Вячаслаў Рагойша

ШКОЛЬНЫ  ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫ  СЛОЎНІК

Мінск

Народная асвета

2009

ПРАДМОВА

	“Школьны літаратуразнаўчы слоўнік”, як сведчыць яго назва, адрасаваны найперш (але, зразумела, не толькі) вучням сярэдніх і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў Беларусі. У гэтым яго спецыфіка. Усе тэрміны, якія вытлумачаны ў слоўніку, іх наяўнасць, характар вытлумачэння, узгоднены з праграмамі па беларускай і рускай літаратурах для сярэдніх школ нашай дзяржавы. Пры неабходнасці можна хутка знайсці адказ на тое ці іншае пытанне па галоўных і дапаможных галінах літаратуразнаўства, веданне якіх прадугледжана школьнымі праграмамі і патрабуецца пры паступленні на гуманітарныя факультэты ВНУ.  У канцы даведніка публікуецца невялікі “Дыферэнцыйны руска-беларускага слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў”. У ім падаюцца рускамоўныя тэрміны, якія так ці інакш адрозніваюцца ад беларускамоўных. Гэта – і своеасаблівая падказка пры карыстанні даведнікам для тых, хто не асабліва добра ведае беларускую літаратуразнаўчую тэрміналогію, і магчымасць паглыбіць сваё  валоданне дзвюма мовамі ва ўмовах беларуска-рускага двухмоўя.
	У аснове даведніка ляжыць сістэмны прынцып. Усе “вузлавыя” тэрміны (яны ж і “праграмныя”) растлумачаны ў асобных артыкулах. Там жа даюцца звесткі і пра многія адсылачныя тэрміны (яны выдзелены тлусным шрыфтам;  курсіў указвае на наяўнасць самастойных артыкулаў). Гэта дазволіла ў невялікім па аб’ёме выданні так ці інакш вытлумачыць некалькі соцень тэрмінаў і паняццяў, якія фігуруюць у курсах беларускай і рускай літаратур, пачынаючы з пачатковых класаў. Месца націску ў словах-тэрмінах выдзелена тлустым шрыфтам. 
	Такім чынам, у складальніка гэтага даведніка першаснай была дыдактычная мэта. Першаснай, але – не адзінай.
	Як вядома, менавіта ў сярэдняй школе ў маладых людзей прабуджаюцца розныя здольнасці, у тым ліку і літаратурныя. Бадай, усе школьнікі, асабліва ў перыяд першай закаханасці, пачынаюць пісаць вершы, звяртаюцца да іншых літаратурных жанраў, мараць стаць прафесійнымі пісьменнікамі. Вобразна кажучы, становяцца на шлях да Парнаса. “На шляху да Парнаса” – так называўся мой колішні “даведнік маладога літаратара”, што лёг у аснову гэтага выдання. Як і ў тым даведніку, так і ў гэтым, апрача чыста навучальнай задачы, ёсць, прынамсі, яшчэ дзве звышзадачы. Паўтару іх.
	Нярэдка забываюць: каб стаць сапраўдным пісьменнікам, патрэбна авалодаць спецыфічнай тэхнікай пісьменніцкай творчасці. Зразумела, тэхніка – нішто без арыгінальнага прыроджанага таленту, шырыні ведаў, высокіх ідэалаў, якім служыць майстар мастацкага слова. Але, з іншага боку, талент, веды, ідэалы мала што значаць для кожнага пісьменніка без дасканалага валодання ім “матэрыялам і інструментам” (Якуб Колас) – роднай мовай, без належнага спасціжэння “сакрэтаў” літаратурнай творчасці. Нас не здзіўляе, што ў спецыяльных навучальных установах вучаць маляваць, іграць на музычных інструментах, сачыняць музыку. Аднак што да літаратуры, то нават сама пастаноўка пытання пра навучанне будучых пісьменнікаў – гэтых вуснаў народа – здаецца неправамернай. А чаму? Хіба літаратурная творчасць менш складаная, чым творчасць жывапісца, музыканта, кампазітара? Без авалодання музычнай граматай кампазітарам, безумоўна, не станеш. Але ж і без пазнання паэтыкі, стылістыкі добным пісьменнікам не зробішся. Мы павінны памятаць словы геніяльнага беларускага паэта Янкі Купалы, якія ён сказаў, прыгадваючы пачатак свайго творчага шляху: “Пісаць я пачаў з 1904 года, але спачатку нічога талковага не выходзіла, таму што не меў тады яшчэ нават найменшага ўяўлення пра тэорыю вершавання. Пасля трапілася мне ў рукі стылістыка і справа пачала наладжвацца”. І не толькі Янку Купалу, але і многім іншым пісьменнікам дапамаглі ў творчасці веды па гісторыі і тэорыі літаратуры, атрыманыя ці ў навучальных установах, ці ў выніку карпатлівай самастойнай працы.
	Мы гаворым пра стваральнікаў літаратурных твораў. Вядома, далёка не ўсе стануць імі. Аднак ці не трэба валодаць хаця б асноўнымі літаратуразнаўчымі пазнаннямі чытачам, успрымальнікам мастацкай літаратуры? Сталі ўжо звычайнай з’явай лекцыі пра тое, як глыбей разумець выяўленчае мастацтва, музыку, выпускаюцца спецыяльныя дапаможнікі на гэтую тэму. А вось вучыцца глыбей разумець вобразнае мастацкае слова, здаецца, і не трэба. Быццам бы ўсё тут ясна. Наіўнае заблуджэнне! Хочацца спадзявацца, што дадзены даведнік дапаможа не толькі тым, хто бярэ ў рукі пяро, але і тым, хто разгортвае кнігу паэзіі ці прозы. Карацей, не толькі цяперашнім школьнікам, якія вывучаюць “праграмныя” творы і пытанні па тэорыі літаратуры, самі спрабуюць пісаць літаратурна-мастацкія творы або вучацца аналізаваць іх, але сённяшнім і заўтрашнім чытачам. Як кажуць, паэтам можаш ты не быць, але чытачом, хочаш ці не хочаш, абавязкова станеш. І ў сённяшняй рынкавай сітуацыі, пры панаванні так званай масавай літаратуры, павінен адрозніць, хоць і няпроста гэта зрабіць, сапраўдную мастацкую літаратуру ад падробкі пад яе…
	Такімі задачамі і звышзадачамі кіраваўся аўтар гэтага літаратуразнаўчага даведніка. Буду рады, калі ўдалося хаця б наблізіцца да вырашэння некаторых з іх. 
Вячаслаў Рагойша

АБРАДАВАЯ ПАЭЗIЯ -- вiд вуснай народна-паэтычнай творчасцi, звязаны з рознымi працоўнымi, святочнымi, сямейнымi абрадамi. А.п. беларускага фальклору -- адна з найбагацейшых у славянскiм свеце. Багацце i жывучасць яе абумоўлiваецца i полiканфесiйнасцю беларусаў, сярод якiх прыблiзна палавiна прытрымлiваецца праваслаўя i традыцыйныя святы святкуе па старым календары, а адна чвэрць -- каталiцкага веравызнання, святы адзначае па новым стылi. Такое падвойнае святкаванне адных i тых жа святаў (Каляды, Вялiкдзень, Купалле, Сёмуха i iнш.) садзейнiчае больш працягламу i актыўнаму функцыянаванню звязанай з iмi А.п. Традыцыйна А.п. падзяляецца на каляндарна-абрадавую i сямейна-абрадавую. Да  каляндарна-абрадавай паэзii адносяцца найперш песнi, якiя суправаджаюць працоўную дзейнасць i святы земляроба на працягу гаспадарчага года. Яны складаюць 4 вялiкiя цыклы -- зiмовы, веснавы, летнi i восеньскi, уключаюць звыш 20 песенных разнавiднасцяў. Так, да цыкла зiмовых песень адносяцца калядкi, шчадроўкi, пiлiпаўскiя i масленiчныя, што выконваюцца на Каляды (з 24 снежня па 6 студзеня па н.ст. i з 6 па 19 студзеня па ст.ст.), у Шчодры вечар (напярэдаднi Новага года: 31 снежня па н.ст. i 13 студзеня па ст.ст.), на Пiлiпаўку (з 28 лiстапада па 6 студзеня), на Масленым, або Сырным тыднi (восьмы тыдзень перад Вялiкаднем). Паэзiяй прасякнуты розныя вясковыя тэатралiзаваныя вiдовiшчы, што праводзяцца ў часе Каляд, у прыватнасцi -- "жанiцьба Цярэшкi": своеасаблiвы жартоўны спектакль з песнямi i танцамi, з "бацькам" i "мацi", якiя падбiраюць i "сватаюць" маладыя пары. Вялiкай разнастайнасцю вылучаюцца веснавыя песнi, сярод якiх вяснянкi, валачобныя (яны ёсць толькі ў беларусаў), юраўскiя, траецкiя, куставыя, русальныя. Яны спяваюцца адпаведна пры абрадзе "гукання вясны" (канец лютага - пачатак сакавiка), у першы вечар каталiцкага i праваслаўнага Вялiкадня, на Юр'я, калi выганялi жывёлу на пашу (23 красавiка па н.ст. i 6 мая па ст.ст.), на Тройцу, або Сёмуху (праз сем тыдняў пасля Вялiкадня), у час абраду "ваджэння куста", на Русальным тыднi (наступны тыдзень пасля Сёмухi). Летнiя песнi складаюцца з купальскiх, пятроўскiх, касецкiх, жнiўных. Самi назвы гавораць, у час якiх святаў цi якой працы яны выконваюцца: на Купалле (у ноч з 23 на 24 чэрвеня па н.ст. i з 6 на 7 лiпеня па ст.ст.), на Пятра (29 чэрвеня па н.ст. i 12 лiпеня па ст.ст.), у часе касьбы i жнiва. Своеасаблiвасцю беларускай А.п. з'яўляецца наяўнасць у ёй восеньскiх песень, якiя спяваюць толькi жанчыны ў часе восеньскiх святаў (Пакровы, Багач, Дзяды) i попрадак. Да гэтых песень далучаюцца талочныя песнi, што выконваюцца ў застоллi пасля калектыўнай бясплатнай узаемадапаможнай працы -- талакi. Да сямейна-абрадавай паэзii адносяцца творы, што суправаджаюць асноўныя этапы жыцця чалавека -- нараджэнне, шлюб, смерць i выяўляюць народны iдэал сямейнага шчасця, своеасаблiвую сялянскую фiласофiю жыцця. Радзiнны абрад (адведкi, хрэсьбiны, кумаўство i г.д.) i  радзiнныя песнi, якiя выконваюцца падчас гэтага абраду, прызначаны забяспечыць шчаслiвы лёс немаўляцi, уславiць бацькоў (найперш мацi), бабку-павiтуху, кумоў, павесялiць прысутных. Асаблiва багатыя ў беларусаў абрад вяселля i вясельныя песнi, што суправаджаюць шматлiкiя моманты гэтага дасканалага народнага абраду. Абрад пахавання звычайна суправаджаўся iмправiзаванымi галашэннямi, у якiх у паэтычна-вобразнай форме, з выкарыстаннем iнтанацыi плачу ўслаўляўся нябожчык, паказвалася яго жыццё, працоўная дзейнасць, побыт, раскрывалiся яго лепшыя маральныя рысы. А.п. цесна звязана з  пазаабрадавай паэзiяй, куды адносяцца прыказкi i прымаўкi, загадкi, замовы, выслоўi, балады, а таксама песнi, што выконваюцца незалежна ад абраду i календара (хоць могуць суправаджаць i пэўны абрад). Да такiх песень адносяцца сямейна-бытавыя, лiрычныя, любоўныя, жартоўныя, вайсковыя (у т.л. рэкруцкiя, казацкiя, салдацкiя, жаўнерскiя), сацыяльна-бытавыя (у т.л. антыпрыгоннiцкiя, прымацкiя, батрацкiя, парабкоўскiя, бурлацкiя, чумацкiя), прыпеўкi. А.п. з найбольшай паўнатой прадстаўлена ў наступных тамах кнiгазбору "Беларуская народная творчасць": "Радзiнная паэзiя" (1971), "Жнiўныя песнi" (1974), "Зiмовыя песнi: Калядкi i шчадроўкi" (1975), "Веснавыя песнi" (1979), "Вяселле: Песнi" (кн. 1-6, 1980-1988), "Валачобныя песнi" (1981), "Купальскiя i пятроўскiя песнi" (1985), "Пахаваннi, памiнкi, галашэннi" (1986), "Паэзiя беларускага земляробчага календара" (1992), "Жанiцьба Цярэшкi" (1993). Характар беларускага земляробчага календара выкладзены ў выданнi "Земляробчы каляндар: Абрады i звычаi" (1990). Узоры пазаабрадавай паэзii можна знайсцi ў выданнях: "Песнi савецкага часу" (1970), "Загадкi" (1972), "Жартоўныя песнi" (1974), "Прыказкi i прымаўкi" (кн. 1-2, 1976), "Балады" (кн. 1-2, 1977-1978), "Песнi пра каханне" (1978), "Выслоўi" (1979), "Сямейна-бытавыя песнi" (1984), "Сацыяльна-бытавыя песнi" (1987), "Прыпеўкi" (1989), "Замовы" (1992).
АБРАЗОК – малая празаічная форма, замалёўка з слабаразгорнутым сюжэтам або бессюжэтная. Літаратурны вобраз у А., у тым ліку і вобраз апавядальніка, ствараецца некалькімі скупымі штрыхамі-дэталямі. У А. павялічваецца вобразна-экспрэсіўная нагрузка слова, вымагаецца адзінства выказвання і настраёвасці. Як асобны від эпасу ўзнік на хвалі ажыўлення рамантызму і стаў найбольш характэрны для беларускай літаратуры ў канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. Тады вызначылася некалькі разнавіднасцяў А.: рэалістычна-бытавы  (“Выбар старшыні” Я.Коласа, “Вёска” С.Палуяна), алегарычна-сімвалічны (“Прысяга над крывавымі разорамі” Цёткі, “Хрыстос уваскрос” С.Палуяна, “Музыка” М.Багдановіча), сатырычны (“Сведка” Ф.Багушэвіча, “Сабачча служба” Ядвігіна Ш.), лірычны (“Маці”, “За тканінай” З.Бядулі). Жанравая назва звязана з кнігай лірычных мініяцюр у прозе З.Бядулі “Абразкі” /1913/, амаль цалкам складзенай з твораў гэтага віду. Пачатак новага росквіту А. – сярэдзіна 60-х гг. Часта звяртаецца да іх Я.Брыль (многія творы ў кнігах “Жменя сонечных промняў”, 1965, “Вітраж”, 1972, “Акраец хлеба”, 1977). Для Ф.Янкоўскага А. стаў асноўнай празаічнай формай (“Абразкі”, 1975, “Прыпыніся на часіну”, 1979). А. ёсць у М.Стральцова, А.Карпюка, Б.Сачанкі, У.Арлова і інш. У ідэйна-тэматычных адносінах сучасныя А. разнастайныя. Дзякуючы элементам лірыкі А. здольны перадаваць шырокі дыяпазон назіранняў, пачуццяў, разваг, можа засноўвацца на ўражанні, рэмінісцэнцыі, асацыяцыі, роздуме і інш. У значэнні А. часам ужываюцца тэрміны мініяцюра, эцюд, замалёўка.
АБРЫЎ — гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
АВАНГАРДЫЗМ – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ
АГІЯГРАФІЧНЫ ТВОР – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
АГУЛЬНАЧАЛАВЕЧАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
АДАПТАВАНАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
АДМОЎНАЕ ПАРАЎНАННЕ – гл. ПАРАЎНАННЕ
АДМОЎНЫ ВОБРАЗ – гл. ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ
АДНАГАЛОССЕ — гл. ЭЎФОНІЯ
АДНАСТРОФНЫ ВЕРШ – гл. СТРАФА
АДУХАЎЛЕННЕ – гл. МЕТАФАРА
АКАДЭМІЧНАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
АКРАВЕРШ /ад гр. аkros – крайні і лац. versus – верш/ – разлічаны на зрокавае ўспрыманне верш, у якім пачатковыя літары вершаваных радкоў, прачытаныя зверху ўніз, утвараюць якое-небудзь слова: прозвішча або імя паэта ці таго, каму верш адрасуецца, нейкае прызнанне, пажаданне, адгадку на пытанне, пастаўленае ў вершы і г. д. А. ёсць у М.Багдановіча, У.Дубоўкі, Р.Барадуліна, Н.Гілевіча, Я.Сіпакова і некаторых іншых беларускіх паэтаў. Часам у паэзіі сустракаюцца тэлевершы, у якіх пэўнае слова ці выраз утвараюць апошнія літары вершаваных радкоў. У месавершах слова ці выраз шыфруецца ў сярэдзіне вершаваных радкоў: яно складаецца ці з асобных літар, што чытаюцца па вертыкалі, ці з асобных частак суседніх слоў або аднаго слова. М.Багдановіч напісаў арыгінальнейшы, першы ва ўсходнеславянскай паэзіі “Четверной акростих”, што паядноўвае прыкметы А., тэлеверша і месаверша:

Ах, как умеете Вы, Анна,
Не замечать, что я влюблён.
Но всё же шлю я Вам не стон,
			  А возглас радостный: осанна!

Прынцыпы А. ўпершыню ў беларускай і ўсёй усходнеславянскай літаратуры выкарыстаў Ф.Скарына, зашыфраваўшы ў тэкстах “Малой падарожнай кніжыцы” (Вільня, 1522) сваё аўтарства: “Делал доктор Скоринич Францискоус”. Развіваючы скарынаўскія традыцыі, сучасны паэт Э.Акулін стварыў своеасаблівую акрапаэму “Шлях да Радзімы”. Кожны з яе 14 раздзелаў, напісаных санетамі (падчас нетрадыцыйнымі), пачынаецца адпаведным па парадку радком вядомага “Санета” М.Багдановіча (“…Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі”).
АКРАПАЭМА – гл. АКРАВЕРШ
АКСЮМАРАН – гл. ТРОП
АКТ – гл. П’ЕСА
АКТЭТ – гл. СТРАФА
АКТАВА (ад лац. octava -- восьмая) -- васьмiрадковы верш, радкi якога часцей за ўсё пiшуцца пяцiстопным або шасцiстопным ямбам i рыфмуюцца па схеме АбАбАбвв. У першых шасцi радках павiнна вытрымлiвацца чаргаванне розных па нацiску рыфмаў (мужчынскiх i жаночых, мужчынскiх i дактылiчных i г.д.), завяршаюць жа А. два радкi, звязаныя сумежнай рыфмоўкай. А. ўзнiкла ў iтальянскай народнай паэзii, а ў эпоху Адраджэння распаўсюдзiлася ў многiх еўрапейскiх лiтаратурах. А. пiсалi iтальянцы Бакачыо i Таса, англiйскi паэт Байран, паляк Ю.Славацкi i многiя iнш. У рускай паэзii А. з'явiлася ў першай палавiне ХIХ ст. Карысталiся ёй В.Жукоўскi ("Опять ты здесь, мой благородный гений"), А.Пушкiн ("Домик в Коломне"), М.Лермантаў ("Аул Бастунджин"), А.Майкаў ("Октава") i iнш. У беларускую паэзiю А. ўвёў Я.Купала ("Спроба актавы", 1906):

			Удар, душа, удар ты, сэрца,
			Па струнах думак-весялух!
			Збудзiце ўспаны ў паняверцы
			Жыцця змянлiвага мой дух.
			Хай думкi лягуць на паперцы
			I цешаць братнi погляд, слух,
			Народу прыйдзе хай пара
			Успомнiць часам песняра!

Верш Я.Купалы "Валачобнiкi" складаецца з пяцi А. Да гэтай страфы зрэдку звяртаюцца i сучасныя беларускiя паэты. Цыкл з шасцi А. напiсаў А.Грачанiкаў ("Начная змена"). Каля дзесяцi А. уключыў у свой зборнiк вершаў "Актавы" Н.Гiлевiч. Вось адна з iх:

			Дружа, не будзь да аблудных бязлiтасна строгi:
			То не вiна, а бяда iх; бяду -- не карай.
			Крыўдна, вядома, што збiлiся людзi з дарогi
			I не шануюць, як трэба, бацькоўскi свой край,
			Хоць гаварылi яшчэ мудрацы-скамарохi:
			"Помнi: на роднай зямлi -- i пад елкаю рай".
			Простыя iсцiны часам так цяжка даюцца:
			Покуль адолееш -- слёз ручаiны пральюцца.

Найбольш пладавiты беларускi актавапiсец -- Алесь Салавей, аўтар некалькi дзесяткаў А. Iмi, у прыватнасцi, напiсана яго паэма "Звiняць званы святой Сафii". Гэтай формай верша не грэбуюць i некаторыя маладзейшыя паэты (Э.Акулiн, У.Сцяпан i iнш.). Беларускiя паэты часам адступаюць ад кананiчнага тыпу А. Прыведзеная актава Я.Купалы напiсана чатырохстопным ямбам, Н.Гiлевiча -- пяцiстопным дактылем. Аднак асноўнае, што надае ёй непаўторны воблiк -- рыфмоўка, -- застаецца нязменным. А. найчасцей пiшуць вялiкiя цыклы вершаў, паэмы (напрыклад, "Дон-Жуан" Байрана, "Домик в Коломне" А.Пушкiна i iнш.). У гэтым выпадку захоўваецца правiла альтэрнанса: калi папярэдняя страфа заканчваецца жаночай рыфмай, то наступная пачынаецца мужчынскай, i наадварот.
АКТЭТ – гл. СТРАФА
АКЦЭНТНА–СКЛАДОВЫ ВЕРШ /ад лац. accentus – націск/ – від танічнага верша, для якога характэрна, апрача аднолькавай колькасці акцэнтаў (моўных націскаў), аднолькавая колькасць складоў у вершаваных радках. Склад – гэта адрэзак гукавога патоку мовы, у аснове якога – адзін галосны гук. Часам колькасць акцэнтаў і складоў можа неістотна змяняцца (павялічвацца або змяншацца на адзін-два). У беларускай паэзіі А.-С.в. узнік у ХІХ ст. (В.Дунін-Марцінкевіч, Я.Лучына) і паяднаў асноўныя прыкметы сілабічнага і народнага верша ў яго інтанацыйна-сказавай разнавіднасці (т. зв. былінны верш). Ён, як правіла, карыстаецца рыфмамі, мае страфічную арганізацыю, у ім нярэдка ўжываецца цэзура. Вось прыклад двухакцэнтнага шасціскладовага А.-С.в. з паэмы Я.Купалы “Безназоўнае”:
Беларýсь на куцé
Ў хáце сваёй сéла,–
Чарка мёду ў руцэ,
Пазірáе смéла.

Разнавіднасцю А.-С.в. з’яўляецца каламыйкавы верш – 14-складовы трохакцэнтны верш з сумежнай рыфмоўкай, радкі якога разбіваюцца цэзурамі на тры групы з адной і той жа колькасцю складоў у іх: 4+4+6. Вось прыклад каламыйкавага верша з беларускай народнай паэзіі:

Пажану я //сівы валы //на раннюю росу.
Чэша хлопец //жоўты кудры, //а дзяўчына косы.

Каламыйкавым вершам напісана “Бандароўна” Я.Купалы. Толькі тут кожны радок гэтага верша разбіты на два паўрадкоўі, што некалькі відазмяніла яго рытмічны малюнак.
АКЦЭНТНЫ /ад лац. accentus – націск/, або ЧЫСТА ТАНІЧНЫ, ВЕРШ – від танічнага верша, рытм якога заснаваны на аднолькавай (або прыблізна аднолькавай) колькасці акцэнтаў (апорных рытмічных націскаў) у вершаваных радках. Колькасць міжнаціскных складоў у ім неаднолькавая (звычайна ад 0 да 8 складоў). Калі іншыя віды танічнага верша (акцэнтна-складовы, дольнік, тактавік) у пэўнай ступені захоўваюць сувязь з сілаба-тонікай ці сілабікай (аднолькавая колькасць складоў у радках – у акцэнтна-складовым вершы, пэўнае адчуванне метрычнай канвы, перш за ўсё трохскладовых метраў, – у дольніку і тактавіку), то А.в. з іншымі сістэмамі вершаскладання такой сувязі не мае. А.в. (літаратурны) узнік на аснове народнага інтанацыйна-сказавага верша, яго быліннага тыпу. Першыя спробы А.в. былі своеасаблівым перайманнем народнага быліннага верша (“Песни западных славян” А.Пушкіна, “Песня про купца Калашникова” М.Лермантава, “…А чалом, чалом” і “Страцім-лебедзь” М.Багдановіча і інш.). Аднак сапраўдным стваральнікам А.в. лічыцца У.Маякоўскі. Ён найбольш поўна раскрыў велізарныя выяўленчыя магчымасці як А.в., так і танічнай сістэмы вершавання ўвогуле. Менавіта таму часам гавораць нават пра “верш Маякоўскага” як пра своеасаблівы від верша. У беларускай сучаснай паэзіі А.в., у адрозненне ад каламыйкавага і дольніка, амаль не выкарыстоўваецца. Тлумачыцца гэта, відаць, перш за ўсё нацыянальнымі фальклорнымі традыцыямі. Пры ўвогуле шырокім бытаванні ў беларускай вуснай творчасці народнага верша адна яго разнавіднасць – музычна-моўны (песенны) верш – займае ў ёй выключнае становішча, другая – інтанацыйна-сказавы (рэчытатыўны) верш – не знайшла шырокага распаўсюджання. Акцэнтны ж літаратурны верш якраз і грунтуецца на другой разнавіднасці народнага танічнага верша. Аднак у беларускай паэзіі на ўзмежжы сілабікі і тонікі яшчэ ў ХІХ ст. узнікла арыгінальная форма А.в., які можна назваць акцэнтна-складовым вершам. Некаторыя даследчыкі тэрмінам “акцэнтны верш” акрэсліваюць танічную сістэму вершаскладання.
АКЫН — гл. ПАЭТ
АЛЕГОРЫЯ (гр. allegoria, ад allos -- іншы і agoreuo -- гавару) – своеасаблівае паэтычнае іншасказанне, у якім думка ці паняцце перадаецца праз абмалёўку пэўных прадметаў, з’яў рэчаіснасці. У адрозненне ад метафары, А. ахоплівае не частку твора, а ўвесь твор цалкам. У фальклоры вядома, напрыклад, нямала алегарычных вобразаў жывёл, якія выступаюць носьбітамі пэўных чалавечых рысаў: лісіца – хітрасці, заяц – баязлівасці, асёл – упартасці і г.д. Алегарычны сэнс маюць некаторыя прыказкі і прымаўкі (“Найшла каса на камень”, “Валачыў воўк, павалакуць і воўка”), народныя песні (у іх смерць нярэдка падаецца ў алегарычным вобразе вяселля), казкі (перш за ўсё жывёльны і раслінны эпас). Такія літаратурныя жанры, як байка, казка, прытча, амаль поўнасцю трымаюцца на А. Часта А. выкарыстоўваў Я.Колас (“Казкі жыцця”, асобныя аўтарскія адступленні ў “Сымоне-музыку” і “Рыбаковай хаце” і інш.). Да А. ў розны час звярталіся пісьменнікі як да своеасаблівай эзопавай мовы – іншасказання, што давала магчымасць ва ўмовах цэнзуры выказаць самыя прагрэсіўныя думкі (“Хмаркі” Ф. Багушэвіча, “Яшчэ прыйдзе вясна” Я.Купалы, “Пагоня” М.Багдановіча, “Сявец” Ц.Гартнага і інш.). У свой час вялікае рэвалюцыянізуючае ўздзеянне на працоўных аказвалі алегарычныя творы Цёткі – апавяданне “Прысяга над крывавымі разорамі”, верш “Мора. Рэвалюцыя народная” і інш.
АЛЕКСАНДРЫЙСКІ ВЕРШ – верш, які складаецца з папарна звязаных рыфмай вершаваных радкоў, напісаных шасцістопным ямбам з цэзурай пасля трэцяй стапы. Пры паўтарэнні ў вершаваным творы некалькіх такіх двухрадкоўяў абавязковым з’яўляецца чаргаванне ў ім мужчынскіх і жаночых рыфмаў. Узнік у французскай паэзіі, паходжанне яго назвы звязваюць з “Раманам пра Аляксандра Македонскага” /ХІІ ст./, які напісаны гэтым вершам. Сярод беларускіх паэтаў да А.в. найбольш часта звяртаўся М.Багдановіч, ужываючы яго ў творах, стылізаваных пад старыну (“Перапісчык”, “Летапісец”), у сваіх лірычных роздумах. Вось пачатак яго вершаванага апавядання “У вёсцы”, напісанага А.в.:

			Хвалююць сэрца нам дзявочыя пастаці,
			І душы мацярэй нас могуць чараваці;
			Вышэйшая краса – ў іх злітнасці жывой!
			Артысты-маляры схіляліся над ёй,
			Жадаючы з’явіць цераз свае халсціны
			Пачуцці мацеры у вобліку дзяўчыны.

АЛІТЭРАЦЫЙНЫ ВЕРШ – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
АЛІТЭРАЦЫЯ – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
АЛЬ-КІТАБ -- гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
АЛЬМАНАХ – гл. ВЫДАННЕ
АМАФОНЫ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АМОГРАФЫ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АМОНІМЫ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АМПЛІФІКАЦЫЯ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
АМФІБАЛІЯ – гл. ЭЎФОНІЯ
АМФІБРАХІЙ – гл. МЕТР
АНАКРУЗА – гл. МЕТР
АНАЛІЗ ЛІТАРАТУРНАГА ТВОРА – гл. МЕТАДАЛОГІЯ ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
АНАМАСТЫКА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АНАМАТАПЕЯ – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
АНАНІМНЫ ТВОР – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
АНАПЕСТ – гл. МЕТР; АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
АНАФАРА – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
АНЕГІНСКАЯ СТРАФА – гл. СТРАФА
АНТАЛОГІЯ – гл. ВЫДАННЕ
АНТАНАМАЗІЯ – гл. МЕТАНІМІЯ
АНТОНІМЫ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АНТРАПАНІМІКА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АНТЫТЭЗА /ад гр. antíthesis – cупрацьпастаўленне/ – стылістычны прыём, заснаваны на супрацьпастаўленні процілеглых з’яў, прадметаў, характараў, пачуццяў, ідэй, вобразаў і г.д. Ужываецца вельмі часта ў народнай творчасці, мастацкай літаратуры, публіцыстыцы. Можа быць у аснове невялікага верша (“Асадзі назад” Я.Коласа, “Ружа і штык” В.Віткі, “…Парушыўшы зямное прыцягненне” А.Куляшова) і вялікага мастацкага твора, выяўляючыся нават у назве яго (эпапея “Вайна і мір” Л.Талстога, раман “Свае і чужынцы” І.Чыгрынава, аповесці “Гандлярка і паэт”, “Агонь і снег” І.Шамякіна). Асабліва часта А. сустракаецца ў паэзіі. У прыватнасці, яна дапамагла Ф.Багушэвічу выявіць рэзкія сацыяльныя кантрасты рэчаіснасці (верш “Бог не роўна дзеле”):

Чым то дзеіцца на свеце,
Што не роўна дзеле бог?
Адзін ходзе у саеце,
У золаце з плеч да ног,
А другому каб прыкрыцца
Хоць анучай – велькі труд;
Весь, як рэшата, свіціцца,
Адны латы, адзін бруд!

АНТЫЧНАЕ, або МЕТРЫЧНАЕ, ВЕРШАВАННЕ – сістэма вершавання, заснаваная на раўнамерным чаргаванні доўгіх і кароткіх складоў у вершаваных радках. Узнікла ў VІІІ ст. да н.э. у Старажытнай Грэцыі, у ІІІ ст. да н.э. перайшла ў Рым, шырокае развіццё атрымала ў антычнай літаратуры (адсюль і назва). Гэта сістэма магла і можа ўжывацца толькі ў мовах, у якіх галосныя адрозніваюцца па працягласці гучання. Да такіх моў, апрача старажытнагрэцкай і ранняй латыні, адносяцца арабская, персідская, сербахарвацкая, славацкая і большасць індыйскіх моў. А.в. узнікла і развівалася ў еднасці з мелодыяй; антычны паэт выступаў у дзвюх асобах – і як складальнік вершаў, і як спявак, іх музычны інтэрпрэтатар. Асноўнай рытмічнай адзінкай А.в. з’яўлялася стапа, у якой у належнай паслядоўнасці ядналіся доўгія (/) і кароткія (–) склады. Адзінка часу, неабходная для вымаўлення аднаго кароткага складу, называлася морай. У доўгім складзе былі дзве моры. Раўнамернае чаргаванне пэўных стопаў стварала выразны метрычны малюнак, або метр; паўтарэнне той ці іншай колькасці стопаў, аднолькавых па працягласці гучання, утварала памер вершаваны. У А.в. было 28 розных стопаў і дзесяткі памераў. Найчасцей сустракаліся ямб (двухскладовая стапа з кароткім і доўгім складамі), харэй (двухскладовая стапа з доўгім і кароткім складамі),  спандэй (двухскладовая стапа з двума доўгімі складамі), пірыхій (двухскладовая стапа з двумя кароткімі складамі), дактыль (трохскладовая стапа з доўгім і двума кароткімі складамі), анапест (трохскладовая стапа з двума кароткімі і доўгім складамі), амфібрахій (трохскладовая стапа, у якой доўгі склад стаяў паміж кароткімі). Найбольш пашыранымі вершаванымі памерамі А.в. былі гекзаметр (шасцістопны дактыль з усечанай на адзін склад шостай стапой) і пентаметр (вершаваны радок з двух раздзеленых цэзурай паўрадкоўяў, кожнае з якіх мела два дактылі і адзін доўгі склад). А.в. не ведала рыфмы, аднак у радках строга вытрымлівалася чаргаванне аднатыпных заканчэнняў – клаўзул. Дзякуючы клаўзулам, а таксама вершаваным памерам асобныя радкі ядналіся ў строфы. А.в. выпрацавала свае віды строфаў. Найбольшую вядомасць з іх набыў элегічны двуверш, у якім папераменна чаргаваліся радкі гекзаметра і пентаметра. Элегічным двувершам напісана знакамітая паэма М.Гусоўскага “Песня пра зубра”. Вось яе пачатак на лацінскай мове:

			In medio quedam populo spectacula Romae
			Contigerant nuper forte videnda mihi.
			Dum fera dimissi miscebant proelia tauri
			Densa relaxantes corpore tela suo
			Et magis arrecta stimulis pungentibus ira
			Versabant celeres caede frequente viros…

Імітацыю гэтага верша знаходзім, у прыватнасці, у М.Багдановіча:

			З нізкага берагу дно акіяна вачам недаступна, –
			Глуха укрыла яго сіняя цемень вады.
			Але ўзбярыся ўгару на вяршыню прыбрэжнай страмніны, –
			Кожны каменьчык на дне, пэўна, пабачыш ты стуль.

Не меншае пашырэнне ў А.в. набыў александрыйскі верш.
Часам здаралася, што ў вершаваных радках чаргаваліся ў строгай паслядоўнасці роўныя па характару стопы. Такія вершы называліся лагаэдамі. Надзычай багатая, тэарэтычна распрацаванае А.в. аказала велізарны ўплыў на ўсю еўрапейскую паэзію. Яно значна актывізавала развіццё народаў свету, падаравала большую частку вершазнаўчай тэрміналогіі. Cілаба-танічная сістэма вершавання пераняла ў А.в., у прыватнасці, прынцыпы метрычнай арганізацыі стапы, вершаванага радка і страфы, паставіўшы толькі на месца доўгіх складоў – націскныя, на месца кароткіх – ненаціскныя. З А.в. былі запазычаны структурныя асаблівасці і назвы некаторых памераў (гекзаметр, пентаметр), строфаў (элегічны двуверш), жанраў і г.д. У беларускай сярэдневяковай паэзіі на лацінскай мове А.в. знайшло прамое прымяненне. Ім карысталіся такія беларускія паэты-лаціністы, як М.Гусоўскі, Ян з Вісліцы, І.Іяўлевіч і інш. А.в. напісана славутая паэма М.Гусоўскага “Песня пра зубра” /1523/. Што да спробаў Л.Зізанія і М.Сматрыцкага прывіць А.в. старабеларускай мове, то поспеху гэта не мела.
АПАВЯДАЛЬНІК — гл. ПІСЬМЕННІК
АПАВЯДАННЕ – невялікі апавядальны твор, у якім расказваецца, як правіла, пра нейкі адзін вызначальны выпадак (сітуацыю, падзею) з жыцця чалавека. У А. адна сюжэтная лінія, абмежаваная колькасць дзейных асобаў, характары якіх дастаткова сфармаваныя, розныя апісанні адсутнічаюць ці яны вельмі сціслыя. Такія А. “Васількі” М.Лынькова, цыкл “Вясковых паданняў” М.Лупсякова, “Сена на асфальце” М.Стральцова, “Сівы конік” У.Дамашэвіча, “Львы” І.Пташнікава і інш. Папярэднікам пісьмовага А. сталі асобныя жанры вуснай народнай творчасці – казкі, легенды, паданні і інш. Своеасаблівымі разнавіднасцямі А. з’яўляюцца навела, нарыс, памфлет, фельетон, гумарэска, вершаванае апавяданне. Навела характарызуецца напружаным, драматычным дзеяннем, лаканічным паказам не столькі знешніх падзей, колькі перажыванняў і настрою персанажаў, нечаканым фіналам (“Бунт” Я.Коласа, “Наталя” Я.Скрыгана, “Марыля” Я.Брыля). Нарыс – гэта мастацка-дакументальнае А., у якім апісаны падзеі, што сапраўды здарыліся ў жыцці, а персанажы маюць рэальных прататыпаў і выступаюць пад сваімі прозвішчамі (“Званы ў прадоннях азёр” У.Караткевіча, “Дзівасіл” В.Палтаран). Для памфлета, як і для фельетона, характэрныя смех і дакументальнасць. Аднак напал смеху і прадмет асмяяння ў іх розны. У фельетоне гумар і сатыра накіраваны на выпраўленне заган “простых смертных” і іх учынкаў, некаторых непрыстойных з’яў у грамадстве. У той жа час памфлет – гэта злосна-з’едлівае асмяянне, гнеўнае выкрыццё шырокавядомых асоб ці  значных грамадскіх з’яў (П. украінскага пісьменніка Я.Галана, зборнік памфлетаў “Кат у белай манішцы” К.Чорнага, у якім выкрываліся Гітлер і яго хаўруснікі). Гумарэска – невялікае А., у якім мякка, але дасціпна высмейваюцца нейкія рэальныя (толькі са змененымі назвамі) ці створаныя ўявай пісьменніка з’явы, падзеі, асобы (“Дзядзіна” Ф.Багушэвіча, “Недаступны”, “Сацыяліст” Я.Коласа). Беларускае літаратурнае А. у значнай ступені вырасла з народнай вершаванай гутаркі, быліцы. А. вершаванае як жанр упершыню сустракаецца ў В.Дуніна-Марцінкевіча. Пісьменнік пакінуў некалькі яго жанравых разнавіднасцяў: гістарычнае (“Славяне ў ХІХ стагоддзі”, “Люцынка, альбо шведы на Літве”), сацыяльна-бытавое (“Травіца брат-сястрыца”), гісторыка-літаратурнае (“Літаратурныя клопаты”). Асабліва пашырылася вершаванае А. на пачатку ХХ ст. Менавіта гэтым тэрмінам вызначыў жанр сваёй “Веранікі” М.Багдановіч. Жанравую разнавіднасць сатырычнага і гумарыстычнага вершаванага А. актыўна распрацоўвам ў Я.Колас (“Зяць”, “Доктар памог”, “Святы Ян”). Вершаванае А. даволі часта выкарыстоўваў Я.Купала (“Сват”, “Страх”, “У шынку”, “У піліпаўку” і інш.; гэтыя творы склалі два зборнікі яго “Апавяданняў вершам”, 1926). Да вершаванага апавядання першапачаткова звярнуўся Ф. Багушэвіч (“Быў у чыстцы!”, “Гдзе чорт не зможа, там бабу пашле”, “Хцівец і скарб на святога Яна”, “Хрэсьбіны Мацюка”), пакуль не стаў пачынальнікам беларускага празаічнага А. (“Тралялёначка”, “Палясоўшчык”). Услед за ім да гэтага віду эпічнай прозы яшчэ на пачатку XX ст. прыйшлі К.Каганец, Цётка, Я.Колас, Ядвігін Ш., З.Бядуля, У.Галубок, М.Гарэцкі, Ц.Гартны і інш. Далейшае развіццё А. у самых розных яго жанрах (сацыяльна-бытавое, псіхалагічнае, гістарычнае, лірычнае, філасофскае і інш.) знайшло ў творчасці К.Чорнага, М.Лынькова, Я.Скрыгана, І.Мележа, Я.Брыля, В.Быкава, М.Лупсякова, А.Чарнышэвіча, М.Стральцова, У.Караткевіча, І.Пташнікава, В.Адамчыка, Б.Сачанкі, А.Кудраўца і інш. Частка лепшых беларускіх А. увайшла ў двухтомную “Анталогію беларускага апавядання” /1967/.
АПАВЯДАННЕ ВЕРШАВАНАЕ – гл. АПАВЯДАННЕ
АПАВЯДАЧ — гл. АПОВЕД
АПАСТРОФА – гл. МЕТАФАРА
АПАЯСНАЯ РЫФМОЎКА – гл. РЫФМОЎКА
АПІСАННЕ – гл. АПОВЕД
АПЛІКАЦЫЯ — гл. КАМПАЗІЦЫЯ
АПОВЕД — аўтарскае маўленне, увасобленае ва ўсім тэксце эпічнага твора (рамана, аповесці, апавядання і г.д.), за выключэннем простай мовы персанажаў. У А. уваходзяць адлюстраванне падзей і ўчынкаў, апісанні ( від А., у якім малюецца партрэт, пейзаж, інтэр’ер і г.д.), разважанні (персанажаў і самога аўтара), няўласна-прамое маўленне герояў (гл. унутраны маналог). А. можа весціся ад першай або трэцяй асобы. У адпаведнасці з гэтым суб’ект А. — апавядач — можа збліжацца з аўтарам, непасрэдна выяўляць яго думкі, адносіны да таго, пра што апавядаецца, ці дыстанцыравацца ад яго, выступаць у ролі своеасаблівага персанажа твора, ад імя якога і вядзецца А. (накшталт “пасечніка Рудога Панько” з “Вечаров на хутаре у Диканьки” М.Гогаля). Характар А. залежыць не толькі ад самога пісьменніка, але і ад традыцый літаратурнага метаду. Так,  сентыменталізм і рамантызм надаваў А. выразна суб’ектыўны пачатак. Што да рэалізму, то тут аўтарскі суб’ектыўны пачатак усё больш выцясняецца і замяняецца суб’ектыўнасцю персанажаў.
АПОВЕСЦЬ – апавядальны мастацкі твор, у якім  з дапамогаю шэрагу эпізодаў, больш ці менш разгорнутых апісанняў выяўляецца сутнасць нейкай падзеі, абмалёўваецца станаўленне характару адной ці некалькі дзейных асобаў у іх развіцці. Як від эпічнага роду літаратуры А. знаходзіцца між раманам і апавяданнем. Ад рамана адрозніваецца наяўнасцю адной сюжэтнай лініі, а ў выніку гэтага – і меншым ахопам жыццёвых падзей, сітуацый, меншай колькасцю дзейных асобаў, меншым аб’ёмам. У той жа час у параўнанні з апавяданнем А. мае больш разгорнуты сюжэт, шырэйшы ахоп падзей, звязаных з жыццём галоўнага персанажа (персанажаў), характар якога (якіх) раскрываецца шматгранна, у розных эпізодах, у эвалюцыі. Карыстаецца пераважна празаічнай формай выкладу, але звяртаецца часам і да верша. А. вершаваная паядноўвае некаторыя асаблівасці сярэдняга віду эпічнай прозы (устаноўка на апавядальнасць, падзейнасць, наяўнасць адной сюжэтнай лініі) і паэмы (шматлікія лірычныя адступленні, прысутнасць вобраза лірычнага героя, павышаная эмацыянальнасць). А. назваў В.Дунін-Марцінкевіч свае творы “Гапон”, “Вечарніцы”, “Купала” і “Шчароўскія дажынкі”. Вершаваная хроніка А.Куляшова “Грозная пушча” складаецца, згодна аўтарскага вызначэння, з дзвюх А. – “Стрэчны агонь” і “Грозная пушча”. Вершаваную “Аповесць пра залатое дно” напісаў А.Зарыцкі. Праўда, тэрмін гэты даволі ўмоўны. Часам нельга правесці выразную мяжу  паміж паэмай і вершаванай А. (напрыклад, як паэмы ўспрымаюцца “пецярбургская аповесць” А.Пушкіна “Медны коннік” ці “усходнія аповесці” М.Лермантава “Дэман” і “Ізмаіл-бей”). Генетычна сучасная А. звязана з жанрамі старажытнарускай (агульнаўсходнеславянскай) і старабеларускай А., да якіх адносяцца апавядальныя творы розных тыпаў – летапісныя (“Аповесць мінулых гадоў”, “Хроніка Быхаўца”), воінскія (“Слова пра паход Ігаравы”, “Мамаева пабоішча”), агіяграфічныя (“Жыціе Ефрасінні Полацкай”, “Жыціе Аўрамія Смаленскага”), сацыяльна-палітычныя (“Аповесць пра Скандэрбега”, “Аповесць пра Падолле”), сацыяльна – бытавыя (“Аповесць пра Баву”, “Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл”) і інш. Для ўсіх іх характэрны падзейнасць, хранікальнасць, апісальнасць. Па сутнасці, А. з’яўляюцца і беларускія сярэдневяковыя перакладныя рыцарскія раманы – “Александрыя”, “Аповесць пра Трышчана”, “Аповесць пра Таўдала” і інш. Новая беларуская літаратурная А. (празаічная) з’явілася толькі на пачатку ХХ ст. (“Бацькава воля” Ц.Гартнага /1916/, “Антон” М.Гарэцкага /1919/). Сваё развіццё яна атрымала ў творчасці Я.Коласа (трылогія “На ростанях”), К.Чорнага (“Лявон Бушмар”, “Люба Лук’янская”), А.Кулакоўскага (“Дабрасельцы”), Я.Брыля (“Апошняя сустрэча”, “Ніжнія Байдуны”), А.Карпюка (“Данута”), В.Быкава (“Сотнікаў”, “Абеліск”, “Аблава”), А.Адамовіча (“Хатынская аповесць”), І.Пташнікава (“Лонва”, “Найдорф”) і інш. Беларуская А. мае свае дасягненні ў розных жанрах: сацыяльна-бытавым і сацыяльна-палітычным (М.Гарэцкі, І.Мележ, І.Шамякін, А.Асіпенка, А.Васілевіч, А.Кудравец, І.Навуменка), прыгодніцкім (М.Лынькоў, А.Маўр, І.Сяркоў), гістарычным (У.Караткевіч, У.Арлоў, Г.Далідовіч), маральна-псіхалагічным (В.Казько, А.Жук, Я.Сіпакоў, У.Паўлаў), сатырычным (Р.Семашкевіч), фантастычным (В.Ластоўскі, У.Шыцік), дэтэктыўным (У.Караткевіч), мастацка-дакументальным (Ф.Аляхновіч, Л.Геніюш) і інш.
АПОВЕД — мова аўтара, якая ўвасабляецца ў тэксце эпічнага твора (рамана, аповесці, апавядання і г.д.), за выключэннем простага маўлення персанажаў. Уключае паказ падзей і ўчынкаў, разважанні (персанажаў і аўтара), апісанні (у тым ліку пейзаж, партрэт, інтэр’ер), няўласна-простае маўленне герояў.
АПОВЕСЦЬ ВЕРШАВАНАЯ – гл. АПОВЕСЦЬ
АПОКРЫФ -- гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
АРАТАРСКАЯ ПРОЗА – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
АРХАІЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АРХЕТЫП /ад гр. archétypon — першавобраз, мадэль/ — універсальны сімвалічны матыў, які існуе ў чалавечай падсвядомасці і выяўляецца адначасова ў культуры многіх народаў. Тэрмін належыць швейцарскаму філосафу і псіхолагу К.Г.Юнгу, які ўвёў яго на падставе свайго вучэнне пра “калектыўнае падсвядомае” (першабытную памяць чалавецтва) як своеасаблівы выток архаічных рытуалаў, міфаў, сноў, вераванняў, а таксама мастацтва. У літаратуры А. канкрэтызуецца ў шэрагу арыгінальных вобразаў, паўтараючыся ў розных нацыянальных пісьменствах і ў розныя перыяды. Так, А. самаахвярнасці чалавека дзеля іншых людзей увасобіўся і ў класічным вобразе Праметэя, і ў вобразе Сотнікава (з аднайменнай аповесці В.Быкава). А. вясны, адраджэння знайшоў увасабленне і ў славутых казаннях Кірылы Тураўскага (ХІІ ст.), і ў паэзіі Я.Купалы (ХХ ст.). Часам тэрмін А. звужаюць да разумення найбольш распаўсюджанага ў пэўнай нацыянальнай літаратуры вобраза-матыва (А. лесу, балота, кургана і г.д.).
АРХІВАЗНАЎСТВА (ад лац. archivum) – навука, якая распрацоўвае правілы збору, апісання, сістэматызацыі, захавання  і прапаганды архіўных матэрыялаў (рукапісаў, дакументаў прыватных асоб, дзяржаўных устаноў, грамадскіх арганізацый і інш.).  Збор, навуковая апрацоўка, захаванне i выкарыстанне рукапiсных i дакументальных матэрыялаў, звязаных з лiтаратурным працэсам, ажыццяўляецца ў спецыяльных архівах літаратурных ці архiўных аддзелах, што iснуюць ва ўсiх буйнейшых бiблiятэках нашай краіны і свету. У Мiнску з 1960 г. працуе спецыялiзаваны Беларускi дзяржаўны архiў-музей лiтаратуры i мастацтва, дзе захоўваецца звыш трохсот асабiстых фондаў пiсьменнiкаў, каля пяцiдзесяцi фондаў асобных устаноў (у т.л. фонд Саюза беларускiх пiсьменнiкаў) -- усяго каля паўмiльёна дакументаў. Архiўныя дакументы пра жыццё i творчую дзейнасць беларускiх пiсьменнiкаў можна адшукаць i ў iншых архiвах рэспублiкi -- у Нацыянальным архiве Рэспублiкi Беларусь, Беларускiм дзяржаўным архiве, Беларускiм дзяржаўным архiве кiнафотадакументаў, у абласных архiвах, а таксама ў Расiйскiм дзяржаўным архiве лiтаратуры i мастацтва (Масква), Цэнтральным дзяржаўным гiстарычным архiве г. Санкт-Пецярбурга, Дзяржаўным гiстарычным архiве Лiтвы (Вiльнюс), у некаторых архiвах Польшчы, Украiны, Латвii i iнш. Без сур'ёзных архiўных пошукаў нельга стварыць аб'ектыўную гiсторыю нацыянальнай лiтаратуры, глыбока вывучыць творчасць таго цi iншага пiсьменнiка.
АРХІТЭКТОНІКА – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
АРХІЎ ЛІТАРАТУРНЫ – гл. АРХІВАЗНАЎСТВА
АСАНАНС – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
АСІНДЭТОН – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
АСОБНАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
АСТРАФІЧНЫ ВЕРШ – гл. СТРАФА
АТРЫБУЦЫЯ – гл. ТЭКСТАЛОГІЯ
АЎТАЛОГІЯ – гл. ТРОП
АЎТАР (лац. auctor -- вiноўнiк, заснавальнiк) -- пiсьменнiк, стваральнiк арыгiнальнага твора: верша, паэмы, апавядання, рамана, п'есы i г. д. (гл. твор лiтаратурны). Апрача стваральнiкаў лiтаратурна-мастацкiх твораў, да А. адносяцца лiтаратурныя крытыкi, перакладчыкi, сцэнарысты, лiбрэтысты i iншыя творчыя работнiкi. У шырокiм сэнсе А. -- стваральнiк пэўных духоўных каштоўнасцей у галiне мастацтва, навукi, тэхнiкi (А. оперы, скульптуры, жывапiснага палатна, архiтэктурнага праекта, навуковага адкрыцця, тэхнiчнага вынаходнiцва i г. д.).
АЎТАРАЗНАЎСТВА – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
АЎТАРСКАЕ ПРАВА -- прадугледжанае законам права, звязанае са стварэннем i выкарыстаннем твораў, маральным i матэрыяльным стымуляваннем iх аўтараў. А. п., у прыватнасцi, гарантуе маёмасныя правы пiсьменнiка -- матэрыяльнае ўзнагароджанне (ганарар) за выкарыстанне (друкаванне, выкананне, пераклад на iншыя мовы i iнш.) яго твораў, забяспечвае асабiстыя немаёмасныя правы (права на iмя, на аўтарства, на недатыканальнасць твора, на ўзнаўленне i распаўсюджанне яго дазволенымi законам спосабамi). Стаўкi ганарара, калi яны не ўстаноўлены заканадаўствам, вызначае Савет Мiнiстраў. А.п. дзейнiчае на працягу ўсяго жыцця пiсьменнiка i 50 гадоў пасля яго смерцi, пераходзячы ў спадчыну да нашчадкаў (апрача права аўтара на iмя i на недатыкальнасць твора). За выкананнем А.п. сочыць спецыяльная ўрадавая структура -- Беларускае агенцтва па аўтарскiх правах.
АЎТАРСКАЯ ГЛУХАТА – не заўважаныя аўтарам стылёвыя або сэнсавыя недакладнасці ў тым ці іншым творы мастацкай літаратуры. Такія памылкі могуць узнікнуць не толькі ў выніку абыякавасці пісьменніка да сэнсу і гучання слова, а выпадкова – у працэсе захопленай, натхнёнай працы, калі развага адступае перад напалам паэтычных эмоцый. Менавіта таму вопытныя пісьменнікі і не здаюць твор адразу ў друк, а даюць яму магчымасць “вылежацца”, каб потым нібы збоку глянуць на яго, ацаніць вартасці і выявіць магчымыя недахопы. Найбольш частае праяўленне А.г. – няправільнае ўжыванне слова. Такія памылкі сустракаюцца ў ранніх вершах У.Скарынкіна. “Зашмат на зямлі беларускай калыскі // Асілкаў, як ён, узрасцілі” (“Каваль”) – тут, безумоўна, патрэбна слова “шмат”. Вось што кажа лірычны герой паэта сваёй каханай перад растаннем, яўна зніжаючы лірычны малюнак: “Ты не кажы прыгожых слоў, // Не сакачы замнога”(“Перад адлётам”). У іншым вершы аўтар прызнаецца ў любві да Радзімы, сцвярджаючы, што любіць яе “І зімою – звонкагалосую, // І вясною – проставалосую”(?!) (“Радзіме”). Часам у паэзіі здараюцца памылкі сэнсавага характару. Так, напрыклад, у  А.Сербантовіча “Галілея манахі паляць на кастры” (“Галілей”). На самай жа справе, Галілей на вогнішчы святой інквізіцыі не гарэў, бо  пад пагрозай смерці ён адмовіўся ад сваіх поглядаў, а спалены быў Джардана Бруна. Лірычны герой П.Марціновіча “круглы год грыбніцы сніў” (“…Як у эфір, выходжу ў бор”). Відаць, сніў ён не грыбніцы, а грыбы, грыбныя нерушы, бо грыбніца (грыбная плесень) – не толькі з’ява не надта эстэтычная, але і настолькі схаваная ў зямлю, што яе нельга бачыць, ідучы па лесе. З А.г. можна і патрэбна змагацца як самім пісьменнікам, так і літаратурнай крытыцы.
АЎТАРЫЗАВАНЫ ПЕРАКЛАД - гл. АЎТАРЫЗАЦЫЯ
АЎТАРЫЗАЦЫЯ - аўтарскi прагляд i ўхваленне (шляхам спецыяльнага запiсу i подпiсу) тэкста лiтаратурнага твора перад канчатковай здачай яго ў набор. Практычна А. ажыццяўляецца падчас вычыткi аўтарам карэктуры (ад лац. correctura -- выпраўленне, паляпшэнне) -- адбiтку з друкарскага набору, спецыяльна прызначанага для выпраўлення друкарскiх памылак. Аўтарызаваны тэкст па сваёй важкасцi прыраўноўваецца да аўтографа. Асаблiвае значэнне А. набывае пры перакладзе твора на iншыя мовы. Аўтарызаваны пераклад -- гэта, як правiла, самае дакладнае, дасканалае ўзнаўленне твора сродкамi iншай, даступнай аўтару, мовы (гл. пераклад мастацкi).
АЎТОГРАФ (ад гр. autós -- сам i gráphō – пішу) -- 1) уласнаручны аўтарскi рукапiсны або зацверджаны аўтарам машынапiсны тэкст лiтаратурнага твора. А. - асноўная крынiца для ўстанаўлення аўтэнтычнага тэксту твора, гiсторыi яго напiсання (гл. тэксталогiя). Звычайна А. пiсьменнiкаў ашчадна збiраюцца i захоўваюцца ў архiвах, рукапiсных аддзелах музеяў i бiблiятэк; 2) пiсьменнiцкi подпiс, надпiс на нейкiм дакуменце, кнiзе.
АЎТЭНТЫЧНЫ ТЭКСТ – гл. ТЭКСТАЛОГІЯ
АФАРЫЗМ  /гр. aphorismós – выказванне/ – выслоўе, у якім у трапнай, лаканічнай форме выказана значная і арыгінальная думка. Найбольш удалыя А. становяцца агульнавядомымі і могуць перайсці ў фальклор, зрабіцца прыказкамі. Крыніцай А. з’яўляюцца творы навуковыя, публіцыстычныя (“Рэвалюцыі – лакаматывы гісторыі”, “Рэлігія – опіум народу” /К.Маркс/; “Лепш менш, ды лепш”, “Вучыцца, вучыцца і вучыцца” /У.Ленін/), але найбольш часта – мастацкія, у тым ліку паэтычныя. Вось некалькі А. з твораў беларускіх пісьменнікаў: “Дум не скуеш ланцугамі” (Я.Купала), “Хваробы лечаць і атрутамі” (М.Багдановіч), “Кожны чалавек – гэта цэлы свет”, “Дзе прайшло маленства, там пачынаецца Радзіма” (К.Чорны), “Лес не сякуць языкамі” (К.Крапіва), “Неспакой не лечыць адзінота, адзіноту лечыць неспакой”, “Зямля – не процілегласць акіяна, яна – яго каменная пасцель” (А.Куляшоў). Да А. блізкія крылатыя словы, якія вобразна вызначаюць нейкую жыццёвую з’яву, даюць ёй эмацыянальна-экспрэсіўную ацэнку. Аднак калі А. – гэта цэлае меркаванне пра што-небудзь, крылатае слова – толькі частка меркавання: “Будзем сеяць, беларусы!” (П.Броўка),  “Плячысты на жывот” (К.Крапіва) і г.д. А. выступаюць часам і як самастойны літаратурны жанр. Сярод аўтараў, што працуюць у гэтым жанры, вядомыя П.Шыбут, Марцін Коўзкі і інш. Лепшыя А. беларускіх пісьменнікаў сабраны ў кнігах Ф.Янкоўскага “Крылатыя словы і афарызмы”/1960/ і А.Леванюк “Час, жыццё, людзі…:Беларускі літаратурны афарызм” (2001).
АШУГ – гл. ПАЭТ
АЦЭНКА ЛІТАРАТУРНАГА ТВОРА – гл. КРЫТЫКА ЛІТАРАТУРНАЯ
АЭД – гл. ПАЭТ

БАЙКА – невялікі, звычайна вершаваны, алегарычны твор павучальна-гумарыстычнага ці сатырычнага характару. Жыццё чалавека адлюстроўвае ў вобразах жывёл, раслін, рэчаў або зводзіць да ўмоўных адносін. Іншасказальнасць Б. заўсёды шматзначная. Гэтым, дарэчы, яна адрозніваецца ад прытчы,  у якой увасоблена адна нейкая ідэя (“Прытча пра хлеб” М.Танка). Часта Б. мае дыялагічную форму, што надае дзеянню драматычную напружанасць, дапамагае моўнай індывідуалізацыі персанажаў. Шырока карыстаецца вольным (байкавым) вершам. Генетычна звязана з народным і жывёльным эпасам, прытчай і апалогам. У гісторыі сусветнай Б. вядомы старажытнагрэчаскі байкапісец Эзоп /VI – V ст. да н.э./, старажытнарымскі Федр /I ст. н.э./. У французскай літаратуры жарн Б. распрацоўваў Лафантэн, у рускай – І.Крылоў, ва ўкраінскай – Г.Скаварада. Першыя беларускія Б. Ф.Багушэвіча (“Воўк і авечка”, “Свіння і жалуды”), А.Абуховіча (“Ваўкалак”, “Старшына”), А.Гурыновіча (“Казельчык”) часта былі прамым або апасродкаваным наследаваннем І.Крылову. Гэта асабліва выразна відаць у творчасці М.Косіч, якая выдала цэлую кніжку Б. (“Пералажэнне некаторых баек Крылова на беларускую гаворку”. Чарнігаў,1903). У творчасці Я.Купалы (“Ігнат і п’яўкі”, “Мікіта і валы”, “Асёл і яго цень” і інш.), Я.Коласа (“Пастух і авечкі”, “Пан і рэчка”, “Конь і сабака” і інш.), М.Багдановіча (“Варона і чыж”) і некаторых іншых пісьменнікаў беларуская Б. яшчэ на пачатку ХХ ст. стала самабытнай, наблізілася да сацыяльных і нацыянальных патрэб народа, выразна акрэслілася ў жанравых адносінах. На новую вышыню ўзняў беларускую байку К.Крапіва, творам якога характэрна высокае грамадскае гучанне і мастацкая дасканаласць (“Сава, Асёл ды Сонца”, “Жаба ў каляіне”, “Дыпламаваны баран”, “Махальнік Іваноў” і інш.). Байкі К Крапівы – гэта значнае дасягненне ўсёй еўрапейскай літаратуры. З беларускіх байкапісцаў пасляваеннага часу вылучаюцца У.Корбан і Э.Валасевіч. Узоры беларускай Б. можна знайсці ў зборніку “Беларуская байка”/1986/.
БАЙКАВЫ ВЕРШ – гл. ВОЛЬНЫ ВЕРШ
БАЙКАПІСЕЦ — гл. ПІСЬМЕННІК
БАЛАДА  /франц. ballade, ад праванс. balada – танцавальная песня/ – драматычна напружаны, сюжэтны ліра-эпічны верш казачна-фантастычнага, легендарна-гістарычнага ці гераічнага зместу. Існуюць два віды Б. – народныя і літаратурныя. Народныя Б. – больш раннія на часе ўзнікнення. У аснове іх – незвычайныя, нярэдка трагічныя падзеі ў асабістым ці сямейным жыцці чалавека, гераічныя моманты ў жыцці грамадства, пэўнага сацыяльнага асяроддзя. У беларускай фалькларыстыцы вылучаюцца наступныя жанравыя разнавіднасці Б.: Б. з міфалагічнымі матывамі; Б. казачныя і легендарныя; Б., якія змяшчаюць загадкі; Б. гульнёва-карагоднага складу; Б. навелестычныя. Літаратурныя Б. узніклі на аснове народных яшчэ ў сярэднія вякі. Асаблівае пашырэнне набыла героіка-фантастычная Б. у паэзіі сентыменталістаў і рамантыкаў (Бёрнс, Колрыдж – у Шатландыі і Англіі, Гётэ, Шылер, Гейне – у Германіі, Гюго – у Францыі, В.Жукоўскі, А.Пушкін, М.Лермантаў – у Расіі, П. Гулак-Арцямоўскі, Л.Баравікоўскі – на Украіне і інш.). На аснове беларускага фальклору цыкл яскравых Б. напісаў польскі паэт, ураджэнец Беларусі А.Міцкевіч – “Свіцязянка”, “Рыбка”, “Пані Твардоўская”, “Тры Будрысы” і інш. Ад роднага фальклору ішлі А.Рыпінскі і Ф.Багушэвіч, якія ў XIX ст. паклалі пачатак беларускай літаратурнай Б. У Б. Я.Купалы (“Забытая карчма”, “Страшны вір”), Я.Коласа (“Няшчасная маці”, “На адзіноце”), А.Гаруна (“Варажба”), З.Бядулі (“У калядную ноч”, “Балада”) таксама звычайна выкарыстоўваліся фальклорныя сюжэты. Беларуская  Б. ХХ ст. наблізілася да рэальнага жыцця чалавека, стала важным сродкам паказу яго гераічных учынкаў (“Астрожнік” П.Труса, “Машыніст” А.Дудара і інш.). Асаблівага росквіту дасягнула Б. падчас Вялікай Айчыннай вайны ў творчасці А.Куляшова (“Балада аб чатырох заложніках”, “Маці”, “Камсамольскі білет”). Вядомыя балады М.Танка (“Балада пра партызана Дубягу”, “Антон Нябаба”), А.Вялюгіна (“Балада аб уральскім танку”), Н.Гілевіча (“Балада пра чырвоны каснічок”), А.Лойкі (“Балада пра беленькія чаравічкі”) і інш. Цяпер плённа развіваюцца самыя розныя жанравыя формы Б. Цэлую кнігу арыгінальных гістарычных балад напісаў Я.Сіпакоў (“Веча славянскіх балад”). Існуюць сказавыя Б. (“Кастусь Каліноўскі” П.Броўкі), Б. песеннага тыпу (“Надзя-Надзейка” П.Броўкі), партрэтныя (“Герой” П.Панчанкі), псіхалагічныя (“Юнак быў з-пад Слоніма родам” А.Лойкі) і інш. Значная колькасць беларускіх народных і літаратурных Б. увайшла ў выданні: “Балады” /кн. 1-2; 1977-1978/ і “Беларуская балада” /1978/.
БАНДУРЫСТ – гл. ПАЭТ
БАРД – гл. ПЕСНЯ; ПАЭТ
БАРОКА – гл. МЕТАД ЛІТАРАТУРНЫ
БАТЛЕЙКА – гл. ДРАМА
БАХШЫ – гл. ПАЭТ
БАЯВІК – гл. ЛІТАРАТУРА
БАЯН – гл. ПАЭТ
БЕЗЫДЭЙНАСЦЬ – гл. ІДЭЙНАСЦЬ
БЕЛЕТРЫСТ — гл. ПІСЬМЕННІК
БЕЛЕТРЫСТЫКА — гл. ЛІТАРАТУРА
БЕЛЫ ВЕРШ – гл. ВЕРШ
БЕСКАНФЛІКТНАСЦЬ – гл. ГРАМАДЗЯНСКАСЦЬ ЛІТАРАТУРЫ
БIБЛIЯ (ад гр. biblia - кнiгi) -- кананiзаваны царквою ў якасцi Святога пiсання збор тэкстаў старажытнаяўрэйскай i раннехрысцiянскай лiтаратуры. Б. дзелiцца на Стары запавет, што прызнаецца iудзеямi i хрысцiянамi, i Новы запавет, што прызнаецца толькi хрысцiянамi. Стары запавет уключае помнiкi старажытнаяўрэйскай лiтаратуры (ХII-II ст. да н. э.) на iўрыце i часткова на арамейскай мовах, дзелiцца на тры вялiкiя цыклы: 1) "Закон" (па-яўрэйску Тора), або "Пяцiкнiжжа", што прыпiсваецца прароку Майсею; 2) "Прарокi" - старажытныя хронiкi ("Кнiга Iсуса Навiна", "Кнiга Суддзяў", чатыры "Кнiгi царстваў") i творы народных прапаведнiкаў VIII-V ст. да н. э.; 3) "Пiсаннi" або "Агiёграфы" -- збор тэкстаў розных празаiчных i паэтычных жанраў (духоўная лiрыка, апрацаваныя пэўным чынам вясельныя песнi, афарыстыка i iнш.). Новы запавет складаецца з помнiкаў раннехрысцiянскай лiтаратуры (2-я палавiна I ст. - пачатак II ст.), напiсаных у асноўным на старажытнагрэчаскай мове. Уключае чатыры Евангеллi (ад Мацвея, Марка, Лукi i Яна), Дзеi апосталаў, 21 пасланне (павучаннi ў эпiсталярнай форме, што прыпiсваюцца апосталам Паўлу, Пятру, Яну, Якаву, Юдзе) i, нарэшце, Адкрыццё Яна Багаслова, або Апакалiпсiс -- прароцтвы пра канец свету. Безумоўна, Б. служыла i служыць найперш рэлiгiйным мэтам. Аднак увасобленыя ў ёй шматвяковы духоўны вопыт чалавека, этычныя i эстэтычныя каштоўнасцi, звесткi з розных галiн ведаў дапамагалi i дапамагаюць развiццю цывiлiзацыi, культуры, у т. л. мастацтва, мастацкай лiтаратуры. Без ведання Б., асобных яе сюжэтаў, матываў, вобразаў цяжка, а то i немагчыма глыбока спасцiгнуць iдэйна-мастацкую сутнасць лiтаратуры, у т. л. беларускай. Перакладзеная на нацыянальныя мовы i ўведзеная ў працэс еўрапейскай богаслужбы, Б. паспрыяла нацыянальнаму самаўсведамленню многiх народаў, станаўленню iх дзяржаўнасцi i дзяржаўнай незалежнасцi, развiццю нацыянальных моў i культур. Упершыню на славянскую (старабалгарскую) мову асобныя кнiгi Б. пераклалi ў IХ ст. святары Кiрыла i Мяфодзiй. Удалыя спробы перакласцi Б. на беларускую мову рабiлiся яшчэ ў ХV ст. iудзеямi. Сапраўды тытанiчную працу ў гэтым кiрунку ажыццявiў вялiкi беларускi асветнiк-гуманiст Францыск Скарына, якi ў 1517-1519 гг. пераклаў i выдаў у Празе 23 кнiгi Б. (ёсць звесткi, што быў зроблены пераклад усёй Б.). Гэта было трэцяе ў славянскiм свеце  (пасля балгарскага i чэшскага) выданне Б., ажыццёўленае яшчэ да вядомага перакладу Б. на нямецкую мову Марціна Лютэра. У 70-х гг. XVI ст. Васіль Цяпiнскi пераклаў на беларускую мову i часткова надрукаваў у Цяпiне (каля Лепеля) Евангелле. У 1572 г. Сымон Будны выдаў у Нясвiжы свой польскамоўны пераклад Б., зрабiўшы пры гэтым першы ва ўсёй Цэнтральна-Усходняй Еўропе яе фiлалагiчны аналiз. Тэкст Б. ў розных мэтах шырока выкарыстоўвалi беларускiя асветнiкi Ефрасiння Полацкая i Кiрыла Тураўскi, беларускiя пiсьменнiкi-палемiсты ХVI-ХVII ст. (Л. i С.Зiзанii, М.Сматрыцкi, Л.Карповiч, А.Фiлiповiч i iнш.), Сiмяон Полацкi, аўтары школьных драм i ананiмных сатырычна-парадыйных твораў ХVIII-ХIХ ст., пiсьменнiкi ХХ ст. М.Багдановiч ("Апокрыф"), К.Сваяк (духоўныя вершы), У.Жылка ("Марта"), К.Крапiва ("Бiблiя"), У.Караткевiч ("Хрыстос прызямлiўся ў Гароднi") i iнш. У ХХ ст. рабiлiся неаднаразовыя спробы перакласцi з арыгiнала на сучасную беларускую мову розныя кнiгi Б. Найбольш вядомыя з iх "Новы запавет i псальмы" ў перастварэннi А.Луцкевiча (Гельсiнгфорс, 1931; Лондан, 1948; Стакгольм, 1991), "Новы закон" (Нью-Йорк, 1970) i "Сьвятая Бiбля" (Нью-Йорк, 1973) ва ўзнаўленнi Я.Станкевiча, "Новы запавет" (Мінск, 1999) у перакладзе У.Чарняўскага,  "Новы запавет. Псалтыр" (Мiнск, 1995)  і "Біблія" (ЗША, 2002) у перакладзе В.Сёмухi, “Свяшчэннае Евангелле” (Мінск, 2007) у перакладзе Біблейскай камісіі Беларускай Праваслаўнай Царквы.
БІБЛІЯГРАФІЯ (ад гр. biblia – кнігі і gráphō – пішу)  – дапаможная галіна латаратуразнаўства, якая займаецца рэгістрацыяй, апісаннем (паводле пэўных правіл) і прапагандай у пэўным грамадскім асяроддзі літаратурных твораў і літаратуразнаўчых прац. Беларуская літаратурная Б. можа пахваліцца немалой колькасцю каштоўных бібліяграфічных паказальнікаў. Поўная інфармацыя пра сучасныя публікацыі па беларускай літаратуры змяшчаецца на старонках штомесячніка “Летапіс друку Беларусі” і бібіліяграфічнага бюлетэня “Новыя кнігі Беларусі”. Выдадзены шматлікія тэматычныя і персанальныя Б., такія, напрыклад, як укладзеныя Н.Ватацы паказальнікі “Мастацкая літаратура Савецкай Беларусі”/ч.1. 1917-1960; ч.2. 1961-1968/ /1962, 1971/, “Беларускае літаратуразнаўства і крытыка /1945-1963/” /1964/, “Беларуская савецкая драматургія /1917–1965/” /1967/, “Максім Багдановіч: Паказальнік выданняў, аўтографаў і крытычнай літаратуры” /1977/ і інш. Значную каштоўнасць маюць Б. па творчасці Ф.Скарыны, Я.Купалы, Я.Коласа, І.Мележа і некаторых іншых беларускіх пісьменнікаў, а таксама зводны каталог “Кніга Беларусі, 1517–1917” /1986/, паказальнік “Беларуская этнаграфія і фалькларыстыка” М.Грынблата /1972/, “Методыка беларускай літаратуры /1906–1971/ І.Зяневіча /1977/ і інш. Адным з відаў Б. з’яўляюцца біябібліяграфічныя даведнікі, у якіх інфармацыя пра друкаваныя творы спалучаецца з біяграфічнымі звесткамі аб іх аўтарах. Такім уіверсальным даведнікам з’яўляецца шасцітомны біябібліяграфічны слоўнік “Беларускія пісьменнікі”, выдадзены пад рэдакцыяй праф. А.Мальдзіса ў 1992–1995 гг.
БІБЛІЯТЭКАЗНАЎСТВА -- (ад гр. biblia - кнiгi i theke сховiшча)—навука, якая даследуе правілы збору, сiстэматызацыі, зберажэння i прапаганды твораў друку (кнiг, часопiсаў, газет i г.д.). Збор, зберажэнне і прапаганда друкаванай, аўдыё- і відэапрадукцыі ажыццяўляюць спецыяльныя ўстановы – бібліятэкі. Яны падраздзяляюцца на масавыя (разлiчаныя на чытачоў розных густаў), навуковыя (iснуюць пры навуковых i навучальных установах) i спецыялiзаваныя (зберагаюць лiтаратуру па пэўных галiнах ведаў: тэхнiчныя, медыцынскiя, сельскагаспадарчыя i г. д.). Бібліятэкі ўзнiклi ў глыбокай старажытнасцi (Кiтай, Iндыя, Асiрыя, Вавiлон). На тэрыторыi ўсходнiх славян самая даўняя бібліятэка з'явілася на тэрыторыі Украiны - заснавана Яраславам Мудрым у Кiеве пры Сафiйскiм саборы ў 1037 г. На Беларусi бібліятэкі вядомыя з ХI ст. (бібліятэка Полацкага Сафiйскага сабора). Яны стваралiся спачатку пры манастырах i цэрквах, кляштарах i касцёлах, сiнагогах i мячэцях, пазней -- пры розных навучальных установах (Вiленская акадэмiя, Полацкая езуiцкая калегiя, Слуцкая пратэстанцкая школа i iнш.), магнацкiх дварах (Радзiвiлаў у Нясвiжы, Храптовiчаў у Шчорсах, Агiнскага ў Слонiме), iх збiралi асобныя вучоныя, дзеячы культуры (I.Данiловiч, А.Кiркор, А.Ельскi, Я.Карскi, А.Я.Багдановiч i iнш.). У ХIХ ст. з'явiлiся публiчныя бібліятэкі - у Гродне (1830), Магiлёве (1833), Мiнску (1845), Вiцебску (1857)... Сёння на Беларусi iснуе цэлая бiблiятэчная сiстэма, куды ўваходзяць раённыя, гарадскiя, абласныя i рэспублiканскiя бібліятэкі. Буйнейшыя сярод iх -- Нацыянальная бiблiятэка Беларусi, Прэзiдэнцкая бiблiятэка Рэспублiкi Беларусь, Цэнтральная навуковая бiблiятэка Нацыянальнай АН Беларусi iмя Я.Коласа, Фундаментальная бiблiятэка БДУ. У бібліятэках iснуе iнфармацыйна-даведачная служба (картатэкi, каталогi), сродкi капiравання друкаваных тэкстаў i iнш. Буйнейшыя бібліятэкі выдаюць розныя бiблiяграфiчныя даведнiкi (гл. бiблiяграфiя). Улiкам i рэгiстрацыяй навiнак друкаванай прадукцыi займаецца спецыяльная ўстанова -- Кнiжная палата Беларусi. Вялiкую каштоўнасць мае бібліятэка пiсьменнiка - кнiгазборы асобных выдатных пiсьменнiкаў, якiя сведчаць пра кола iх духоўных запатрабаванняў, сувязi з iншымi дзеячамi культуры, адносiны да тых цi iншых сваiх i чужых друкаваных тэкстаў (праз розныя паметкi, надпiсы, выпраўленнi) i iнш. Таму бібліятэка пiсьменнiка, як правiла, цалкам захоўваецца як асобная каштоўнасць у лiтаратурным музеi (гл. музеязнаўства) або бібліятэцы, падчас выдаецца яе апiсанне.
БIБЛIЯФIЛ (ад гр. biblia -- кнiгi i philia -- любоў) -- чалавек, апантаны любоўю да кнiг, iх збiраннем i вывучэннем. Звычайна бібліяфіл ведае сапраўдную вартасць той цi iншай кнiгi, збiрае найбольш каштоўныя з iх, у т. л. рэдкiя, дае магчымасць пазнаёмiцца са сваiм кнiгазборам iншым чытачам. Такiя былi князi Радзiвiлы, графы Храптовiчы, краязнавец i лiтаратар А.Ельскi, прафесар Я.Карскi i iнш. У адрозненне ад бібліяфіла, бiблiяман (ад гр. biblia -- кнiгi i mania -- жарсць) -- гэта чалавек, да хваравiтасцi захоплены жарсцю кнiгазбiральнiцтва, якое ператвараецца ў своеасаблiвае калекцыянiраванне друкаванай прадукцыi, у нездаровае яе накапленне рознымi шляхамi (ажно да крадзяжу кнiг з iншых бiблiятэк).
БІКУЛЬТУРНАСЦЬ -- гл. ДВУХМОЎЕ
БІЯГРАФІСТЫКА – дапаможная галіна літаратуразнаўства, галоўная задача якой – стварэнне як мага больш поўных, навукова дакладных і грунтоўных біяграфій буйнейшых прадстаўнікоў нацыянальнай літаратуры. Найбольш распаўсюджаны жанр Б. – крытыка-біяграфічны нарыс. Першую спробу напісаць навуковую біяграфію Я.Купалы зрабіў Я.Шарахоўскі — “Пясняр народных дум” /ч. 1,2/ /1970,1976/. Мастацка-дакументальныя біяграфічныя творы спалучаюць дакладнасць дакумента з мастацкім вымыслам, з жывасцю, а падчас і займальнасцю аўтарскага апавядання. Сярод іх – дакументальныя аповесці С.Александровіча пра Я.Коласа “Ад роднае зямлі…”, “На шырокі прастор” І “Крыжавыя дарогі”, раман-эсэ А.Лойкі пра Я.Купалу “Як агонь, як вада” і інш. Асабліва каштоўныя для Б. пісьменніцкія аўтабіяграфіі. Асобныя аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў увайшлі ў кнігі “Пяцьдзесят чатыры дарогі” /1963/, “Пра час і пра сябе” /1965/ і “Вытокі песні” /1973; укладанне і падрыхтоўка тэкстаў усіх трох кніг – Я.Казекі/. Арыгінальную аўтабіяграфічную мастацка-дакументальную “Аповесць пра сябе” стварыў Б.Мікуліч. Своеасаблівым жанрам Б. з’яўляецца летапіс жыцця і творчасці пісьменніка, які звычайна ў якасці дадатку ўключаецца ў ягоны збор твораў, а зрэдку выходзіць і асобным выданнем. Найбольш грунтоўны з іх – укладзены М.Мушынскім “Летапіс жыцця і творчасці Якуба Коласа” /1982/. Для Б. вялікае значэнне маюць розныя крыніцазнаўчыя матэрыялы, даведнікі, накшталт “Слоўніка беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў /XVI–XX ст.ст./” Я.Саламевіча /1983/.
БРАШУРА – гл ВЫДАННЕ
БРАХІКАЛАН – гл.ВЕРШ
БУЛЬВАРНАЯ ЛІТАРАТУРА — гл. ЛІТАРАТУРА
БУРЛЕСКА  /франц. burlesque, ад італьянск. burlesco, літар. жартоўны, ад burla – жарт/ – жанр сатырычнай паэзіі, заснаваны на несупадзенні сутнасці і формы выказвання. З аднаго боку, пра высокае, узвышанае гаворыцца наўмысна будзённа, падчас нават груба, вульгарна; з другога боку, самыя будзённыя з’явы, рэчы апісваюцца высокім стылем, з патэтыкай, пафасам. Такія травестыйныя паэмы “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”, у якіх парадыруюцца каноны класіцызму і пра высокае (багі, героі, Парнас) распавядаецца моваю звычайнай гутаркі. У адрозненне ад травестыйнай іроікамічная Б. выкарыстоўвае ўзвышаную, дасканалую форму выказвання для апісання будзённага, звычайнага, а парой і непрыгожага, нават непрыстойнага.
БУРЫМЭ – гл. ВЕРШ
БЫЛІНА – адзін з эпічных жанраў. Узніклі Б. у Старажытнай Русі, шырока бытавалі на працягу XI–XVI ст.ст., але запісвацца пачалі толькі з XVII ст. У Б., якія выконваліся рэчытатывам (спеўнай гутаркай), услаўляліся народныя героі – асілкі-волаты, абаронцы ўсходнеславянскіх земляў ад нашэсця ворагаў, увасабляліся ідэі патрыятызму і дэмакратызму. Для Б. характэрныя своеасаблівыя моўна-выяўленчыя сродкі (частае выкарыстанне пастаянных эпітэтаў, паўтораў), кампазіцыя (наяўнасць зачыну, апавядальнай часткі і канцоўкі), рытміка (т.зв. былінны верш) і інш. Існуе цэлы шэраг жанравых разнавіднасцяў Б.: гераічныя, казачныя, сацыяльна-бытавыя, сатырычныя і інш. Б. ствараліся, бытавалі калісьці і на тэрыторыі Беларусі, аднак як жанр у выніку пэўных гістарычных прычын зніклі тут вельмі рана. Сляды быліннага эпасу захаваліся толькі ў казках на былінныя сюжэты, песнях быліннага складу, асобных фрагментах беларускіх Б.
БЫЛІННЫ ВЕРШ – гл. НАРОДНАЕ ВЕРШАВАННЕ
БЫЛІЦА – жанравая разнавіднасць вершаванага апавядання, у аснову якога пакладзены расказ пра нейкі цікавы жыццёвы выпадак. Так, “Быліцы, расказы Навума” В.Дуніна-Марцінкевіча складаюцца з дзвюх Б. – сямейна-бытавой (узаемаадносіны ў патрыярхальнай сям’і) і гістарычнай (каранацыя маскоўскага цара). У сучасным літаратуразнаўстве замест тэрміна “быліца” часам ужываецца слова “быль” (“Быль пра злога Сухавея” М.Танка), творы тыпу Б. называюцца вершаваным нарысам ці вершаваным рэпартажам.
БЫЛЬ – гл. БЫЛІЦА
БЯЗЗЛУЧНІКАВАСЦЬ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ

ВАГАНТ – гл. ПАЭТ
ВАДЭВІЛЬ – гл. КАМЕДЫЯ
ВАРВАРЫЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ВАРЫЯНТ  (франц. variante, ад лац. varians -- зменлiвы), або РЭДАКЦЫЯ ТВОРА, -- розначытанне якога-небудзь мастацкага твора, выклiканае жаданнем аўтара палепшыць тэкст твора альбо ўмяшаннем у яго рэдактара цi цэнзара. Так, А.Пушкiн асобныя свае творы правiў дзесяткi разоў, па шмат разоў свае раманы i аповесцi перапiсвалi А. дэ Бальзак, Л.Талстой, I.Франко i iнш. Па некалькi В. маюць асобныя творы Я.Купалы, Я.Коласа, I.Мележа, Я.Брыля, I.Шамякiна i iнш. Асаблiва шмат В. налiчваюць фальклорныя творы. У прыватнасцi, iснуе звыш 20 В. ананiмнай паэмы "Тарас на Парнасе", дзесяткi В. маюць асобныя казкi, песнi. Як правiла, апошнi В. аўтарскага мастацкага твора найбольш мастацка дасканалы, ён прымаецца тэкстолагамi за канчатковы, т. зв. аўтэнтычны, або кананiчны (гл. тэксталогiя). Такi трэцi В. паэмы Я.Коласа "Сымон-музыка". Аднак часам першапачатковы В. мае большую мастацкую вартасць (напрыклад, першы В. "Слуцкiх ткачых" М.Багдановiча). Асаблiва ўважлiва трэба ставiцца да В. твораў, апублiкаваных у час iснавання царскай цi савецкай цэнзуры. Нярэдка цэнзары, рэдактары, а то i самi пiсьменнiкi (самацэнзура) па iдэалагiчных цi палiтычных меркаваннях умешвалiся ў тэксты твораў, вiдазмяняючы iх iдэйную скiраванасць, пагаршаючы мастацкую вартасць.
ВАСЬМІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ВЕЛІБР – гл. СВАБОДНЫ ВЕРШ
ВЕРСЭТ  /франц. verset / –  невялікі  твор,  паэтычны па змесце і празаічны па форме выяўлення гэтага зместу. У ім няма вершаванага рытму, метра і рыфмы. У той жа час яму характэрныя многія іншыя прыкметы паэтычнага выказвання – у змесце (матывы, ідэі, вобразы тыя ж, што і ў паэзіі адпаведнага перыяду), агульнай лірычна-суб’ектыўнай танальнасці, паэтычнай вобразнасці (канцэнтрацыя тропаў, павышэнне асацыятыўнай сувязі паміж асобнымі словамі і рэаліямі), сінтаксісе (шматлікасць разнастайных паўтораў, зваротаў, недасказаў і г.д.), кампазіцыі (невялікі памер, падзел твора на дробныя абзацы, т. зв. страфемы, што нагадваюць строфы ў звычайным вершы, адсутнасць сюжэта). У беларускай літаратуры В. узнік на пачатку ХХ ст. і адразу набыў рэфлексійнасць, філасофскую заглыбленасць і сацыяльную скіраванасць. Першы такі твор – “Думкі ў дарозе” Я.Коласа /1906/. Услед за Я.Коласам да В. звярнуліся Ядзвігін Ш. (“Васількі”, “Раны”), М.Гарэцкі (“Стогны душы”, “Максімава зязюля”), З.Бядуля (“Плач пралесак “, “Пяюць начлежнікі”, “Прытуліся ка мне “). В. стаў адным з асноўных відаў лірыкі ў творчасці А.Разанава (гл. цыклы яго “версэтаў” і “вершаказаў”). З іншых сучасных беларускіх пісьменнікаў В. зрэдку пішуць Я.Брыль, У Някляеў, У.Арлоў і інш. Вось як гучыць, напрыклад, В. Ядвігіна Ш. “Раны”, прысвечаны памяці С.Палуяна:

Бываюць раны большыя і меншыя. Меншыя – гояцца, і па іх знаку няма. Большыя – гояцца, але па іх астаюцца рубцы.
Гэтак на целе.

Бываюць раны большыя і меншыя. Меншыя – гояцца; па іх астаюцца рубцы. Большыя – заўсёды крывавяцца.
Гэтак на сэрцы.

Бываюць раны большыя і меншыя. Меншыя заўсёды крывавяцца. Большыя – залечвае толькі … смерць.
Гэтак на душы.

Часта В. не зусім правільна называюць вершам у прозе, паколькі ў самім гэтым словазлучэнні два паняцці (верш і проза) узаемна выключаюць адно другое.

ВЕРШ – гл. ВЕРШАВАНАЯ МОВА
ВЕРШ  / лац. versus / – невялікі па аб’ёму, завершаны па думцы і форме твор, напісаны вершаванай мовай. Асноўны від лірыкі. У В. знаходзяць адлюстраванне з’явы і падзеі рознага характару (драматычныя, трагічныя, камічныя і г.д.), выяўляюцца адносіны аўтара да гэтых падзей. В. карыстаецца рознымі відамі рытмічнай і гукавой арганізацыі, архітэктонікі, паэтычнага сінтаксісу, тропаў, валодае своеасаблівай інтанацыяй, кампазіцыйнымі сродкамі. За доўгую гісторыю існавання В. выпрацаваў мноства відаў вершаў і  вершаваных жанраў, кожны з якіх мае сваю назву. Так, сярод відаў вершаў паводле розных прыкмет вылучаюцца: двухрадковік, трохрадковік, манарым, двурым, гашма, белы верш і інш. (гл. віды вершаў). Да іх далучаюцца т. зв. цвёрдыя формы верша. Што да вершаваных жанраў, у аснове якіх ляжыць нейкая сэнсавая прыкмета, то тут найперш трэба назваць вершаваныя байкі, оды, пасланні, элегіі, эпітафіі і інш. (гл. вершаваныя жанры). В. (вершаваныя творы і сам тэрмін) з’явіліся ў беларускай літаратуры на пачатку XVI ст. у творчасці Ф.Скарыны. Спачатку гэтым словам называлі двухрадкоўі, змацаваныя рыфмамі, пасля – любы твор, напісаны вершаванай мовай. Часам слова “верш” ужываецца як сінонім паэзіі. На самой жа справе далёка не кожны В. з’яўляецца творам паэзіі.  Пісалі раней і часам пішуць цяпер розныя вершаваныя рэкламы, надпісы, лічылкі, скорагаворкі, што дапамагаюць запомніць нейкае правіла, формулу і г.д. (т. зв. мнеманічныя В.), але якія не з’яўляюцца паэзіяй.
ВЕРШАВАНАЯ МОВА, або ВЕРШ – размераная, рытмічна арганізаваная мова, інтанацыйна (а на пісьме – і графічна) падзеленая на супастаўляльныя паралельныя рады – вершаваныя радкі (у супрацьлегласць мове прозы). Рытмічнасць, якая засноўваецца на гукавой упарадкаванасці, надае В.м. эмацыянальнасць і экспрэсіўнасць. Вельмі багатая В.м. на інтанацыйныя сродкі выразнасці. Своеасаблівая вершавая інтанацыя залежыць ад вершаванага рытму і сінтаксісу, наяўнасці рытмічных націскаў, паўз, паўтораў, адметнага паэтычнага гукапісу. У В.м. інтанацыйна падкрэсліваецца, вылучаецца кожнае слова. У ёй выяўленчае зачэнне набываюць нават асобныя знакі прыпынку, разбіўка твора на вершаваныя радкі, графічная кампаноўка гэтых радкоў і інш. В.м. у сучаснай літаратуры карыстаецца пераважна паэзія. У Старажытнай Грэцыі і Рыме, некаторых сярэдневяковых заходнееўрапейскіх краінах да В.м. звярталіся публіцыстыка, гуманітарныя і прыродазнаўчыя навукі. В.м. пісаліся трактаты па медыцыне, юрыспрудэнцыі, філасофіі, астраноміі, эстэтыцы і іншых навуках. Зараз В.м. навука не карыстаецца. Часам яе выкарыстоўвае мастацкая проза (гл. рытмічная проза, быліца, гутарка, вершаванае апавяданне, вершаваная аповесць, вершаваны раман). В.м. пішуцца некаторыя творы павучальнага ці рэкламнага характару, разлічаныя на хутчэйшае запамінанне (т. зв. мнеманічныя вершы).
ВЕРШАВАННЕ, або ВЕРШАСКЛАДАННЕ – сістэма арганізацыі вершаванай мовы, у аснове якой – паўтарэнне пэўнага рытмастваральнага кампанента (вышыні гуку – у кітайскай паэзіі, працягласці вымаўлення галоснага – у антычнай, націскных або ненаціскных галосных – у сілабіка-тоніцы і г.д.). Мерай жа рытмічнай арганізацыі вершаванай мовы звычайна з’яўляецца вершаваны радок. На пэўным гістарычным этапе развіцця літаратуры выпрацоўваюцца асобныя сістэмы В. – тыпы рытмічнай арганізацыі вершаванай мовы, якія абумоўлены фанетычнымі асаблівасцямі нацыянальнай мовы, пануючымі ў ёй традыцыямі В. і залежаць ад сукупнасці структурных адзінак верша, іх будовы, функцый і  ўзаемасувязі ў вершаваных радках. Сувязь паміж вершам і музыкай, напевам абумовіла асноўныя асаблівасці народнага В. Наяўнасць у старажытнагрэцскай мове доўгіх і кароткіх складоў прывяла да ўзнікнення антычнай (метрычнай) сістэмы В. У мовах з пастаянным (строга вызначаным) націскам пануе сілабічная сістэма В. Мовы з рухомым націскам карыстаюцца танічнай і сілаба-танічнай сістэмамі В. Надзвычайнае распаўсюджанне ў сусветнай паэзіі ў ХХ ст. набыў свабодны верш (велібр). Усе сістэмы В. так ці інакш звязаны паміж сабой, узаемна ўплываюць (ці ўплывалі) адна на адну. Напрыклад, антычная сістэма аказала ўплыў на развіццё сілабічнага і сілаба-танічнага верша ў еўрапейскай і ўсёй сусветнай паэзіі, народнае В. паўплывала на  станаўленне сілаба-тонікі ва ўсходнеславянскай паэзіі, з’явілася асновай літаратурнага танічнага верша і г.д. Кожная з сістэм В. мае свае віды верша. У прыватнасці, відамі танічнага верша з’яўляюцца акцэнтна-складовы і акцэнтны, або чыста танічны, верш, дольнік, тактавік. У сілаба-тоніцы суіснуюць разам вольны верш, вершы з цэзураванымі нарашчэннямі і ўсячэннямі і г.д. У адзін і той жа час у нацыянальнай паэзіі і нават у творчасці аднаго паэта могуць суіснаваць некалькі сістэм В. Так, у творчасці Ф.Багушэвіча сустракаюцца сілабічныя, сілаба-танічныя і танічныя вершы. М.Танк доўгі час пісаў сілаба-танічным і танічным вершам. У апошнія свае гады ён усё часцей аддаваў перавагу свабоднаму вершу. Гісторыя развіцця асобных сістэм В. у беларускай паэзіі пачынаецца з XVI ст., калі панаваў народны верш (гл. народнае вершаванне) у дзвюх яго разнавіднасцях – музычна-моўнай (песеннай) і інтанацыйна-сказавай (рэчытатыўнай). Існаваў  тады  таксама  і  антычны  (метрычны)  верш  (у творчасці  беларускіх паэтаў-лаціністаў – Яна з Вісліцы, М.Гусоўскага, І.Іяўлевіча і інш.), але к канцу стагоддзя, разам са звужэннем функцыі старадаўняй латыні ў літаратурным жыцці Беларусі, ён знік. З таго ж XVI ст. вядзе сваю радаслоўную і беларуская сілабіка (Ф.Скарына, А.Рымша, Я.Пашкевіч, С.Полацкі і інш.), на аснове сілабічнага і народнага танічнага верша (асабліва яго сілаба-танічных форм), пад уздзеяннем рускай паэзіі ўзнікае беларуская сілаба-тоніка, якая неўзабаве (канец XIX ст.) поўнасцю выцясняе сілабіку. З сярэдзіны XIX – пачатку ХХ стст. да сілаба-танічнай сістэмы В. далучаецца літаратурны танічны верш ва ўсіх сваіх відах, а таксама свабодны верш. Абсяг ужывання народнага верша ў гэты час прыкметна звужаецца, ён працягвае выкарыстоўвацца, бадай, выключна ў вуснай народнай творчасці. Такая кароткая гісторыя беларускага В.
ВЕРШАВАНЫЯ ЖАНРЫ – своеасаблівыя жанравыя ўтварэнні, на якія падзяляецца верш, як від лірыкі. Так, паэты заяртаюцца да балады, байкі, оды, элегіі, паслання, панегірыка (В.-пахвальба), эпіграмы (лаканічны сатырычны верш, у якім дасціпна высмейваецца нейкая асоба ці грамадская загана), эпіталамы (урачысты В. у гонар жаніха і нявесты), эпітафіі (В., часцей сатырычны, напісаны ў форме надпісу на надгробку), ямбаў  і інш. 
ВЕРШАВАНЫ РАДОК – гл. РЫТМ
ВЕРШАЗНАЎСТВА – раздзел паэтыкі, што вывучае верш як пэўную эстэтычную сістэму, яго гісторыю і тэорыю. Раздзеламі В. як навукі пра верш з’яўляецца метрыка, рытміка, строфіка. Яно вывучае таксама гукавы склад вершаў (гл. фоніка, рыфма), вершаваны сінтаксіс. Першым беларускім вершазнаўцам быў Л.Зізаній, які ў сваёй “Граматыцы славянскай” /Вільня, 1596/ падаў кароткі курс тэорыі антычнага (метрычнага) верша, даў тлумачэнне некаторых вершазнаўчых паняццяў (стапа, метр, памер, рыфма). Асобныя палажэнні Л.Зізанія развіў М.Сматрыцкі ў сваёй “Граматыкі славянскай правільная сінтагма” /Еўе, 1618/. Ён зрабіў спробу ўвесці ў старабеларускую і ўсю ўсходнеславянскую паэзію антычную сістэму вершаскладання, у прыватнасці адзін з яе асноўных памераў – гекзаметр. Выдатным вершазнаўцам сярэдневяковай Беларусі з’яўляўся М.Сарбеўскі, які ў 1618 – 1627 г.г. чытаў у Полацкай езуіцкай калегіі курс паэтыкі. Развіццё В. у той час адбывалася пераважна ў сценах брацкіх школ і езуіцкіх калегій, вучні якіх не толькі атрымлівалі заесткі па тэорыі верша, але і абавязкова навучаліся пісанню вершаў. Асобныя вершазнаўчыя назіранні знаходзім у працах С.Полацкага, Я.Чачота, І.Насовіча, Я.Карскага. Значны ўклад у беларускае В. унёс М.Багдановіч сваім нарысам пра санет, даследаваннем рытмікі і фонікі верша Т.Шаўчэнкі, развагамі пра суадносіны рытму і метра і інш. Беларускае савецкае В. распачалося працамі А.Вазнясенскага (“Паэтыка М.Багдановіча”, 1926), Я.Барычэўскага (“Тэорыя санету”, “Паэтыка літаратурных жанраў “, 1927), У.Дубоўкі (“Рыфма ў беларускай народнай творчасці”, 1927). Найбольш інтэнсіўна гісторыя і тэорыя беларускага верша распрацоўваецца ў пасляваенны час. Вучоныя даследуюць рытміку і метрыку як літаратурнага верша (І.Ралько. Беларускі верш: Старонкі гісторыі і тэорыі, 1969; ён жа. Вершаскладанне: Даследаванні і матэрыялы, 1977; М.Грынчык. Шляхі  беларускага вершаскладання, 1973; В.Рагойша. Пазтыка Максіма Танка: Культура вобраза. Характар верша, 1968; ён жа. Гутаркі пра верш: Метрыка. Рытміка. Фоніка, 1979; ён жа. Паэтычны слоўнік. Выд. 2-е, 1987; А.Кабаковіч. Беларускі свабодны верш, 1985), так і  фальклорнага (М.Янкоўскі. Паэтыка беларускіх прыказак, 1971; Н.Гілевіч. Паэтыка беларускай народнай лірыкі, 1975; ён жа. Паэтыка беларускіх загадак, 1976). У поле  зроку даследчыкаў трапляюць пытанні паэтычнай вобразнасці, лірычнай кампазіцыі, вершаванага сінтаксісу, фонікі (А.Яскевіч. Ад слова да вобраза, 1972; В.Жураўлёў, І.Шпакоўскі, А.Яскевіч. Пытанні паэтыкі, 1974). Да праблем развіцця беларускага верша звярталіся і звяртаюцца таксама М.Арочка, В.Бечык, Р.Барозкін, У.Гніламёдаў, У.Калеснік, В.Коўтун, М.Лазарук, А.Лойка, М.Палкін, У.Славецкі, В.Ярац і інш. Кароткая гісторыя беларускага В. змешчана ў кнізе І.Ралько “Верш і мова” /1986/.
ВЕРШАСКЛАДАННЕ — гл. ВЕРШАВАННЕ
ВЕРШ МАЯКОЎСКАГА — гл. АКЦЭНТНЫ ВЕРШ
ВЕРШ У ПРОЗЕ – гл. ВЕРСЭТ
ВІД ВЕРША – устойлівы тып паэтычнай структуры вершаванага твора, у аснове якой -- нейкая адна фармальная прыкмета або спалучэнне іх. Так, паводле колькасці радкоў вылучаюцца аднарадковік (або манаверш:”У родным краю, як у раю”), двухрадковік (або двуверш:”Выбіўся з рытму часу -- // Падаю ў бездань часу” – А.Разанаў), трохрадковік (Я.Сіпакоў, “Да пытання аб руках”; “Хоку” М.Танка), чатырохрадковік (вершы з кнігі Х.Чэрні “Святло рамонка”, 1981), пяцірадковік (“Танкі” А.Глобуса), шасцірадковік (“…Мы славу параўноўваем з віном” А.Куляшова), сямірадковік (цыкл “Сямірадкоўі” Н.Гілевіча), васьмірадковік.(“…Жыццё маё ў двухколерным свячэнні” А.Пысіна). Большыя па колькасці радкоў В. выкарыстоўваюць для сваёй архітэктанічнай арганізацыі асобныя простыя строфы. Характар рыфмаў і рыфмоўкі вызначаюць сутнасць манарыма (мае адну рыфму: “Лясок” М.Танка), газелі (верш ад шасці да дванаццаці радкоў, два першыя і ўсе цотныя радкі якога зарыфмаваны, прычым адной рыфмай: “Газэля” Э.Акуліна), двурыма (мае дзве рыфмы: “Размова ў адным замежным рэстаране” Н.Гілевіча), гашмы (верш звычайна з пяці чатырохрадкоўяў, першае з якіх мае перакрыжаваную рыфмоўку, у астатніх – тры першыя радкі рыфмуюцца паміж сабою, а чацвёртыя – з апошнім радком першага катрэна: “На ўсе вякі” С.Панізніка), бурымэ (В. на загадзя зададзеныя рыфмы),  каламбура (гумарыстычны В., пабудаваны на аманімічных або амаграфічных рыфмах: “Балада аб клянах” Р.Барадуліна), пантарыма (усе радкі спалучаны пантарыфмай: “Рыфма пра каханне” Я.Сіпакова), рэхаверша (у ім сумежныя радкі спалучаны рэхарыфмай: “Цімох” А.Русака), белага В. (В. без рыфмаў: “Не будзь ніколі іншым” М.Танка) і інш. Колькасць радкоў і характар рыфмоўкі акрэсліваюць воблік айрэна (чатырохрадковік на адну рыфму) і рубаі. Часам від таго ці іншага В. прадвызначае гукапіс (у ліпаграматычным В. адсутнічаюць нейкія гукі, у таўтаграме ўсе словы пачынаюцца з аднаго і таго ж гука), лексіка (у стракатым В. побач суседнічаюць у пэўным парадку рознамоўныя радкі ці строфы, у макаранічным В. дзеля дасягнення камічнага эфекту тэкст перанасычаецца варварызмамі, падпарадкаванымі законам роднай мовы паэта, цэнтон складаецца з урыўкаў розных твораў аднаго або некалькіх паэтаў), вершаваны памер (брахікалан пішацца кароткімі – у адзін склад ці адну стапу – радкамі), вершаваны памер і рыфмоўка (александрыйскі В. , каламыйкавы В.) і інш. Існуе цэлы шэраг т. зв. класічных відаў В., выпрацаваных еўрапейскай ці ўсходняй паэтычнай класікай (гл. цвёрдыя формы верша). Сярод іх найперш трэба назваць санет, трыялет, актаву, тэрцыны, секстыну (шэсць радкоў пяці- або шасцістопнага ямба звязаны рыфмоўкай па схеме АбАбвв), рандо, рандэль, хоку (бязрыфменны сілабічны трохрадковік у японскай паэзіі з колькасцю складоў 5+7+5) і танку (такі ж В., толькі на пяць радкоў з наступнай колькасцю складоў: 5+7+5+7+7), рытурнель (напісаны трохрадкоўямі невялікі В., у якім рыфмуюцца толькі першыя і трэція радкі строфаў, прычым першыя радкі строфаў вельмі кароткія, адна- ці двухскладовыя) і інш. Паводле характару рытмастваральных кампанентаў вылучаюцца такія В.в., як акцэнтна-складовы, дольнік, тактавік і інш. (гл. вершаванне).  
ВІД ЛІТАРАТУРНЫ – гл. ЖАНР; РОД ЛІТАРАТУРНЫ
ВОБРАЗ ЛІРЫЧНАГА ГЕРОЯ, або ГЕРОЙ ЛІРЫЧНЫ, ЛІРЫЧНАЕ “Я” – умоўны тэрмін, якім абазначаюць вбраз, што ўзнікае ў свядомасці чытача ў выніку знаёмства з лірычнай творчасцю таго ці іншага паэта. В.л.г. нельга просталінейна атоесамліваць з асобай паэта, а яго перажыванні – з пачуццямі і думкамі аўтара. Так, у вершы “Я – калгасніца…” Я.Купалы лірычнае “я”, ад імя якога вядзецца аповед, жаночага роду. У вершы А.Твардоўскага “Я убит подо Ржевом” лірычным героем выступае салдат, які загінуў на вайне. Паэт можа ўявіць сябе ў міжпланетным караблі і ў форме “я” выказваць пачуцці касманаўта і г.д. Разам з тым нельга лічыць, што паміж асобай паэта і вобразам яго лірычнага героя маецца значная розніца. Суадносіны паміж імі нагадваюць нечым суадносіны прататыпа і літаратурна-мастацкага вобраза ў ліра-эпічных (паэма) і эпічных (раман, аповесць і інш.) творах. В.л.г. найбольш поўна паўстае з усёй творчасці паэта, асобныя вершы з розных бакоў абмалёўваюць, удакладняюць, узбагачаюць той тып лірычнага характару, што ўносіць у літаратуру пэўны творца. Так, В.л.г. дарэвалюцыйнай творчасці Я.Купалы – чалавек-бунтар, змагар за сацыяльнае і нацыянальнае разняволенне роднага народа, ён паўстае з розных лірычных твораў паэта. У адных вершах раскрываецца ўсведамленне яго сацыяльнай, нацыянальнай або чыста чалавечай годнасці (“А хто там ідзе?”, “Ворагам Беларушчыны”, “Мужык”), у другіх – палкае жаданне грамадска-рэвалюцыйнай дзейнасці (“Там”, “Час”), у трэціх – свядомая арыентацыя на працоўны народ (“Я не для вас …”, “Адповедзь”), у чацвёртых – нязломная вера ў перамогу (“Яшчэ прыйдзе вясна”) і г.д. В.л.г. творчасці П.Панчанкі – гэта вобраз праўдзівага, сумленнага, добрага чалавека (“Без чалавечнасці не будзе і вечнасці!”), які актыўна сцвярджае хараство жыцця і гэтак жа актыўна і бескапрамісна змагаецца з усім, што перашкаджае нам у жыцці.
ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ – асобы спосаб эстэтычнага адлюстравання рэчаіснасці ў канкрэтнай, індывідуальна-пачуццёвай форме з дапамогай маўлення. Літаратура, як і мастацтва ўвогуле, – гэта “мысленне ў вобразах”, “у тым і сутнасць паэзіі, што яна бясплотнай ідэі дае жывы, пачуццёвы і прыгожы вобраз” (В.Бялінскі). В.л. шматаблічны, мае некалькі значэнняў. Мы перш за ўсё сустракаемся з так званым слоўнымі В., або тропамі. У значнай ступені з дапамогай тропаў у паэзіі ўзнікае В.-перажыванне (тая ці іншая эмацыянальная “зараджанасць” чытача). У лірычнай паэзіі таксама нярэдкія В.-сімвалы, у якіх, як правіла, увасабляюцца глыбокія, грамадска значныя думкі. Для лірыкі ў цэлым характэрны вобраз лірычнага героя (або лірычны герой, лірычнае “Я”). У эпічных, драматычных і ліра-эпічных творах ствараюцца В.-персанажы, станоўчыя і адмоўныя, В.-малюнкі: В.-пейзажы (вобраз Прыпяці” ў “Дрыгве” Я.Коласа), В.-рэчы (вобраз ветразя ў аднайменным вершы М.Лермантава), В.-дэталі (гл. дэталь мастацкая), В.-падзеі (з ланцуга такіх падзей складаецца сюжэт твора)… Урэшце, у выніку знаёмства з літаратурным творам ва ўяўленні чытача ўзнікае  В.л. як цэласны малюнак жыцця, створаны пісьменнікам (напрыклад, вобраз беларускай палескай вёскі 1920-х гг. у “Палескай хроніцы” І.Мележа). Задача пісьменніка – ствараць усё новыя і новыя В.л., таму што пры іх паўтарэнні (самапаўтарэнне ці запазычанне ў іншых творцаў) яны вельмі хутка становяцца штампам.    
ВОЛЬНАСЦЬ ПАЭТЫЧНАЯ - наўмыснае або мiжвольнае адступленне ад агульнапрынятых моўных норм у вершаваных творах дзеля захавання ў iх метрычнага малюнка цi рыфмы. Гэта могуць быць неўласцiвыя для лiтаратурнай мовы словы, нацiскi, слоўныя скарачэннi i г.д. Так, у вершы Я.Купалы "Беларускiм партызанам" сустракаюцца словы "гiтлерцы" (замест "гiтлераўцы": "Рэжце гiтлерцаў паганых"), "пабеда" (разам з "перамога": "Клiчу вас я на пабеду"), "жыр" (замест "тлушч": "Сыты быў людскiм ён жырам"), "мсцiць" (замест "помсцiць": "Клiчуць мсцiць крывава гэтак")... Як В.п. ўспрымаецца слова "iрдзень" (замест "iрдзенне") у вершы М.Федзюковiча "Дзве зары":

			Праменны, ясны дзень.
			Як дзень --
			Жаданы твар.
			Святочна-яркая iрдзень
			I -- я, змагар.

Злоўжываць В.п. нельга. Разам з тым яе трэба адрознiваць ад звычайнай моўнай неахайнасцi некаторых аўтараў (гл. аўтарская глухата). Патрэбна таксама ўлiчваць, што многiя адступленнi ў вершаваных творах ХIХ - пачатку ХХ ст. ад сучаснай лiтаратурнай нормы ў галiне лексiкi, марфалогii, акцэнтуацыi выклiканы не В.п., а колiшняй неўладкаванасцю самой лiтаратурнай нормы.
ВОЛЬНЫ ВЕРШ – від рыфмаванага сілаба-танічнага верша, у якім у адвольнай паслядоўнасці спалучаюцца радкі з рознай колькасцю стопаў. Не датрымліваецца страфічнай будовы. Амаль не прыбягае да сінтаксічных пераносаў: фраза ўкладваецца ў вершаваны радок, “расцягваючы” або “звужаючы” яго. Інтанацыя В.в. блізкая да звычайнай гутаркі, яна добра перадае развагу, дыялог. Таму найбольш арганічна В.в. прыжыўся ў байках, жанравая своеасаблівасць якіх патрабуе нявымушанай гутаркі, інтанацыі жывога чалавечага голасу. Байкі звычайна пішуцца ямбамі, таму В.в. часамі называюць байкавым вершам, або вольным ямбам. Колькасць стопаў у В.в. хістаецца ад адной да шасці, напрыклад:

Таму ўжо будзе, мусіць, з год, /4 стапы/
Вучэбную стральбу праходзіла пяхота. /6/
Дык вось страляў аднойчы ўзвод /4/
Ці, можа, нават рота. /3/
А тут раптоўна Шэф аднекуль – шасць: /5/
Цікава паглядзець, а як страляе часць? /6/
(К.Крапіва. “Махальнік Іваноў”)

Апрача К.Крапівы, да В.в. у беларускай паэзіі звярталіся ўсе астатнія байкапісцы: У.Корбан, Э.Валасевіч, М.Скрыпка і інш. Арыгінальным В.в. (нерыфмаваны харэй) напісана паэма М.Танка “Люцыян Таполя”.
ВОЛЬНЫ ЯМБ – гл. ВОЛЬНЫ ВЕРШ
ВУЛЬГАРНЫ САЦЫЯЛАГІЗМ — гл. ЗМЕСТ І ФОРМА
ВУЛЬГАРЫЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ВЫДАВЕЦКАЯ СПРАВА - культурная i вытворчая дзейнасць, звязаная з падрыхтоўкай да друку, выпускам i распаўсюджваннем розных выданняў. Да сярэдзiны XV ст., да вынаходнiцтва друкавання I.Гутэнбергам, iснавалi толькi рукапiсныя тэксты, у т. л. кнiгi. Першая беларуская друкаваная кнiга з'явiлася 6 жнiўня 1517 г. Гэта быў "Псалтыр", выдадзены Францыскам Скарынам у Празе. Пасля гэтага ў 1517-1519 гг. ён надрукаваў яшчэ 22 кнiгi "Бiблii" ва ўласным перакладзе на старабеларускую мову царкоўнай рэдакцыi са сваiмi прадмовамi i пасляслоўямi, iлюстрацыямi. Выданнем кнiг займаліся друкарнi -- прадпрыемствы са спецыяльным друкарскiм абсталяваннем. У ХIХ ст. функцыi друкарняў звялiся да тэхнiчнай працы па выпуску выданняў, творчая ж праца па падрыхтоўцы iх да друку сканцэнтравалася ў асобных установах -- выдавецтвах. Што да распаўсюджання выданняў, то iм найперш займаюцца такiя структуры, як кнiгагандаль з цэлай сiстэмай спецыялiзаваных магазiнаў -- кнiгарняў (рэалiзуюць асобныя выданнi, праводзяць падпiску на падпiсныя выданнi), а таксама агенцтва Белдрук -- праз сiстэму кiёскаў (рэалiзуюць у асноўным перыядычныя выданнi).
ВЫДАВЕЦТВА – установа, якая займаецца падрыхтоўкай да друку асобных і перыядычных выданняў. У В. працуюць квалiфiкаваныя спецыялiсты, што праводзiлi, у прыватнасцi, рэдагаванне прапанаваных да друку матэрыялаў (лiтаратурная i граматычная праўка рукапiсаў, падрыхтоўка iх да здачы ў набор) i карэктуру (вычытка рукапiсных i наборных тэкстаў, выпраўленне памылак). Першыя беларускiя нацыянальныя В. ўзнiклi пасля рэвалюцыi 1905-1907 гг. -- "Загляне сонца i ў наша ваконца" (Пецярбург, 1906-1914), В. А.Грыневiча (Пецярбург, 1910-1914), В. газеты "Наша нiва" (Вiльня, 1906-1915), "Мiнчук" (1906-1907), "Лучынка" (Мiнск, 1914) i iнш. Пасля Кастрычнiцкай рэвалюцыi ўсе В. сталі дзяржаўнай уласнасцю. У 1921 г. створана Дзяржаўнае выдавецтва БССР, якое на доўгiя гады манапалiзавала выданне беларускай мастацкай i лiтаратуразнаўчай кнiгi. Сёння на Беларусi працуе шмат В., каля 10 буйных дзяржаўных i некалькі соцень прыватных i кааператыўных. Беларускую арыгiнальную i перакладную лiтаратуру i лiтаратурную крытыку выпускае В. "Мастацкая лiтаратура" (з 1972). Кнiгi па лiтаратуразнаўству, падручнiкi па мове i лiтаратуры, а зрэдку i мастацкiя кнiгi выдаюць "Народная асвета", "Вышэйшая школа", "Беларуская навука", "Беларуская энцыклапедыя", некаторыя прыватныя В.
ВЫДАННЕ - адзiнка друкаванай прадукцыi, мэта i вынiк выдавецкай справы. Перыядычныя В. (або прэса) -- гэта найперш газеты i  часопiсы. Газеты адрознiваюцца ад часопiсаў, якія звычайна выходзяць не часцей аднаго разу на тыдзень, аператыўнасцю iнфармацыi, значна меншым аб'ёмам, большым фарматам, адсутнасцю пераплёту i вокладак, больш частым выхадам у свет (кожны дзень, некалькi разоў або раз на тыдзень). Адзiная спецыяльная беларуская лiтаратурная газета -- "Лiтаратура i мастацтва" (з 1932). Галоўныя лiтаратурна-мастацкiя часопiсы -- "Полымя" (з 1922), "Беларусь" (з 1930), "Нёман" (з 1952), "Маладосць" (з 1953), "Крынiца" (з 1988; з 2003 – “Славянскі свет”). Да асобных В. адносяцца кнiгi -- iндывiдуальна-аўтарскiя цi калектыўныя В. ў выглядзе збрашураваных i пераплеценых аркушаў друкаванага тэксту ў мяккiх цi цвёрдых вокладках; брашуры -- кнiжкi аб'ёмам менш за 48 старонак; альманахi (ад араб. аль-манах -- каляндар) -- зборнiкi лiтаратурных твораў розных аўтараў, укладзеныя па тэматычным, жанравым, тэрытарыяльным цi нейкiм iншым прынцыпе ("Братэрства", "Дзень паэзii", "Свiцязь", "Ксеракс беларускi"). Па сваiм прызначэннi асобныя В. бываюць масавыя i навуковыя. У навуковых В. змяшчаецца не толькi кананiчны тэкст твора, але i яго варыянты, падрабязныя каментарыi, навуковыя прадмовы i пасляслоўi i iнш. Такiя, у прыватнасцi, шматтомныя поўныя i акадэмiчныя В. класiкаў нацыянальных лiтаратур, якiя рыхтуюцца спецыяльнымi навуковымi ўстановамi (напрыклад, Iнстытутам лiтаратуры iмя Я.Купалы НАН Беларусi) i выдаюцца звычайна як падпiсныя В. (у кнiгарнях, у т. л. спецыялiзаваных, на iх арганiзуецца падпiска, што гарантуе iх своечасовае атрыманне пакупнiком). Пакуль што беларуская выдавецкая справа можа пахвалiцца толькi адным такiм В. -- поўным зборам твораў М.Багдановiча ў трох тамах (1992-1995). Заканчваецца выданне поўнага збору твораў Я.Купалы ў 9-i тамах, 10-і кнігах (у 1995 г. выйшаў з друку першы том). Што да акадэмiчных В., то яны -- як узор абсалютнай паўнаты аўтарскiх тэкстаў, навуковай аб'ектыўнасцi iх публiкацыi i каментавання -- у нас пакуль што адсутнiчаюць. У Расii такiм акадэмiчным В. з'яўляецца найперш Збор твораў Л.Талстога ў 90 тамах (1928-1958). Да навуковых В. адносяцца таксама хрэстаматыi (ад грэч. chrēstós -- êàрысны i mantháno -- вучуся) -- зборнiкi сiстэматызаваных i пракаментаваных твораў (цi iх урыўкаў) пэўнага перыяду або кiрунку, разлiчаныя на навучэнцаў ("Хрэстаматыя беларускае лiтаратуры: ХI век - 1905 г." М.Гарэцкага, 1922; "Беларускi фальклор: Хрэстаматыя", 3 выд., 1985; "Беларуская лiтаратура ХIХ стагоддзя: Хрэстаматыя", 2 выд., 1988); манаграфii (ад грэч. monos -- адзiн i gráphō -- ļiųу) -- лiтаратуразнаўчыя даследаваннi ў выглядзе кнiгi цi брашуры, прысвечаныя адной тэме цi праблеме (А.Адамовiч. "Беларускi раман: Станаўленне жанра", 1961; В.Жураўлёў. "Структура твора: Рух сюжэтна-кампазiцыйных форм", 1978; У.Гнiламёдаў. "Янка Купала: Новы погляд", 1995). Сярод масавых В. вылучаюцца зборы твораў буйнейшых нацыянальных пiсьменнiкаў (напрыклад, 14-томны Збор твораў Я.Коласа, 7-томны -- Я.Купалы, 6-томны -- М.Танка, 8-томны --У.Караткевiча i iнш.), у якiх, апрача публiкацыi лепшых твораў, часам змяшчаюцца больш цi менш разгорнутыя каментарыi да iх; анталогii (ад грэч. anthos -- кветка i lego -- збiраю) -- зборнiкi лепшых, узорных твораў пэўнага перыяду цi жанру ("Анталогiя беларускага апавядання: У 2-х тамах", 1967; "Анталогiя беларускай народнай песнi", 1975; "Анталогiя беларускай паэзii: У 3-х тамах", 1993), адаптаваныя В. (ад лац. adapto -- прыстасоўваю) -- спрошчаныя, скарочаныя В. твораў, прыстасаваныя для недастаткова падрыхтаванага чытача (напрыклад, разлiчаныя на дзiцячае ўспрыманне В. сур'ёзнай лiтаратуры). Па колькасцi i якасцi В. можна меркаваць пра ўзровень развiцця не толькi нацыянальнага кнiгадрукавання, але i ўсёй нацыянальнай лiтаратуры.
ВЫМЫСЕЛ МАСТАЦКI -- працэс i вынiк творчай уявы пiсьменнiка ў часе напiсання iм мастацкага твора. Яшчэ старажытнагрэчаскi фiлосаф Арыстоцель падкрэслiваў, што мастак не капiруе факты жыцця, гаворыць "не пра тое, што сапраўды здарылася, а пра тое, што можа здарыцца, гэта значыць, пра магчымае, якое вынiкае з iмавернага або неабходнага". Зразумела, мастацтва ў вялiкай ступенi абапiраецца на рэальныя з'явы i факты, на мiфалагiчныя, гiстарычныя i лiтаратурныя крынiцы, многiя лiтаратурныя вобразы маюць прататыпаў -- рэальных людзей, якiя iснавалi на самай справе (так, прататыпамi герояў "Новай зямлi" Я.Коласа з'яўляюцца родзiчы i знаёмыя самога пiсьменнiка -- яго бацькi, дзядзька, браты i сёстры, сваякi, суседзi). Аднак i ў такiм выпадку ёсць дастатковы прастор для В.м., паколькi працэс творчага абагульнення, тыпiзацыi вымагае ад пiсьменнiка асобныя рэальныя факты адкiдаць, не браць у разлiк, не заўважаць i, з другога боку, многае дадумваць на аснове добра развiтай фантазii, уяўлення, але ў рэчышчы iдэйнай задумы твора i жыццёвых заканамернасцей. Што да навуковай фантастыкi, дэтэктыўнай i прыгоднiцкай лiтаратуры, то тут ужо цалкам пануюць умоўнасць i В.м. З дапамогаю В.м. створана большасць раманаў i аповесцей У.Караткевiча -- ад рэалiстычнага "Каласы пад сярпом тваiм" i да гiстарычнага дэтэктыва "Чорны замак Альшанскi". В.м. ў значнай ступенi прысутнiчае нават у аўтабiяграфiчных творах, такiх, як, напрыклад, трылогiя Я.Коласа "На ростанях" i раман Я.Брыля "Птушкi і гнёзды".
ВЫСЛОЎI -- лаканiчныя трапныя i дасцiпныя ўстойлiвыя народныя выразы, часта гумарыстычнага характару, што ўжываюцца ў розных выпадках на працы i ў час адпачынку. У адрозненне ад прыказак, яны не валодаюць завершанасцю выказвання i афарыстычнасцю. Да В. адносяцца жарты i каламбуры, тосты i вясельныя прыгаворкi (У гасцях усяго было, толькi прымусу не было; Хлеб на стале, рукi свае; Чарачка-каток, кацiся ў раток; З'еш акрайчык, каб быў сын Мiкалайчык), вiтаннi  i  зычаннi (Здароў! -- Жыў, здароў, хаджу без штаноў, чаго i табе жадаю; Бадай табе палепшала!; Памагай Бог! -- Казаў Бог, каб i ты памог; Умалотна вам!), прысяганнi i кленічы (Каб я з гэтага месца не сышоў!; Няхай язык мой адсохне!; Каб на гэты род прыйшоў звод!; Няхай цябе качкi затопчуць!), дражнiлкi (Валодзя, свiннi ў гародзе, парасяты ў грэчцы. Як твая жонка завецца?; Цярпi, Грышка, карчма блiзка!) i iнш. Да В. адносяць таксама ўстойлiвыя параўнаннi (Жыву як гарох пры дарозе: хто iдзе, той ушчыкне; Зямлi як бабе сесцi; Маладзiца як бруснiца; Патрэбны як леташнi снег; Як карова языком злiзала), скорагаворкi (Iван рэпу жрэ, Марыя лён трэ; Iшоў поп каля коп, а капа каля папа; Карл у Клары ўкраў каралi). В. нярэдка змяшчаюцца ў розных фразеалагiчных зборнiках ("Беларуская фразеалогiя" Ф.Янкоўскага, 1968; "Фразеалагiчны слоўнiк беларускай мовы: У 2-х тамах" I.Лепешава, 1993), выходзяць асобнымi выданнямi ("Выслоўi", 1979).
ВЯНОК ВЯНКОЎ САНЕТАЎ – гл.САНЕТ
ВЯНОК САНЕТАЎ – гл. САНЕТ

ГАЗЕЛЬ – гл. ВЕРШ
ГАЗЕТА – гл. ВЫДАННЕ
ГАЛОЎНЫЯ ГАЛІНЫ ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ГАНАРАР – гл. АЎТАРСКАЕ ПРАВА
ГАШМА – гл. ВЕРШ
ГЕКЗАМЕТР – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
ГЕРМЕТЫЗМ – гл. ЛІТАРАТУРА
ГЕРОЙ ЛІТАРАТУРНЫ – гл. ПЕРСАНАЖ
ГЕРОЙ ЛІРЫЧНЫ – гл. ВОБРАЗ ЛІРЫЧНАГА ГЕРОЯ
ГІМН /ад гр. hỳmnos – урачыстая песня/ -- урачыстая песня ў гонар якога-небудзь героя, выдатнай падзеі або дзяржавы. Для Г. характэрны ўзвышанасць і эмацыянальнасць стылю, урачыстасць лексікі, наяўнасць шматлікіх паўтораў, рытмічных фігур і г.д. Узніклі Г. у старажытным Егіпце, затым шырокае развіццё атрымалі ў антычнай Грэцыі, дзе складаліся ў гонар багоў (культавыя Г.) і герояў (вайсковыя Г.). У сярэднія вякі, у эпоху бурных рэлігійных змаганняў, пашырыліся рэлігійныя Г. (гусіцкія Г. у Чэхіі XVI ст., лютэранскі херал XVI ст. у немцаў і г.д.). Развіццё капіталістычных вытворчых адносін і звязанае з гэтым станаўленне нацый і нацыянальных дзяржаў выклікалі да жыцця дзяржаўныя Г. як музычныя эмблемы пэўных дзяржаў. Рэвалюцыйная барацьба прадвызначыла з’яўленне рэвалюцыйных Г., такіх, як “Марсельеза”, “Інтэрнацыянал”, “Варшавянка”, “Адвеку мы спалі”. Гісторыя сусветнай паэзіі ведае жанравую разнавіднасць сатырычна-парадыйных Г. (“Гімн золату” П.Рансара, “Гімн барадзе” М.Ламаносава, “Гімн абеду” У.Маякоўскага і інш.). На пачатку ХХ ст. верш Я.Купалы “А хто там ідзе?”, пакладзены на музыку Л.Рагоўскім, стаў, па слушнай заўвазе М.Горкага, “народным гімнам беларусаў”. Ролю беларускіх Г. выконвалі і іншыя песні, напісаныя на словы Я.Купалы (“Не згаснуць зоркі ў небе …”), К.Каганца (“О Божа, спасе наш”), М.Краўцова (“Мы выйдзем шчыльнымі радамі”) і інш. Функцыю беларускага рэлігійнага Г. выконвае песня “Магутны Божа” (словы Н.Арсенневай, музыка М.Равенскага):

			Магутны Божа! Ўладар сусветаў,
			Вялізных сонцаў і сэрц малых,
			Над Беларусяй ціхой і ветлай
			Рассып праменне Свае хвалы.
			Дай спор у працы будзённай, шэрай
			На хлеб штодзённы, на родны край.
			Павагу, сілу і веліч веры
			У нашу праўду, у прышласць – дай!
			Дай урадлівасць жытнёвым нівам,
			Учынкам нашым пашлі ўмалот.
			Зрабі свабоднай, зрабі шчаслівай
			Краіну нашу і наш народ!

Свой першы афіцыйны дзяржаўны Г. Беларусь атрымала толькі ў 1955 г. Ім стала песня “Мы – беларусы” (словы М.Клімковіча, музыка Н.Сакалоўскага). Новая жыццёвая рэальнасць пачатку 90-х гг. ХХ ст. (ліквідацыя манаполіі КПСС, распад СССР, абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь) запатрабавала і новага дзяржаўнага Г. Беларусі. 2 ліпеня 2002 г. быў зацверджаны Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь (словы М.Клімковіча і У.Карызны, музыка Н.Сакалоўскага):

			Мы, беларусы – мірныя людзі,
			Сэрцам адданыя роднай зямлі,
			Шчыра сябруем, сілы гартуем
			Мы ў працавітай, вольнай сям’і.
			Прыпеў:
				Слаўся, зямлі нашай светлае імя,
				Слаўся, народаў братэрскі саюз!
				Наша любімая маці-Радзіма,
				Вечна жыві і квітней, Беларусь!
			Разам з братамі мужна вякамі
			Мы баранілі родны парог,
			У бітвах за волю, бітвах за долю
			Свой здабывалі сцяг перамог!
			Прыпеў.
				Дружба народаў – сіла народаў –
				Наш запаветны, сонечны шлях.
			Горда ж узвіся ў ясныя высі
			Сцяг пераможны – радасці сцяг!
			Прыпеў.

ГІПЕРБАЛА – гл.ТРОП
ГІПЕРДАКТЫЛІЧНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ГІСТАРЫЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ГІСТАРЫЗМ У ЛІТАРАТУРЫ -- гл. ЛІТАРАТУРА
ГIСТАРЫЧНАЯ ЛIТАРАТУРА -- сукупнасць лiтаратурных твораў розных вiдаў i жанраў, прысвечаных пэўным гiстарычным падзеям цi асобам. Пачатак Г.л. -- у фальклоры, у прыватнасцi ў гераiчных песнях, баладах, былiнах, легендах, паданнях. Асобныя жанры пiсьмовай Г.л. з'явiлiся яшчэ ў пачатку нашай эры (раманы пра Аляксандра Македонскага, Траянскую вайну i iнш.). Некаторыя з гэтых твораў у арыгiнале i перакладах пранiкалi ў сярэдневяковую Беларусь ("Александрыя"), садзейнiчалi станаўленню ўласнабеларускай Г.л. Што да новай беларускай лiтаратуры, то ў ёй Г.л. заявiла пра сябе значна пазней, чым у iншых еўрапейскiх -- англiйскай (У.Шэкспiр, В.Скот), французскай (В.Гюго), рускай (А.Пушкiн, М.Гогаль, Л.Талстой), польскай (А.Мiцкевiч, Г.Сянкевiч, С.Жэромскi), украiнскай (Т.Шаўчэнка, М.Старыцкi) i iнш. Уласныя вытокi яе -- у вершаваных аповесцях В.Дунiна-Марцiнкевiча ("Вечарнiцы", "Славяне ў ХIХ стагоддзi", "Люцынка, або Шведы на Лiтве"), у паэмах i вершахЯ.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановiча, апавяданнях М.Гарэцкага i iнш. У ХХ ст. беларуская Г.л. паўстала ў розных відах: рамане ("Вiленскiя камунары" М.Гарэцкага, "Адвечнае" Б.Мiкулiча, "Петраград-Брэст" I.Шамякiна, "Сустрэнемся на барыкадах" П.Пестрака, "Крыж мiласэрнасцi" В.Коўтун), аповесцi ("Францiшак Скарына" С.Хурсiка, "Кастусь Калiноўскi" А.Якiмовiча, "На струнах буры" Л.Арабей, "Мсцiслаўцаў посах" Э.Ялугiна, "Пагоня на Грунвальд" К.Тарасава), драме ("Скарынiн сын з Полацка", "Напiсанае застаецца" i "Русь Кiеўская" А.Петрашкевiча, "Брэсцкая крэпасць" К.Губарэвiча), паэме ("Нарач" i "Мiкалай Дворнiкаў" М.Танка, "Хамуцiус" А.Куляшова, "Крэва" М.Арочкi, "Алаiза" А.Сыса, "Рагнеда" Т.Бондар), апавяданнi, вершы i iнш. Асаблiвых поспехаў Г.л. дасягнула ў творчасцi У.Караткевiча, у яго раманах i аповесцях ("Каласы пад сярпом тваiм", "Сiвая легенда", "Зброя", "Нельга забыць"), драмах ("Кастусь Калiноўскi", "Званы Вiцебска"), паэмах i вершах. Пад уздзеяннем У.Караткевiча вырасла цэлая плеяда майстроў Г.л. (У.Арлоў, Л.Дайнека, В.Iпатава i iнш.).
ГІСТАРЫЯГРАФІЯ – дапаможная галіна літаратуразнаўства, якая даследуе ступень вывучанасці асобных пытанняў гісторыі і тэорыі літаратуры, імкнецца выявіць нявырашанае, сканцэнтраваць намаганні літаратуразнаўцаў па далейшай распрацоўцы актуальных праблем. Гістарыяграфічныя агляды маюцца на пачатку амаль усіх манаграфічных і дысертацыйных даследаванняў, часам друкуюцца ў выглядзе артыкулаў (“Scoriniana” У.Пічэты, у кн. “400-лецце беларускага друку”, 1926; “Беларускае вершазнаўства” І.Ралько, у яго кн. “Верш і мова”, 1986) і нават асобных выданняў (“Беларуская крытыка і літаратуразнаўства” /кн. 1, 1975; кн. 2, 1985/ М.Мушынскага).
ГІСТОРЫЯ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ГІСТОРЫЯ НАЦЫЯНАЛЬНАЙ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ГІСТОРЫЯ РЭГІЯНАЛЬНАЙ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ГІСТОРЫЯ СУСВЕТНАЙ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ГРАДАЦЫЯ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ГРАМАДЗЯНСКАСЦЬ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
ГРАМАДЗЯНСКАЯ ЛІРЫКА – гл. ЛІРЫКА
ГРАТЭСК /франц. grotesque – незвычайны, смешны, ад італ. grotta – грот/ – паэтычны троп, а таксама мастацкі прыём адлюстравання рэчаіснасці, які парушае сапраўдныя формы і памеры рэчаў і прадметаў, спалучае рэальнае з фантастычным, трагічнае са смешным, наўмысна перабольшвае ці змяншае з’явы рэчаіснасці. Г. карысталіся ў сатырычных творах Ф.Рабле (“Гарганцюа і Пантагруэль”), Дж.Свіфт (“Падарожжы Гулівера”), М.Гогаль (“Нос”), М.Салтыкоў-Шчадрын (“Гісторыя аднаго горада”), У.Маякоўскі (“Празасяданыя”), у беларускай літаратуры – Ф.Тапчэўскі (“Панскае ігрышча”), Я.Купала (“Тутэйшыя”), А.Мрый (“Запіскі Самсона Самасуя”), К.Крапіва (“Хвядос – Чырвоны нос”), А.Александровіч (“Цені на сонцы”), А.Макаёнак (“Трыбунал”, “Зацюканы апостал”) і інш. Прыгадаем гратэскную самахарактарыстыку станавога прыстава Кручкова з фарса-вадэвіля В.Дуніна-Марцінкевіча “Пінская шляхта”: “Следство кончано, цяпер будзе суд, а наўперад: по указу всемилостивейшей государыни Елисаветы Петровны 49-го апреля 1893 года и всемилостивейшей Екатерины Великой от 23-го сентября 1903 года, а равномерно в смысле Статута литовского раздела 8-го, параграфа 193-го, коим назначается в пользу суда от тяжущихся гривны. Обжалованный Протосовицкий имеет зараз же уплотить пошлины 20, прогонных 16 и на концелярию 10 рублёв. Жалующийся Липский в половине того, сведкі, каторыя бачылі драку, а не баранілі – по 9 рублёв, а вся прочая шляхта, што не бачылі дракі, за тое, што не бачылі, -- па 3 рублі. Плаціце!” Рэальнае тут – у імітацыі справавога стылю (судовай пастановы), ва ўказанні на прозвішчы сапраўдных імператрыц Расійскай імперыі, у назвах месяцаў, дакументаў (указы, Статут Вялікага княства Літоўскага)… Нерэальнае, фантастычнае (а адсюль – і смешнае) – у немагчымасці існавання ўказаў Елізаветы Пятроўны ў 1893 годзе, а Екацярыны Вялікай у 1903 годзе (яны ў гэты час не жылі), тым больш такіх, па якіх караюцца нават тыя, “што не бачылі дракі”, у неіснаванні “49-е апреля”, “раздела 8-го, параграфа 193-го” Статута ВКЛ (законы ў раздзелах Статута разбіты не на параграфы, а на артыкулы, але і такога вялікага па ліку артыкула ні ў адным з раздзелаў не існавала), у самой макаранічнай мове (змяшэнні рускіх і беларускіх слоў і выразаў), чаго не дапускае юрыдычны дакумент… А вось як з дапамогай Г. у час вайны маляваў Я.Колас фашысцкага салдата (верш “Фашысцкаму звяр’ю”):
Звяруга лахматы, наставіўшы хіб,
З фашысцкае выбег трушчобы,
І голас у звера з шаленства ахрып,
Запенены губы ад злобы.
Г. трэба адрозніваць ад гіпербалы і алегорыі.
ГРАФАМАН — гл. ПІСЬМЕННІК
ГРАФІЧНАЯ ФОРМА /ад гр. gráphō – пішу, малюю/ – размяшчэнне літаратурнага тэкста на паперы пры запісе ці друкаванні дзеля аблягчэння і паглыблення яго зрокавага ўспрымання, лепшага спасціжэння сэнсу. Да Г.ф. празаічных тэкстаў адносяцца афармленне абзацаў, наяўнасць прабелаў паміж асобнымі раздзеламі, выдзяленне дыялогаў і г.д. Асабліва складаная і разнастайная Г.ф. паэтычных твораў. Агульнапрынятае друкаванне вершаваных радкоў у калонку, па строфах, з прабеламі паміж строфамі, выдзяленне асобных слоў і словазлучэнняў, кароткіх і доўгіх радкоў. Часам асобныя строфы і радкі паслядоўна “падаюцца”  ўлева або ўправа. Падчас ужываецца т.зв. “лесвіца Маякоўскага” – разбіўка вершарадоў на сэнсава значныя адзінкі і запіс іх асобнымі радковымі ўступамі. Г.ф. ляжыць у аснове т. зв. зрокавай паэзіі, куды адносяцца акравершы, тэлевершы, месавершы, а таксама розныя  фігурныя вершы, радкі якіх размяшчаюцца так, што ствараюць абрысы якой-небудзь фігуры (трохкутніка, зоркі, ромба і г.д.). Фігурныя вершы знаходзім яшчэ ў С.Полацкага, які вершаванымі радкамі “маляваў” контуры васьмікутнай зоркі, сэрца, крыжа і інш. Зразумела, што такі запіс ці друкаванне вершаваных тэкстаў мае пераважна фармальны характар. Фігурныя вершы, як своеасаблівыя застаўкі, сустракаюцца ў выданнях для дзяцей, радзей – у “дарослай” паэзіі.
ГУКАВАЯ МЕТАФАРА – гл. ЭТЫМАЛАГІЗМ ПАЭТЫЧНЫ
ГУКАПЕРАЙМАННЕ – імітацыя з дапамогаю гукаў пэўнай мовы тых ці іншых гукаў рэчаіснасці. Інструментоўка на асобныя (перш за ўсё зычныя) гукі дапамагае асацыятыўна ўзнавіць то грукат грому (“Грамы варочаюцца: – Гах! Га-гах! // Падтаквае ім роскат крутабокі” – С.Гаўрусёў), то ціканне гадзінніка (“Я гадзіннік, вам будзільнік, // Каб не дзынкнуў – дзінь-дзінь-дзінь, // Вы б у школу не схадзілі // І праспалі б як адзін” – С.Шушкевіч) , то шум  і рокат горнага вадаспаду (“У горных жорнах перацёрты, // Па схіле, як па латаку, // Паток ссыпаўся, распрасцёрты, // І ніцма падаў у раку” – М.Лужанін), то стукат конскіх капытоў (“Пад падковамі рытм. // Перастук пад падковамі” – М.Танк), то свіст косаў (“Дзе вы, брацці-ўдальцы, дзе вы, хлопцы-касцы?” – Я.Купала), то яшчэ што-небудзь. Аднак ні ў якім разе нельга думаць, што быццам бы сродкамі Г. можна дакладна ўзнавіць пэўныя гукі рэчаіснасці. Зрабіць гэта немагчыма, дый не патрэбна. Дастаткова, што па асацыяцыі, гукавой аналогіі ў нашай уяве паўстае гукавы, а за ім  – зрокавы вобраз з’явы ці прадмета. Да Г. адносіцца анаматапея /ад грэч. onomatopoiеia – вытворчасць назваў/ – ужыванне гукапераймальных слоў, якія імітуюць асобныя гукі прыроды, крыкі птушак, звяроў і г.д. (зязюля кукуе, певень кукарэкае, кот мяўкае).
ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ, або ФОНІКА /ад гр. fōnikós – той, што гучыць/ – гукавая арганізацыя літаратурнай мовы, якая ўзмацняе сэнсавую выразнасць і мілагучнасць мастацкага твора. Да Г.л. у шырокім сэнсе адносяцца рытм, рыфма, строфіка, асобныя фігуры сінтаксісу літаратурнага, інтанацыя, а таксама ўласна гукапіс, або гукавая інструментоўка твора. Часцей жа Г.л. разумеюць як сістэму розных гукавых паўтораў. Гэта могуць быць прадвызначаныя пэўнымі выяўленчымі задачамі паўторы аднолькавых ці падобных гукаў галосных (асананс) або зычных (алітэрацыя), гукаперайманні. Прычым, гукавыя паўторы могуць быць у пачатку (анафара), канцы (эпіфара), у пачатку і ў канцы (кальцо), у канцы і ў пачатку (стык) вершаваных радкоў, слоў, фраз і г.д. У літаратурнай практыцы, як правіла, гэтыя віды Г.л. сустракаюцца побач, суадносячыся з лексікай, інтанацыйна-сінтаксічнай арганізацыяй мастацкага твора. Так, у “Песні званара” Я.Купалы гукавыя стыкі, анафары і эпітафары ўзмацняюць мастацкую выразнасць асанансу ( на “о”, “у”, “і”, “а”) і алітэрацыі (на “р”, “з”, “с”, “ц”):

Разгудзіцца мой звон ад акон да акон,
Думы збудзіць, па сэрцах удара,
Дрогнуць сковы цямніц, бліснуць іскры зарніц,
Заварушацца яры, папары.

Гукі самі па сабе нейтральныя ў выяўленчых адносінах, яны не выклікаюць ні пэўнай эмоцыі, ні, тым больш, думкі. Аднак у мастацкім кантэксце паўтор аднародных гукаў дапамагае падкрэсліць, вылучыць асобныя словы, звярнуць на іх асаблівую ўвагу. Тут Г.л. сутыкаецца з выяўленчымі мажлівасцямі інтанацыі. Таму менавіта роля гукавых паўтораў, як слушна падкрэсліваў Л.Цімафееў, “не столькі непасрэдна гукавая, колькі ў шырокім сэнсе інтанацыйная”. Інтанацыйна-гукавая арганізацыя літаратурнай мовы залежыць ад эмацыянальна-сэнсавай напоўненасці таго ці іншага твора, творчай індывідуальнасці пісьменніка, літаратурнага метаду ці напрамку, да якога ён належыць, фанетычных асаблівасцей пэўнай нацыянальнай мовы. Аднаго якога-небудзь універсальнага спосабу гукавой арганізацыі літаратурнай мовы, прыдатнага для ўсіх твораў і, тым больш, для ўсіх пісьменнікаў, – няма. Безумоўна, Г.л. цесна звязаны з мастацкай думкай твора, але гэта сувязь у кожным канкрэтным выпадку праяўляецца па-свойму. Здараецца, што нейкае асноўнае (апорнае) слова нібы прарастае ў гукавым ладзе паэтычнага твора. Як, у прыватнасці, прозвішча славутага галандскага мастака – у сістэме гукапісу верша М.Танка “Дом Рэмбранта”:

І рэха паўтараюць прыстані, кварталы,
І мы ўРываЕМся у лаБі РыНТ каналаў.

У іншым жа вершы інструментоўка на гэтыя зычныя гукі можа мець зусім іншае сэнсавае напаўненне. Часам “гукавое пацвярджэнне” зместу настолькі арганічнае і своеасаблівае, што выявіць яго, убачыць надзвычайна цяжка. Ды і формы Г.л. самыя разнастайныя, не паддаюцца ніякай каталагізацыі. Толькі скрупулёзна аналіз, тонкі эстэтычны слых можа выручыць даследчыка фанічных асаблівасцей мастацкага твора. Паўтор асобных гукаў, у прыватнасці зычных, вызначае воблік своеасаблівага алітэрацыйнага верша, які ўжываецца ў паэзіі некаторых сучасных народаў (ісландцы, казахі, кіргізы, калмыкі і інш.). Для такіх вершаў характэрны паўтор адных і тых жа зычных гукаў у пачатку радкоў, перад першым націскным галосным.  Г.л. паэтычных твораў адрозніваецца ад гукапісу твораў празаічных і драматычных багаццем і разнастайнасцю, шматфункцыянальнасцю і выразнасцю сваіх гукавых паўтораў, што прадвызначана скіраванасцю паэзіі на яе гукавое ўзнаўленне. Верш, у адрозненне ад прозы, разлічаны перш за ўсё на гучанне, і ўсе свае выяўленчыя мажлівасці рэалізуе ў гучанні. “Чытаць верш моўчкі можна, – заўважаў А.Луначарскі, – але так, як можна чытаць моўчкі ноты. Верш патрабуе выканання”. Фанічныя асаблівасці вершаванай мовы выяўляюцца найбольш поўна менавіта ў маўленні, чытанні верша ўголас. Тое, што для верша лічыцца нормай (раўнамернае чаргаванне націскных і ненаціскных складоў, паўтарэнне аднолькавых гукаў, слоў, сінтаксічных канструкцыў і г.д.), у празаічным тэксце можа выглядаць як значны недахоп. Так, М.Горкі, сустрэўшы ў творы аднаго пісьменніка фразу “Жан жадно сжал её”, заўважыў: “Магчыма, у вершах гэта назвалі б алітэрацыяй, а ў прозе – неахайнасць”. У адносінах да паэзіі Г.л. выступае перш за ўсё як мілагучнасць, г.зн. прыгажосць і натуральнасць гучання літаратурнай мовы. У той жа час мілагучнасць не павінна існаваць у мастацкім творы сама па сабе, безадносна да яго зместу і настрою. Як слушна падкрэсліваў І.Франко, дэкадэнты, “ганяючыся за фіктыўнай музычнай вартасцю слова … пазбываюцца той сілы, якую маюць словы”.
ГУМАНІЗМ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
ГУМАР (ад англ. humour -- гумар, нораў, настрой, схiльнасць) -- адна з галоўных праяў (побач з сатырай) камiчнага ў лiтаратуры. У адрозненне ад сатыры, Г. смешнае ў жыццi выяўляе не ў востра-здзеклiвым, а ў жартоўным, добразычлiвым тоне. За маскаю блюзнерства ў Г. хаваецца сур'ёзнае, за нiзкiм -- велiчнае, за дуротлiвым -- мудрае, за смешным -- сумнае ("скрозь вiдочны свету смех... нябачныя яму слёзы" -- М.Гогаль).
У залежнасцi ад эмацыянальнага тону выказвання, ад культурнага ўзроўню стваральнiка i ўспрымальнiка твора Г. можа быць дабрадушны i жорсткi ("чорны"), тонкi i грубы, забаўны i сумны, чуллiвы i зларадны i г.д. У аснове Г. ў лiтаратуры -- смешнае ў жыццi (з'явы, падзеi, людзi). Па словах I.В.Гётэ, нi ў чым так не выяўляецца характар чалавека, як у тым, што ён лiчыць смешным. Гэта можна сказаць i пра цэлыя сацыяльныя, нацыянальныя, гiстарычныя супольнасцi. Г. (яго характар, пашыранасць, стаўленне да яго) у многiм прадвызначае нацыянальны характар. Гумарыстычныя творы выкарыстоўваюць выяўленчыя мажлiвасцi iронii, гратэска, парадокса, досцiпу. Г. i сатыра звычайна не пярэчаць адно другому i ў творах сустракаюцца поруч. Сусветная лiтаратура ведае нямала iмёнаў выдатных гумарыстаў -- аўтараў знакамiтых гумарыстычных твораў (Э.Ратэрдамскi, А.Хаям, Ф.Рабле, М. дэ Сервантэс, Ч.Дзiкенс, В.Скот, М.Твэн, Я.Гашак, М.Гогаль, М.Салтыкоў-Шчадрын, А.Чэхаў, М.Зошчанка, М.Шолахаў, I.Катлярэўскi, А.Вiшня i iнш.). Беларуская гумарыстыка (сукупнасць твораў розных родаў i вiдаў жартоўнага напрамку) пачалася з фальклору -- жартоўных прыказак, прымавак, загадак, песень, прыпевак, анекдотаў, жартаў, казак з камiчным сюжэтам i iнш. Г., як i сатыра, абумовiў своеасаблiвасць многiх твораў старажытнай беларускай лiтаратуры.
Новая беларуская лiтаратура таксама пачалася з Г. i сатыры ("Уваскрэсенне Хрыстова", "Энеiда навыварат", "Тарас на Парнасе", камедыi i вадэвiлi В.Дунiна-Марцiнкевiча i iнш.), шырока карысталася iм i карыстаецца да сённяшняга дня. Найбольш пашыраныя жанры сучаснай беларускай гумарыстыкi -- гумарыстычныя аповесцi ("Бацька ў калаўроце" Р.Семашкевiча), апавяданнi ("Цiхоня" I.Грамовiча), памфлеты ("Кат у белай манiшцы" К.Чорнага), фельетоны, гумарэскi, байкi, жартоўныя паэмы ("Смаргонская акадэмiя" Р.Барадулiна), вершы i песнi ("Рыжая сучачка" А.Лойкi, "Скрыпка i бубен" А.Ставера, "Ручнiкi" В.Вярбы), камедыi, вадэвiлi, пародыi, эпiграмы, досцiпы... Сярод шэрагу
гумарыстаў ХХ ст. (камедыёграфаў, байкапiсцаў, парадыстаў, шаржыстаў i iнш.), несумненна, вылучаюцца Я.Купала, Я.Колас, К.Крапiва, У.Галубок, А.Мрый, А.Макаёнак, В.Вiтка, Я.Брыль, Н.Гiлевiч, Р.Барадулiн. Своеасаблiвасцю сучаснай беларускай лiтаратуры з'яўляецца пашыранасць у ёй гумарыстычна-сатырычных ананiмных твораў, у прыватнасцi, ананiмных паэм ("Сказ пра Лысую гару", "Сказ пра Саўку Паўлава i групу хуткага адпору", "Сказ пра Яфрэма Сакалова і тайную вячэру" і інш.).
ГУМАРЫСТ — гл. ПІСЬМЕННІК; ГУМАР
ГУМАРЫСТЫКА – гл. ГУМАР
ГУМАРЭСКА – гл. АПАВЯДАННЕ
ГУСАН — гл. ПАЭТ
ГУСЛЯР – гл. ПАЭТ
ГУТАРКА – адзін з жанраў фальклорнай і аўтарскай ананімнай беларускай літаратуры XIX ст.; маналог або дыялог (часцей вершаваны), у якім у форме непаспешлівай, доказнай гаворкі асвятляліся вострыя сацыяльна-палітычныя (зямля, воля, адмена прыгоннага права) і маральныя (праўда і крыўда, п’янства) праблемы. Г. патрабавала зацікаўленага слухача, субяседніка. У ёй панавалі інтанацыі жывой гаворкі, народнага маўлення, што выяўляліся ў лексіцы, сінтаксісе, рытмічным ладзе. Вершаваныя Г. пісаліся раёшнікам, сілабічным, інтанацыйна-сказавым, сілаба-танічным вершам (чатырохстопны харэй). Асаблівае рспаўсюджанне набылі “Гутарка Данілы са Сцяпанам”, “Гутарка ў карчме”, “Гутарка старога дзеда”, “Вось цяпер які люд стаў”, “Сход”, “Гутарка Паўлюка” і інш. Г. аказалі пэўнае ўздзеянне на асобныя літаратурныя віды – верш, паэму, апавяданне, прадвызначыўшы дыялагічную форму некаторых з іх. Пад  уздзеяннем вершаваных Г. узніклі празаічныя мастацка-публіцыстычныя Г. (“Перадсмяротны разгавор пустэльніка Пятра”, “Дзядзька Антон, або Гутарка аб усім чыста, што баліць, а чаму баліць – не ведаем” і інш.). З пачатку ХХ ст. гэты жанр у фальклоры не сустракаецца.

ДАЙНА – гл. ПРЫПЕЎКА
ДАКТЫЛЬ – гл. СТАПА
ДАКТЫЛІЧНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ДАКУМЕНТАЛЬНА-МАСТАЦКАЯ ЛIТАРАТУРА -- сукупнасць лiтаратурных твораў розных вiдаў i жанраў, якiя заснаваны на рэальных
падзеях, з'явах, жыццi канкрэтных людзей. Сюды адносяцца даўнiя летапiсы, хронiкi, агiяграфiчныя творы, мемуары (успамiны). Самымi тыповымi ўзорамi Д.-м.л. з'яўляюцца нарысы, бiяграфiчныя або аўтабiяграфiчныя творы, дзённiкi. Ад гiстарычнай лiтаратуры адрознiваецца тым, што ў ёй не асобныя рэалii (персанажы, падзеi, месца дзеяння i iнш.) маюць першаўзоры, а лiтаральна ўсе: апiсваюцца пад сваiмi найменнямi падзеi, людзi, паселiшчы, вадаёмы i г.д. Дакументальна-мастацкiя бiяграфiчныя i аўтабiяграфiчныя творы спалучаюць дакладнасць дакумента з вымыслам мастацкiм, з жывасцю, а падчас i займальнасцю аўтарскага аповеду. Сярод iх -- аповесцi С.Александровiча пра Я.Коласа "Ад роднае зямлi...", "На шырокi прастор" i "Крыжовыя дарогi", раман-даследаванне Я.Мiклашэўскага "Каханне i смерць, або Лёс Максiма Багдановiча", "Споведзь" Л.Генiюш,
"Аповесць для сябе" Б.Мiкулiча i "Аповесць пра друга" I.Шамякiна, "Стомленасць Парыжам" Л.Дранько-Майсюка i iнш. У апошнi час на аснове вусных успамiнаў сведкаў пэўных падзей (як правiла, гэтыя ўспамiны аўтарамi будучых кнiг запiсваюцца на магнiтафон) узнiклi арыгiнальныя дакументальныя кнiгi-сведчаннi: "Я -- з вогненнай вёскi" А.Адамовiча, Я.Брыля i У.Калеснiка, "Блакадная кнiга" А.Адамовiча i Д.Гранiна, "У вайны -- не жаночы твар", "Апошнiя сведкi" i "Цынкавыя хлопчыкi" С.Алексiевiч. З'явiўся раман-дакумент А.Пашкевiча "Пляц Волi". У творчасцi Я.Брыля шырока выкарыстоўваецца форма дзённiкавых запiсаў ("Трохi пра вечнае", 1978; "Сёння i памяць", 1985 i iнш.).
ДАПАМОЖНЫЯ ГАЛІНЫ ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА -- гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ДАТАВАННЕ– гл. ТЭКСТАЛОГІЯ
ДВАНАЦЦАЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ДВУВЕРШ – гл. СТРАФА
ДВУВЕРШ ЭЛЕГІЧНЫ – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
ДВУРЫМ – гл. ВЕРШ
ДВУХРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ДВУХСКЛАДОВЫЯ ПАМЕРЫ – гл. ПАМЕР ВЕРШАВАНЫ
ДВУХМОЎЕ – выкарыстанне пісьменнікам у сваёй творчасці двух, звычайна роднасных, моў. Наяўнасць Д. у літаратуры прадвызначаецца не толькі ступенню аўтарскага валодання мовамі, але і здольнасцю чытача ўспрымаць гэтыя мовы – чытацкім Д. (білінгвізмам). У беларускай літаратуры XIX ст. існавала цэлая кагорта т.зв. беларуска-польскіх пісьменнікаў, якія свае творы пісалі на польскай і беларускай мовах (Я.Чачот, Я.Баршчэўскі, А.Рыпінскі, У.Сыракомля, В.Каратынскі і інш.). Д. , але ўжо беларуска-рускае, характэрна і для беларускай літаратуры ХХ ст. Прычым, як правіла, гэтае Д. асіметрычнае і часцей за ўсё асінхроннае: пісьменнікі другой мовай карыстаюцца значна радзей, чым першай, і пераважна ў нейкіх асобных жанрах, або пачынаюць сваю творчасць на адной мове, а праз некаторы час пераходзяць на другую. Яскравыя прыклады Д. знаходзім у М.Багдановіча (асобныя свае празаічныя і крытыка-публіцыстычныя творы пісаў па-руску), А.Адамовіча (раманы і аповесці пісаў па-руску, крытычныя і публіцыстычныя творы – па-беларуску), Л.Дайнекі, В.Казько, С.Тарасава, І.Ласкова ( усе яны пачыналі сваю творчасць на рускай мове, затым перайшлі на беларускую) і інш. Паэт і перакладчык В.Тарас да 80-х гг. друкаваў вершаваныя і празаічныя творы на рускай мове, затым выдаў кнігу паэзіі “Две тетради” /1982/, у якой першая полова (“Русская тетрадь”) – творы на рускай мове, а другая (“Беларускі сшытак”) – на беларускай. Нарэшце з’явіліся яго кнігі вершаў “Пазіцыя” /1987/ і “Колеры” /1995/, цалкам напісаныя на беларускай мове. Харкаўская паэтэса М.Львовіч выдала паэтычныя кніжкі “Цяпельца – Вогник” /1995/ і “У зязюльчыным барку” – “У зозульчинім у борку” (2002), дзе адны і тыя ж вершы пададзены як ва ўкраінскім, так і ў беларускім гучанні. Беларускія літаратары сучаснай Польшчы (А.Баршчэўскі, С.Яновіч, Я.Чыкін і інш.) шырока выкарыстоўваюць у сваёй творчасці і польскую мову. Падчас Д. выяўляецца ў выкарыстанні двух моў у адным і тым жа творы. Так, асобныя персанажы з простага народа ў сярэдневяковых беларускіх інтэрмедыях і камедыях, напісаных на польскай мове, карысталіся мовай беларускай. У п’есе В.Дуніна-Марцінкевіча “Ідылія” паны гавораць па-польску, а сяляне, часам паненка Юлія і камісар – па-беларуску. У гісторыі літаратуры, у т.л. беларускай, сустракаюцца выпадкі карыстання літаратарамі трыма і больш мовамі. У прыватнасці, трохмоўным пісьменнікам быў Янка Лучына: пісаў творы (у т.л. паэтычныя) на беларускай, польскай і часткова рускай мовах. Творчасць двухмоўных (шматмоўных) пісьменнікаў належыць тым народам, на мовах якіх пішуць; яны ўвасабляюць сабой з’яву, якую можна назваць бікультурнасцю.  Аднак літаратурны вопыт сведчаць, што найпаўней і найарыгінальней такія пісьменнікі выяўляюцца як творцы толькі на мове роднага народа.
ДЗЕВЯЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ДЗЕЙНАЯ АСОБА – гл. ПЕРСАНАЖ
ДЗЕСЯЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ДЗЕЯ – гл. П’ЕСА
ДЗЁННІК – разнавіднасць мемуарнай літаратуры; занатоўкі, якія робіць у храналагічнай паслядоўнасці нейкі чалавек пра падзеі ў асабістым і грамадскім жыцці, а таксама думкі і перажыванні, выкліканыя гэтымі падзеямі. Пісьменніцкія Д. маюць вялікую цікавасць, яны даюць чытачам і літаратуразнаўцам багаты матэрыял па гісторыі грамадскай думкі пэўнага часу, пра падзеі, звязаныя з біяграфіяй мастака, гісторыю напісання асобных твораў і г.д. Такія Д. Я.Коласа (“Кніга Ташкенцкага быція”, “Гаворыць Клязьма”, “На схіле дзён”), К.Чорнага (“Дзённік”), І.Мележа (“Першая кніга”), М.Танка (“Лісткі календара”, “Дзённікі”), Я.Брыля (“Жменя сонечных промняў”) і інш. Дзённікавыя запісы ляглі ў аснову арыгінальнай кнігі М.Лужаніна “Колас расказвае пра сябе”. Часам у форме Д. пішуцца арыгінальныя  мастацкія творы (“Дневник лишнего человека” І.Тургенева, “Дневник провинциала в Петербурге” М.Салтыкова-Шчадрына, “Записки студента” Я.Грабінкі і інш.). У беларускай прозе гэтую форму выкарысталі М.Гарэцкі (“На імперыялістычнай вайне”), І.Шамякін (“Агонь і снег”) і інш.
ДЗIЦЯЧАЯ ЛIТАРАТУРА -- сукупнасць лiтаратурных твораў розных вiдаў і жанраў, разлiчаных на ўспрыманне дзяцей малодшага, сярэдняга i старэйшага ўзросту. Шматлiкiя жанры Д.л. пашыраны ў беларускiм фальклоры -- песнi ("Камар лазню тапiў", "Былi ў бацькi тры сыны", "Саўка i Грышка ладзiлi дуду"), у т.л. калыханкi ("Люлi-люлi-люлi", "Пайшоў каток у лясок", "Баю-баю-баенькi"), вершаваныя забаўлянкi ("Ладу-ладу-ладкi", "Кую, кую ножку", "Iшоў бай па сцяне"), заклiчкi i прыгаворкi ("Дожджык, дожджык, секанi", "Божая кароўка"), дражнiлкi ("Антось барадаты", "Пастух трубiў", "Бусел, бусел-клекатун"), лiчылкi ("Раз, два, тры, чатыры, пяць", "Энiкi, бэнiкi", "Хадзiў бусел па балоце") i iнш. Беларуская пiсьмовая Д.л. ўзнiкла ў канцы ХIХ - пачатку ХХ стст. (творы Ф.Багушэвiча, А.Гурыновiча, Цёткi, Я.Коласа, Я.Купалы, М.Багдановiча, З.Бядулi). Пазней амаль усе вядомыя беларускiя пiсьменнiкi, поруч з творамi для дарослых, пiсалi i для дзяцей (К.Чорны, М.Лынькоў, У.Дубоўка, М.Танк, У.Караткевiч, В.Вiтка, Э.Агняцвет, I.Навуменка, Н.Гiлевiч, А.Вольскi, Р.Барадулiн, А.Вярцiнскi, А.Лойка i iнш.). У той жа час вылучылiся т.зв. дзiцячыя пiсьменнiкi, якiя пiсалi i пiшуць выключна або пераважна для дзяцей (Я.Маўр, А.Якiмовiч, С.Шушкевiч,  А.Вольскi, В.Хомчанка, А.Васiлевiч, А.Махнач, П.Ткачоў, I.Сяркоў, Г.Шыловiч, М.Чарняўскi, У.Лiпскi i iнш.). У абсягi дзiцячага чытання ўваходзяць i многiя творы для дарослых (напрыклад, ваенныя аповесцi В.Быкава або раманы I.Шамякiна). Найперш на дзiцячае ўспрыманне разлiчаны i большасць казак, паданняў, легендаў, многiя загадкi, прыказкi i прымаўкi i iнш. (гл. фальклор). На Беларусi выдаюцца спецыяльныя дзiцячыя часопiсы, дзе змяшчаюцца творы Д.л. ("Вясёлка, "Бярозка"), iснавала да 2003 года выдавецтва лiтаратуры для дзяцей "Юнацтва" (у прыватнасцi, яно выдала шматтомную "Бiблiятэку дзiцячай лiтаратуры народаў СССР"). Узоры беларускай Д.л. змешчаны ў выданнях: "Дзiцячы фальклор" (1972), двухтомнай анталогii"Арлянятам" (1967), "Хрэстаматыi па беларускай дзiцячай лiтаратуры" (2002).
ДОЛЬНIК -- вiд танiчнага верша, своеасаблiвая пераходная форма ад сiлаба-танiчнай да танiчнай сiстэм вершавання. У Д. звычайна ўрэгулявана колькасць моцных нацiскаў (iктаў) у радках, аднак мiжнацiскныя iнтэрвалы не аднолькавыя, як правiла, займаюць 1-2 склады. Часам могуць быць пропускi апорных (моцных) нацiскаў. У вынiку ў Д. выяўляецца чаргаванне не аднолькавых стопаў, як у сiлаба-танiчным вершы, а няроўнаскладовых рытмiчных доляў (адсюль i назва верша). Гэта павышае рытмастваральную моц апорных нацiскаў (iктаў), а таксама значэнне слоў, на якiх стаяць такiя нацiскi, i словазлучэнняў, аб'яднаных вакол гэтых слоў. У той жа час у Д. так цi iнакш адчуваецца метрычная аснова трохскладовых (радзей -- двухскладовых) памераў, што не ўласцiва, напрыклад, чыста танiчнаму, або акцэнтнаму вершу. Калi колькасць т.зв. адступленняў ад памеру не асаблiва значная, Д. наблiжаецца да сiлаба-танiчнага верша. I наадварот, калi колькасць адступленняў павялiчваецца, ён далей адыходзiць ад сiлаба-тонiкi, наблiжаецца да танiчнага верша. Для адрознення Д. i сiлаба-танiчнага верша з т.зв. сцяжэннямi асобных стоп (выпадзенне аднаго цi двух ненацiскных складоў) звычайна карыстаюцца наступным правiлам: калi ў вершы з выразнай метрычнай канвой звыш чвэрцi "сцягнутых" стоп -- гэта Д., калi чвэрць i менш -- сiлаба-танiчны верш. У наступных строфах з верша А.Сербантовiча "...Мне з былога свайго не смешна" сцяжэннi складаюць звыш 32%, дазваляючы верш лiчыць Д.:

			Мне з былога свайго не смешна--
			Нават крыўдна. Як нi кажы --
			На ўсё я рашаўся паспешна.
			Я паспешна на свеце жыў.

			Я паспешна запiсваў вершы,
			Я паспешным у дружбе быў.
			Я заўсёды паспешна верыў
			I паспешна дзяўчат любiў.

Вось прыклад трохiктавага Д.:

			Углыб урасце карэнне --
			Выбухам не ўзарвеш.
			I скажацца ўсё дарэшты,
			Што думаеш, што нясеш ты,
			Так лёгка, нiбы дыхнеш.
			Гэтак яно прыходзiць,
			Права тваё на верш.
			(М.Лужанiн. "Права на верш")

Да Д. ў беларускай паэзii звярталiся Цётка, М.Багдановiч, М.Чарот,А.Куляшоў i iншыя паэты. Д. напiсана паэма В.Таўлая "Таварыш". Асаблiвае распаўсюджанне гэты вiд верша атрымаў у творчасцi М.Танка, П.Панчанкi, У.Караткевiча, Р.Барадулiна, Г.Бураўкiна, А.Наўроцкага i iншых аўтараў.
ДРАМА /ад гр. dráma – дзеянне/ – 1) род літаратуры, у аснове якога – паказ напружанага, скразнога дзеяння, вырашэнне канфліктнай сітуацыі. Яшчэ Арыстоцель падкрэсліваў, што ў Д. адбываецца “перайманне дзеяння…праз дзеянне, а не праз аповед…” У адрозненне ад лірыкі і эпасу ў Д. аўтар не выяўляе сябе, калі не лічыць некаторых рэмарак (франц. remarque – заўвага) -- аўтарскіх тлумачэнняў адносна месца і ўмоў дзеяння, знешняга выгляду і паводзін дзейных асоб, разлічаных найперш на стваральнікаў тэатральнай пастаноўкі па драматычным творы – п’есе. П’еса пішацца ў форме размовы двух (дыялог) ці некалькіх (палілог) персанажаў – дзейных асоб. Часам выказваецца адзін персанаж (маналог), прычым гэта выказванне можа выяўляць ход яго ўнутраных разваг (т.зв. унутраны маналог). Свае думкі і пачуцці, адносіны да пэўных падзей аўтар цалкам перадавярае дзейным асобам. Характары выяўляюцца толькі праз мову і ўчынкі, дзеянні (адсюль назва асобнай часткі драматычнага твора — дзея). Менавіта таму Д. слушна лічыцца адным з самых цяжкіх родаў літаратуры. Важнай асаблівасцю Д. з'яўляецца і тое, што яна, як правіла, прызначаецца для пастаноўкі на сцэне, служыць літаратурнай асновай спектакля з яго спецыфічнымі сродкамі мастацкага выяўлення (ігра акцёраў, дэкарацыі, музыка, асвятленне і г.д.). Узнікла Д. у Старажытнай Грэцыі, свайго росквіту дасягнула ў творчасці Эсхіла, Сафокла, Эўрыпіда, Арыстафана і інш. Вялікі ўклад у развіццё драматургіі ўнеслі Шэкспір, Мальер, Пушкін, Гогаль, А.Астроўскі, Ібсен, Шоў, Брэхт і іншыя выдатныя еўрапейскія драматургі.  Яны выкарысталі мажлівасці ўсіх відаў Д. – камедыі, трагедыі, драмы (у вузкім значэнні). Беларуская літаратурная Д. бярэ свой выток з народнай Д. (“Цар Максімілян”), пастановак батлейкі – народнага лялечнага тэатра, у якіх рэлігійны змест нярэдка раствараўся ў сцэнах з сялянскага жыцця. Як правіла, другая палова батлейкі з яе традыцыйнымі дзейнымі асобамі (селянін Мацей і яго жонка, шляхціц, цыган, яўрэй, доктар і інш.) цалкам вытрымліваліся ў сатырычна-парадыйнай манеры. Бытавала Д. і ў сярэдневяковай беларускай літаратуры (“Камедыя” К.Марашэўскага, “Доктар па прымусу” М.Цяцерскага і інш.). Прычым у п’есы паміж іх асобнымі дзеямі, а часам і ўнутры дзеяў устаўляліся інтэрмедыі /ад лац. intermedius – той, што знаходзіцца пасярэдзіне/ – невялікія сцэнкі ці п’ескі, звычайна камічнага характару, напісаныя размоўнай мовай (“Селянін і студэнт”, “Чорт Асмалейка”, “Іван і царкоўны вартаўнік” і інш.). Росквіт Д. у пазнейшы час звязаны з В.Дуніным-Марцінкевічам (“Залёты”, “Ідылія”), Я.Купалам (“Паўлінка”, “Прымакі”, “Тутэйшыя”), К.Каганцом (“Модны шляхцюк”), У.Галубком (“Пісаравы імяніны”), Ф.Аляхновічам (“На Антокалі”, “Цені”, “Няскончаная драма”), да якіх затым далучыліся К Крапіва, К.Губарэвіч, А.Маўзон, А.Макаёнак, М.Матукоўскі, А.Дудараў, А.Петрашкевіч, А.Дзялендзік і іншыя беларускія драматургі.
2) Д. – адзін з відаў драматычнага роду літаратуры (побач з камедыяй і трагедыяй), твор, у аснове якога – востры канфлікт, што не канчаецца, аднак, трагічнай развязкай (“Раскіданае гняздо” Я.Купалы, “Партызаны” К.Крапівы, “Радавыя” А.Дударава і інш.).
ДРАМА НАРОДНАЯ – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
ДРАМАТУРГ – гл. ПІСЬМЕННІК
ДРАМАТУРГІЯ – сукупнасць твораў драматычнага роду літаратуры (гл. драма), п’есы ўсіх відаў і жанраў.
ДРАМАТЫЧНАЯ ПАЭМА – гл. ПАЭМА
ДРУКАРНЯ – прадпрыемства з належнай тэхнікай і спецыялістамі, у якім друкуюцца кнігі і перыядычныя выданні (газеты, часопісы). У пачатку 1520-х гг. Скарына перавёз сваю Д. з Прагі ў Вiльню, выдаў там "Малую падарожную кнiжку" (1522) i "Апостал" (1525), паклаўшы тым самым пачатак кнiгадрукаванню i на этнiчнай тэрыторыi ўсiх усходнiх славян. У 1564 г. I.Фёдараў разам з беларусам П.Мсцiслаўцам выдалi ў Маскве "Апостала" -- першую рускую кнiжку; пазней I.Фёдараў паклаў пачатак i ўкраiнскаму кнiгадрукаванню ("Апостал", Львоў, 1574). У сярэдзiне XVI-XVII стст. на Беларусi iснавала шмат Д., i не толькi ў буйных гарадах (Вiльня, Бярэсце, Магiлёў), але i ў невялiкiх, нават у асобных магнацкiх маёнтках (Нясвiж, Любча, Еўе, Заблудаў, Лоск, Цяпiн, Куцейн i iнш.). У XVIII ст. з'явiлiся Д. ў Гароднi, Менску, Пiнску, Полацку, Слонiме, Супраслi, Шклове. У 1776-1783 гг. выходзiла "Гродзенская газета" -- першае перыядычнае выданне на тэрыторыi Беларусi (на польскай мове). Пасля далучэння Беларусi да Расii (канец XVIII ст.) Д. засталiся ў губернскiх цэнтрах, сталi ўласнасцю дзяржавы i выдавалi толькi афiцыйныя распараджэннi, справаздачы, "Губернские ведомости" (афiцыйныя газеты). Беларускi друк быў забаронены. Беларускiя выданнi выходзiлi падпольна (як, напрыклад, газета "Мужыцкая праўда" К.Калiноўскага ў 1863-1864 гг.), за мяжою ("Пра багацтва ды беднасць". Жэнева, 1881; "Старая прысказка". Львоў, 1887; "Дудка беларуская" Ф.Багушэвiча. Кракаў, 1891 i iнш.) або нейкiм падманным шляхам у Расii (у 1903 г. "Вязанка" Я.Лучыны выдадзена ў Пецярбургу пад выглядам кнiжкi на балгарскай мове). Найбуйнейшая цяперашняя беларуская Д. – Паліграфічны камбінат імя Я.Коласа ў Мінску.
ДУДАР –гл. ПАЭТ
ДУХОЎНАЯ ЛIТАРАТУРА - сукупнасць лiтаратурных твораў розных вiдаў i жанраў, аб'яднаных рэлiгiйнай тэматыкай. Беларуская лiтаратура ў яе пiсьмовым выглядзе, як i iншыя еўрапейскiя, пачалася з Д.л. Эпiчную частку яе складалi: пераклады Бiблii i Евангелля; аратарская проза -- пропаведзi славутых святароў-красамоўцаў, накшталт "словаў" Кiрылы Тураўскага або казанняў Л.Карповiча, I.Пацея, М.Сматрыцкага i iнш.; агiяграфiчныя творы (ад грэч. hagios -- святы i grāphō -- пішу), або жыцiйная лiтаратура, -- апiсаннi жыцця кананiзаваных царквою асоб -- святых ("Жыцiе Ефрасiннi Полацкай", "Жыцiе Аўрамiя Смаленскага", "Сказанне пра вiленскiх пакутнiкаў Iаана, Антонiя, Яўстафiя"); апокрыфы (ад грэч. apokryphos – таямнічае) – не пагоджаныя з царквою сярэдневяковыя аповесці, заснаваныя на біблейскіх сюжэтах;  хаджэннi, або паломнiцкая лiтаратура, -- апiсаннi падарожжаў да святых мясцiн, на Блiзкi Усход ("Хаджэнне" iгумена Данiiла, "Хаджэнне ў Царград i Iерусалiм" Iгната Смалянiна, "Падарожжа да святой зямлi" М.К.Радзiвiла); перакладныя духоўныя аповесцi i раманы ("Аповесць пра трох каралёў"). У ХVI-XVII стст. асаблiвае развiццё набыла рэлiгiйная публiцыстыка (С.Будны, В.Цяпiнскi, А.Волан i iнш.), а ў сувязi з заключэннем Брэсцкай царкоўнай  унii 1596 г. -- палемiчная лiтаратура: выступленнi выдатных святароў -- майстроў аратарскай прозы -- за унiю i супраць яе (I.Пацей, П.Скарга, Х.Фiлалет, С.Зiзанiй, М.Сматрыцкi, Л.Карповiч, А.Фiлiповiч, I.Руцкi, I.Кунцэвiч, А.Сялява i iнш.). Даволi рана (з XVI ст.) на Беларусi з'явiлiся драматычныя творы Д.л. -- п'есы, разлiчаныя на батлейку ("Цар Iрад"), драму народную -- тэатралiзаваныя вiдовiшчы ў час розных рэлiгiйных святаў ("Цар Максiмiлян"), школьны тэатр -- тэатральныя выставы Вiленскай i Полацкай езуiцкiх калегiй, праваслаўных брацкiх школ i iнш. навучальных устаноў ("Духоўнае прычасце святых Барыса i Глеба", "Камедыя пра Якуба i Iосiфа, патрыярхаў"). Лiрыка таксама з даўнiх часоў падключалася да вырашэння розных рэлiгiйных мэт i задач праз духоўныя песні, гімны, вершы. Да  Д.л., створанай на Беларусi, адносяцца i аль-кiтабы (арабскiя святыя кнiгi) -- рукапiсныя кнiгi рэлiгiйнага зместу, напiсаныя ў XVII-XIX стст. беларускiмi татарамi на беларускай мове, але арабскiм алфавiтам. Татары, якiя пасялiлiся на нашай зямлi яшчэ ў XIV-XVI стст., паступова асiмiлявалiся, забылi мову сваёй мусульманскай рэлiгii -- арабскую. Iхнiя святары пачалi перакладаць рэлiгiйныя кнiгi на мову штодзённага ўжытку -- на беларускую, а каб захаваць знешнюю святасць сваёй Д.л., прыстасавалi для перадачы беларускiх гукаў арабскi алфавiт. Бадай, у адначассе з узнiкненнем Д.л. нарадзiлася i  антырэлiгiйная, лiтаратура, у якой адмаўляюцца рэлiгiйныя дагматы, вера ў iснаванне Бога, звышнатуральных сiл. Атэiзм як сiстэма поглядаў, што ўзнiк яшчэ ў Старажытнай Грэцыi i прайшоў дарогамi вальнадумства, асветнiцтва i гуманiзму Сярэдневякоўя i Адраджэння (Э.Ратэрдамскi, Д.Дзiдро, Ф.Бэкан i iнш.), этыку i эстэтыку рускiх рэвалюцыйных дэмакратаў (В.Бялiнскi, А.Герцэн, М.Дабралюбаў, Дз.Пiсараў, М.Чарнышэўскi), нарэшце, матэрыялiзм i марксiзм новага часу, асаблiвае пашырэнне набыў у ХХ ст. Адпаведна пашырылася i антырэлiгiйная лiтаратура. У прыватнасцi, беларуская лiтаратура атэiстычнага зместу, заявiўшы пра сябе яшчэ ў асобных фальклорных творах, у ананiмных парадыйна-травесцiйных паэмах XVIII-XIX стст. ("Уваскрэсенне Хрыстова", "Энеiда навыварат", "Тарас на Парнасе"), свайго апагею дасягнула ў савецкi час. Гэтаму садзейнiчаў ваяўнiчы атэiзм бальшавiцкай улады, якая вызначала iдэйную скiраванасць усёй лiтаратуры. Беларуская антырэлiгiйная лiтаратура рэалiзавалася ў розных вiдах i жанрах: вершах, песнях, паэмах ("Малебен" Я.Коласа, "Бiблiя" К.Крапiвы), раманах i аповесцях ("Вершалiнскi рай" А.Карпюка), драмах ("Адкуль грэх?" А.Петрашкевiча) i iнш. Асобныя яе ўзоры гл. ў выданнi: "Туман трэба развеяць" (1981). Шматканфесiйнаму беларускаму народу характэрная талерантнасць, верацярпiмасць. Таму ён аднолькава не прымае як рэлiгiйны фанатызм, што выявiўся, у прыватнасцi, у фiзiчнай расправе (спаленнi на кастры ў Варшаве) беларускага атэiста К.Лышчынскага за трактат "Аб неiснаваннi бога" (1697), так i савецкi ваяўнiчы атэiзм, у вынiку якога знiшчаны многiя творы Д.л.
ДЫДАКТЫЧНАЯ ЛIТАРАТУРА (ад гр. didacticós -- павучальны) -- лiтаратурныя творы розных вiдаў i жанраў, у якiх як асноўныя выступаюць дыдактычныя (навучальныя) i выхаваўчыя мэты. Адрасуецца найперш дзецям i юнацтву, уваходзiць у чытанкi ("Першае чытанне для дзяцей беларусаў" Цёткi, "Другое чытанне для дзяцей беларусаў" Я.Коласа i iнш.). Да Д.л. адносяцца некаторыя вершы, байкi, прытчы, апавяданнi, аповесцi, творы гiстарычнай i навукова-фантастычнай лiтаратуры, дзе прысутнiчае выразная ўстаноўка на навучальнасць, паведамленне нейкiх новых навуковых звестак. Да такiх твораў можна аднесцi аповесцi У.Дубоўкi "Жоўтая акацыя" i "Ганна Алелька", паэму В.Вiткi "Азбука Васi Вясёлкiна", нарыс У.Караткевiча "Зямля пад белымi крыламi", многiя кнiгi В.Вольскага ("На бабровых азёрах", "Падарожжа па краiне беларусаў", "Месяц за месяцам") i iнш. Яскравым прыкладам Д.л. можа служыць таксама верш-дыялог Я.Купалы "Сын i мацi", якiм народны паэт у першыя гады беларускай дзяржаўнасцi iмкнуўся выхаваць у дзяцей нацыянальную свядомасць. Своеадметную частку Д.л. складае т. зв. навуковая паэзiя, аб'ектам якой з'яўляюцца навуковыя адкрыцці, тэорыі, гіпотэзы..
ДЫЛОГІЯ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ДЫСАНАНС — гл. РЫФМА
ДЫСМЕТРЫЧНЫ ВЕРШ – гл. МЕТРЫЧНЫ ВЕРШ
ДЫЯЛЕКТЫЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ДЫЯЛОГ – гл. ДРАМА
ДЭГУМАНІЗАЦЫЯ – гл. ЛІТАРАТУРА
ДЭКАДАНС – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ
ДЭТАЛЬ МАСТАЦКАЯ (франц. detail -- падрабязнасць) -- такая падрабязнасць лiтаратурнага твора, якая з асаблiвай сiлаю абуджае ўяўленне i творчую думку чытача, нясе значную iдэйна-эмацыянальную i сэнсавую нагрузку. Такiмi могуць быць асобныя падрабязнасцi пейзажу, партрэта, побыту, маўлення i дзеяння персанажа i г.д. Па словах К.Паустоўскага, Д.м. "знаходзiцца ў адным шэрагу з удалым вобразам". А.Чэхаў у лiсце да брата пiсаў: "У цябе выйдзе месячная ноч, калi ты напiшаш, што на грэблi каля млына яскравай зорачкай паблiсквала шкельца ад разбiтай пляшкi i пакацiўся шарам чорны цень сабакi цi воўка i г.д.". Майстрамi Д.м. з'яўляюцца Я.Колас, М.Гарэцкi, I.Мележ, Я.Брыль, В.Быкаў, I.Пташнiкаў, А.Кудравец, А.Жук, Г.Далiдовiч i iнш. Часам Д.м. лейтматывам праходзiць праз увесь твор, вызначаючы нават ягоную назву ("На ростанях" Я.Коласа, "Плач перапёлкi" I.Чыгрынава, "Адзiн лапаць, адзiн чунь" М.Стральцова і інш.).
ДЭТЭКТЫЎНАЯ ЛIТАРАТУРА (англ. detective -- сышчык, ад лац. detectio -- раскрываць) -- эпiчныя i драматычныя творы, у якiх раскрываецца нейкая таямнiца, звязаная са злачынствам. Заснавальнiкам Д.л. лiчыцца амерыканскi пiсьменнiк Э.По ("Забойства на вулiцы Морг", 1841). Шырокую вядомасць набылi творы А.Конан-Дойля (стварыў вобраз сышчыка-аматара Шэрлака Холмса), Г.Чэстэртана, А.Крысцi, Ж.Сiменона, А.Адамава, Ю.Сямёнава i iнш. У беларускiм прыгожым пiсьменстве Д.л. вялiкага пашырэння не набыла. Паэтыка Д.л. (займальны сюжэт, вострая iнтрыга, прынцып загадкавасцi, невядомасцi i iнш.) паўплывала на асобныя творы ("42 дакументы" М.Зарэцкага, "Сэрца на далонi" I.Шамякiна, "Падзенне Хвядоса Струка" П.Кавалёва). У.Караткевiч распачаў у нас жанр гiстарычнага дэтэктыва ("Дзiкае паляванне караля Стаха", "Чорны замак Альшанскi"). Да Д.л. звяртаюцца Г.Марчук ("Крык на хутары", "Прызнанне ў забойстве"), М.Шайбак ("Забойства на каляды"), М.Клiмковiч ("Сцэнарый смерцi") i некаторыя iнш. пiсьменнiкi.
ДЭЦЫМА – гл. СТРАФА

ЖАНОЧАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ЖАНРАВЫЯ РАЗНАВІДНАСЦІ – гл. ЖАНР ЛІТАРАТУРНЫ
ЖАНР ЛІТАРАТУРНЫ   /франц. genre – род, від/ – гістарычна акрэслены, адносна ўстойлівы тып мастацкай формы, дзе структура пэўных фармальных прыкмет (архітэктанічных, вобразных, моўных) выяўляе больш-менш канкрэтны мастацкі сэнс. Генетычна кожная жанравая форма звязана з пэўным зместам, аднак у выніку сваёй адноснай самастойнасці яна ў працэсе літаратурнага развіцця можа “адчужацца” ад яго і выражаць новы жанравы змест. Пры гэтым з ёй самой адбываецца некаторая трансфармацыя. Вось чаму асобныя вучоныя (напрыклад, Г.Паспелаў) імкнуцца нават размежаваць жанравую форму і жанравы змест. Тым не менш тая ці іншая сувязь паміж пэўным зместам і формай у Ж.л. заўсёды існуе (гімн – гэта выяўленне ў вершаваным творы ўрачыстасці, у эпіграме – насмешкі, у элегіі – суму і г.д.). Гэтым ён адрозніваецца ад віду літаратурнага, заснаванага толькі на фармальных прыкметах (архітэктанічных, моўных, рытмічных і інш.). Кожны з трох родаў літаратуры (лірыка, эпас і драма) мае свае віды і Ж.л. Так, сярод твораў лірычных вылучаюцца вершы філасофска-медытатыўныя (медытацыя, пасланне, стансы, ямбы, філасофскі верш, элегія), велічальныя (ода, дыфірамб, панегірык, апалог, мадрыгал, гімн, эпітафія, рацэя, эпіталама), песенныя (раманс, песня, серэнада, марш, псалом, кантата, альба, баркарола, канцона), сатырычна-выкрывальныя (эпіграма, пародыя, інвектава, сатыра). Да лірычных Ж.л. адносяцца таксама некаторыя жанры фальклорныя (загадкі, замовы, прыказкі, прымаўкі, галашэнні). Эпас таксама мае свае віды і Ж.л.. Наогул, першапачатковымі ў літаратуры, тады яшчэ вуснай, былі менавіта эпічныя Ж.л.: эпапея, быліна, дума, сказ, гутарка, вершаваная казка, легенда. Пазней, на пісьмовым этапе развіцця мастацтва слова, да іх далучыліся розныя віды (раманы, аповесці, апавяданні, нарысы, рэпартажы) і Ж.л. (сацыяльна-бытавыя раманы, гістарычныя аповесці, фельетоны, памфлеты, гумарэскі і інш.). Усім ім характэрна ўзнаўленне знешніх – у адносінах да пісьменніка – з’яў рэчаіснасці ў іх  аб’ектыўнай сутнасці, паступова-лагічным (сюжэтным) развіцці. Што да драмы як роду літаратуры, для якой асноўнае – выяўленне скразнога напружанага дзеяння ў дыялагічнай форме, то яна мае свае віды (трагедыю, камедыю і ўласна драму) і Ж.л. — філасофскую трагедыю, лірычную камедыю,  сацыяльна-бытавую драму, меладраму і інш. Амаль кожны Ж.л. утрымлівае асобныя жанравыя разнавіднасці (або формы), што прадвызначаюцца канкрэтным зместам твора. Так, эпіграма можа быць літаратурнай, палітычнай, сацыяльна-бытавой, песня – інтымна-лірычнай, гістарычнай, патрыятычнай і г.д.  Што да лірыкі, то часам прыкмета зместу кладзецца наогул у аснову яе жанравага падзелу, паводле якога вершы адносяць да грамадзянскіх, інтымных, пайзажных, сугестыўных, медытатыўных або філасофскіх. Відавочна, тут мы маем справу не з уласна Ж.л., а толькі з жанравымі разнавіднасцямі верша. Паколькі паміж рознымі родамі і відамі літаратуры няма глухой мяжы, то ўзаемадзеянне, узаемапранікненне іх прывяло да ўзнікнення шэрагу ліра-эпічных (балада, паэма, версэт) і ліра-драматычных (байка, драматычная паэма) відаў літаратуры, а таксама Ж.л. і жанравых разнавіднасцей. Так узніклі трагікамедыя, фарс-вадэвіль, сатырычныя элегія, гімн, раманс і г.д. У працэсе развіцця літаратуры яе жанравы дыяпазон увесь час змяняецца. Адны Ж.л. узнікаюць, другія – звужаюць сферу свайго бытавання або зусім знікаюць (рыцарскі раман, воінская аповесць, інтэрмедыя, эклога, эпіталама, ідылія, мадрыгал, канцона), трэція – істотна мяняюць сваю змястоўную сутнасць. Напрыклад, спачатку ў антычнай літаратуры эпіграма зусім не мела сатырычнай скіраванасці. Гэтым тэрмінам называлі любы лаканічны верш на сцяне храма, помніка, што набываў самастойнае значэнне. Нешта падобнае здарылася і з літаратурнай эпітафіяй, якая сёння набыла пераважна сатырычны характар: у старажытнай Грэцыі яна мела панегірычнае гучанне і яе можна было прачытаць толькі на надмагільнай пліце. Змянілася сэнсавае напаўненне і некаторых іншых Ж.л.  Іх “рэфармавалі” асобныя пісьменнікі, творчасць якіх вызначаецца сваёй спецыфікай жанравых форм. Прычым, калі выбар роду літаратуры звычайна прадвызначаецца характарам таленту пісьменніка, выбар Ж.л. – перш за ўсё прадметам адлюстравання, аўтарскімі адносінамі да яго і г.д. Для кожнага перыяду літаратурнага развіцця характэрны пэўныя віды,  Ж.л. і жаравыя разнавіднасці. Так, калі ўзяць вершатворчасць, у беларускай літаратуры XVI – XVIII ст. пераважалі вершы духоўныя, панегірыкі, рацэі. У XIX ст. набываюць пашырэнне элегіі, байкі, паэмы, медытацыі, песні і інш. У прыватнасці, у творчасці толькі аднаго Ф.Багушэвіча мы сустракаем грамадзянскі верш (“Праўда”), гутарку (“Хрэсьбіны Мацюка”), вершаванае апавяданне (“Хцівец і скарб на святога Яна”), паэму (“Кепска будзе”), вершаваную легенду (“Гдзе чорт не зможа, там бабу пашле”), байку (“Воўк і авечка”), песню (“Удава”), пасланне (“Яснавяльможнай пані Арэшчысе”), сатыру (“Скацінная апека”). Па колькасці і характары асобных відаў, Ж.л. і іх разнавіднасцей можна ўскосна меркаваць пра багацце мастацкіх здабыткаў тых ці іншыъх пісьменнікаў і цэлых нацыянальных літаратур. На пачатку ХХ ст. многія Ж.л. і віды верша прышчапіў беларускай паэзіі М.Багдановіч (эпістала, філасофскі верш, трыялет, рандо, тэрцыны і інш.). Надзвычайнае жанравае багацце сустракаецца ў Я.Купалы, які валодаў, бадай, усімі жанрамі і жанравымі разнавіднасцямі верша, вершаванага апавядання і паэмы. Народнаму песняру належыць надзвычай дасціпнае паэтычнае вызначэнне асобных Ж.л. – песні, оды, серэнады, сатыры, балады і інш. (“Паэзія”, 1906):
Праўду з няпраўдай,			Свет, людзі-шэльмы
Цноту з гарэзіяй				Крадуць, лгуць шчыра,
Вемешай спрытам, --			Чэсны паэта, --
Будзе паэзія.				Вось вам сатыра.
Лета, ноч, месяц,			   	Двор, хорам панскі;
Клёнік, чарэсня,			   	Рада-парада, --
Хлопец, дзяўчына, --		   	Добрасць, пачцівасць, --
Вось вам і песня.			   	Вось вам балада.
Шэпты, прысяга,				Свінні, падпасвіч,
Вечная згода,				Лапці, парцянка,
Вечная любасць, --			Непагадзь, золка, --
Вось вам і ода.				Вось і сялянка.
Пуня, дзяўчына,			   	Добры пан, пані;
Сена-прынада,				 Корміць іх ласка
Хлопец пад пуняй, --			 Бедных, галодных, --
Вось серэнада.				 Вось вам і казка.
Пуня падперта…				 Пан, хам і поле,
Голас: сусед я!				 Праца, нястатак…
Бацька з дубінай, --			 Тры аплявухі, --
Вось вам камед’я.				 Вось і канчатак.
Зімка. Знік хлолпец,
Дзеўка ўжо “мамай”,
Слёзы… Палонка, --
Вось вам і драма.

Я.Купала і М.Багдановіч не толькі карысталіся гатовымі жанравымі формамі, але і ўдасканальвалі, па-наватарску ўзбагачалі іх у сваёй творчасці. Традыцыі класікаў роднай літаратуры прадоўжылі многія беларускія пісьменнікі – К.Чорны, М.Танк, П.Броўка, І.Мележ, П.Панчанка, А.Салавей, М.Кавыль, Р.Крушына, Я.Брыль, В Быкаў, Р.Барадулін, Г.Бураўкін, Н.Гілевіч, В.Зуёнак, А.Лойка, У.Някляеў, А.Разанаў,  Я.Сіпакоў, С.Панізнік, Э.Акулін і інш.
ЖАНР ФАЛЬКЛОРНЫ – гл. ЖАНР ЛІТАРАТУРНЫ
ЖАРГАНІЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ЖУРНАЛІСТЫКА – гл. ПУБЛІЦЫСТЫКА
ЖЫРШЫ — гл. ПАЭТ
ЖЫЦІЙНАЯ ЛІТАРАТУРА – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА

ЗАВЯЗКА – гл. СЮЖЭТ
ЗАГАДКА – фальклорная мініяцюра, якая ў форме адумыславатага пытання падае іншасказальнае, вобразнае апісанне пэўных прадметаў ці з’яў. Іншасказальнасць у загадках звычайна ствараецца з дапамогай розных тропаў: метафар, увасабленняў, метанімій, алегорый, параўнанняў і інш. Напрыклад: Поўна бочачка віна, нідзе дзірачкі няма.– Яйка; Кругленькае, чорненькае, да неба дакінеш. – Вока; Без рук, без ног, без чэрава, узлезе сам на дзерава. – Хмель; Ляжыць – з ягня, устане – вышэй каня. – Дуга. З. развіваюць назіральнасць, лагічнае мысленне, вобразнае ўяўленне, кемлівасць чалавека, навучаюць яго разумець паэтычнае іншасказанне. Як слушна падкрэслівае аўтар даследавання “Паэтыка беларускіх загадак” Н.Гілевіч, З. “ёсць паэтычны вобраз, можна сказаць – паэзія ў “чыстым” выглядзе, адзін з яе важнейшых першаэлементаў, без чаго яна перастае быць сама сабою, перастае быць мастацтвам”. У народных З. увасоблены шырокі і арыгінальнв погляд працоўных на прыроду, грамадства, навакольны свет. Што датычыць формы, то карыстаюцца яны як празаічнай, так і вершаванай мовай. Па ўзору народных загадак некаторыя паэты (Н.Гілевіч, В.Жуковіч, М.Чарняўскі і інш.) пішуць літаратурныя.
ЗАГАЛОВАК -- назва твора цi яго часткi (раздзела). З. павiнен быць сцiслым, дакладным, прама або метафарычна выяўляць асноўную тэму цi iдэю твора, указваць на месца дзеяння, вядучага персанажа i г.д. ("Раскiданае гняздо" Я.Купалы, "На ростанях" Я.Коласа, "Люба Лук'янская" К.Чорнага, "Векапомныя днi" М.Лынькова, "Птушкi i гнёзды" Я.Брыля, "Людзi на балоце" I.Мележа, "Сэрца на далонi" I.Шамякiна). Творы прыгоднiцкiя, дэтэктыўныя, фантастычныя звычайна маюць iнтрыгуючыя З. ("Дзiкае паляванне караля Стаха" У.Караткевiча, "Чарапаха без панцыра" Г.Шыловiча, "Лабiрынт" М.Зайцава, "Каханка д'ябла, або Карона Вiтаўта Вялiкага" М.Клiмковiча i М.Шайбака). Што да лiрыкi, то многія вершы З. не маюць і  называюцца па першым радку.
ЗАДУМА ТВОРА – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ЗАМАЛЁЎКА — гл. АБРАЗОК
ЗАМОВА – старажытны жанр народнай паэзіі; славесная формула, якой надавалася магічнае значэнне. З. імкнуліся паўплываць на розныя стыхійныя сілы прыроды, узаемаадносіны ў грамадстве. З. як жанр валодаюць вялікай сілай вобразнай зкспрэсіі, у іх мноства паўтораў, у тым ліку гукавых (рыфма), асобных рытарычных фігур, яны нярэдка звяртаюцца да вершаванай мовы (“На сінім моры, на беражочку,// на жоўтым пясочку// стаіць дуб зялёны,// да зямлі нахілёны.// А з таго дуба як узняліся// шуры ды буры,// ветры кавуры…” – з “Замовы на стрэльбу”). Некаторыя асаблівасці паэтыкі народных З. выкарыстоўваюцца падчас у сучаснай лірычнай паэзіі (“Замова” С.Панізніка). Н.Гілевіч паклаў пачатак З. як асобаму жанру пісьмовай сатырычнай паэзіі (цыкл “Сучасныя замовы-загаворы” у кнізе паэта “Да новых венікаў”, 1963). У вершах, напісаных у форме З., востра высмейваюцца заганныя звычкі ў людзей, асобныя з’явы грамадскага парадку (гл. названыя замовы Н.Гілевіча, “Замова ад прагнасці” В.Віткі і інш.).
ЗАПАЗЫЧАННЕ – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
ЗАЧЫН – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ЗБОР ТВОРАЎ – гл. ВЫДАННЕ
ЗВАРОТНАЯ МЕТАФАРЫЗАЦЫЯ – від тропа, сутнасць якога -- ў вяртанні словам цi словазлучэнням iх першаснага, вобразнага значэння. Як падкрэслiваў А.Патабня, "усе значэннi ў мове па паходжаннi вобразныя, кожнае можа з цягам часу стаць нявобразным". Так, мы гаворым баравiк, коцiкi (па вярбе), чарнiла i г.д. i нават не адчуваем пераноснасцi значэнняў гэтых слоў, таго, што кожнае з iх -- своеасаблiвы троп. Усе словы нашага лексiкону набылi ўласцiвасцi знака, якi называе пэўнае паняцце. Гэта надзвычай важная рыса мовы як сродку камунiкацыi. Аднак паэтычная мова нясе не толькi iнфармацыю, але i  вобраз, пачуццё, эмоцыi, таму часта звяртаецца да метафарызацыi -- ужывання слоў у iх пераносным значэннi. Гэтай жа мэце служыць i З.м., якая, вяртаючы слову яго першаснае значэнне, нагадвае пра наяўнасць у iм пераноснага значэння, што з цягам часу выветрылася, забылася. Так, калi прачытаеш радкi А.Наўроцкага "Стаiш i зачаравана слухаеш, як мяўкаюць коцiкi на галiнках ракiт", то ў свядомасцi адразу ажывае першаснае значэнне слова коцiк (свойская жывёла). Менавiта гэта дапамагае адчуць пераноснасць значэння слова пры абазначэннi iм новай рэалii (коцiкi на ракiце). У вершы М.Танка "Зарапад" З.м. "ажывiла" назвы сузор'яў:

			А ночь звiнiць ад камароў.
			Ланцуг перагрызла Мядзведзiца
			I Млечным Шляхам да сяла
			Праз нашу краiну азёрную,
			Прытопваючы, пайшла
			Збiраць медзякi зорныя...

Майстар З.м. П.Панчанка ўмеў надаць вобразную моц нават навуковым тэрмiнам, уводзячы iх у нязвыклы, нечаканы кантэкст. Вось два прыклады з яго творчасцi:

			Эх, праваднiца, праваднiца,
			Люблю я твой вандроўны дом.
			Хачу з табою параднiцца,
			Зрабiцца паўправаднiком.
				("Паўвека... Гэта шмат - паўвека")

			А калi там што-небудзь прапушчана:
			Мала песень, азёр, навальнiц --
			Прыязджайце да нашых пушчаў
			I напiцеся з першакрынiц.
				("Наша энцыклапедыя")

Нярэдка ў паэтычным кантэксце першаснае, вобразнае значэнне вяртаецца не толькi асобным словам цi словазлучэнням, але i фразеалагiчным адзiнкам. Такая з'ява атрымала назву рэалiзацыi метафары.
ЗВАРОТ РЫТАРЫЧНЫ – гл. РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ
ЗМЕСТ І ФОРМА –  паняцці, якія паказваюць на тое, штó выяўляецца ў літаратурным творы і як яно выяўляецца. Ідэйна асэнсаваныя, эстэтычна асвоеныя жыццёвыя з’явы, у тым ліку думкі, пачуцці, праблемы, складаюць З. (або ідэйны З.) твора , характар жа эстэтычнага асваення гэтых з’яў, спосаб выяўлення зместу – Ф. яго. Арыгінальнае вытлумачэнне З. даў М.Багдановіч: “…Пад зместам твора ў суб’ектыўным сэнсе трэба разумець уражанне, якое пакідае дадзеная рэч; а ў аб’ектыўным сэнсе  – сукупнасць элементаў, што ўтвараюць гэтае ўражанне. Для прысваення ж тэрміна “змест” выключна ідэалагічным элементам твора ці тым больш яго тэме не бачым ніякіх падстаў”. З. у мастацкім творы адыгрывае вядучую ролю. Аднак Ф. не пасіўная ў адносінах да яго. Яна глыбей раскрывае або, наадварот, прытушоўвае З., часам набывае адносна самастойнае, арганізуючае значэнне. Да літаратурнай формы адносяцца сістэма прамых і пераносных значэнняў слоў (гл. лексіка літаратурная; тропы), сінтаксічных сродкаў (гл. сінтаксіс літаратурны), сюжэт, кампазіцыя, сродкі стварэння вобразаў, жанравыя адзнакі, рытма-мелодыка, у паэзіі – метрыка, рыфміка, строфіка і інш. З. і Ф. у літаратуры моцна ўзаемазвязаны, не толькі З. у ёй аформлены, але і Ф. змястоўная. Прычым, З.і Ф., валодаючы сваімі спецыфічнымі рысамі, нярэдка пераходзяць адно ў другое, бываюць тым і другім адначасова. Так, змястоўная сутнасць вобраза выяўляецца ў мове, якая з’яўляецца ў адносінах да яго Ф. У той жа час вобраз сам з’яўляецца Ф. у адносінах да ідэйнага З. усяго твора. На непарыўную еднасць З. і Ф. указваў яшчэ В.Бялінскі. “Калі форма з’яўляецца выражэннем зместу, – падкрэсліваў ён, – яна звязана з ім так цесна, што аддзяліць яе ад зместу – значыць знішчыць сам змест; і наадварот, аддзяліць змест ад формы – значыць знішчыць форму”. “Аддзяленне” З. і Ф. (і наадварот) адбываецца толькі ў адным выпадку – пры навуковым аналізе структуры твора. Аднак неабходна заўсёды помніць пра ўмоўнасць такога “аддзялення”, пра падначаленасць формы З., пра патрэбу ў канчатковым выніку навуковага сінтэзу, г.зн. характарыстыкі твора як мастацкага цэлага, у адзінстве З. і Ф. Гэтыя патрабаванні ляжаць у аснове так званага цэласнага аналізу твора. Калі іх не ўлічваць, калі, ігнаруючы Ф., надаваць выключнае значэнне З. твора або, інгаруючы З., уводзіць у абсалют мастацкую Ф., – гэта можа прывесці да вульгарнага сацыялагізму ці, з другога боку, да фармалізму.
ЗРОКАВАЯ ПАЭЗІЯ – гл. ГРАФІЧНАЯ ФОРМА
З’ЯВА – гл. П’ЕСА

ІДЫЁМА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ІДЭАЛ ЭСТЭТЫЧНЫ – гл. ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ
ІДЭЙНАСЦЬ  /ад гр. idéa – ідэя, першавобраз, ідэал/ у літаратуры – выяўленне адосін пісьменніка да грамадскіх жыццёвых з’яў з пункту гледжання пэўных  сацыяльна-палітычных ідэалаў. Непасрэдна залежыць ад светапогляду пісьменніка, сувязі яго з жыццём народу, з тым, чым жыве краіна, эпоха, усё чалавецтва. Высокая І., што выяўляе прагрэсіўныя погляды аўтара, процістаіць рэакцыйнай І. (выражае мяшчанскія імкненні, думкі дэкласіраваных элементаў і г.д.) і безыдэйнасці – адсутнасці ў літаратурным творы якога-небудзь ідэйнага зместу, фармалістычным выкрутасам. У сапраўдным літаратурным творы ідэя не выказваецца непасрэдна, а ўвасабляецца ў мастацкіх вобразах. Яна, па выказванню С.Палуяна, “не вылазіць наверх, як шыла з мяшка, а ляжыць у самой сутнасці паэтычнага таленту аўтара”; тыя ці іншыя ідэі “прышчэпліваюцца…не гучнымі словамі,  а паэтычнымі вобразамі”. Само ж імкненне “прышчапіць” пэўныя думкі і пачуцці, унушыць іх чытачам называецца тэндэнцыйнасцю. Усе найбольш значныя пісьменнікі свету былі тэндэнцыйнымі. “Бацька трагедыі Эсхіл і бацька камедыі Арыстафан, – падкрэсліваў Ф.Энгельс, – былі абодва ярка выражанымі тэндэнцыйнымі паэтамі, гэтаксама і Дантэ, і Сервантэс, а галоўная вартасць “Каварства і кахання” Шылера ў тым, што гэта – першая нямецкая палітычная тэндэнцыйная драма. Сучасныя рускія і нарвежскія пісьменнікі, якія пішуць цудоўныя раманы, усе тэндэнцыйныя”. Часам тэрмін “тэндэнцыйнасць” ужываецца ў негатыўным значэнні – як прадузятаяя, ілжывая думка, якую пісьменнік навязвае чытачу, скажаючы пры гэтым рэальныя факты.
ІДЭЙНА-ТЭМАТЫЧНАЯ АСНОВА ТВОРА – гл. ІДЭЯ; ТЭМА
ІДЭЙНЫ ЗМЕСТ  ТВОРА– гл. ІДЭЯ
IДЭЯ (ад гр. idea -- iдэя, першавобраз, iдэал) -- асноўная думка, увасобленая ў лiтаратурным творы, ва ўсёй сiстэме яго вобразнага ладу. I. твора залежыць ад характару эстэтычнага і грамадскага iдэалу пiсьменнiка. Як i сам мастацкi твор, I. неадназначная. Яна можа спасцiгацца не адразу, прычым, у залежнасцi ад светапогляду, iдэалаў, пазiцый успрымальнiка мастацкага твора. Так, асноўная I. "Новай зямлi" Я.Коласа -- узвелiчэнне беларускага селянiна i сялянскай працы ўвогуле -- сёння дапаўняецца i выпакутаваным у час бальшавiцкага эксперымента па рассяляньваннi краiны сцвярджэннем: "свая зямля -- ўсяму аснова". Часам I. аўтарская можа не супадаць з той высновай-думкай, якую ўспрымае з твора чытач або крытык (т.зв. I. аб'ектыўная твора). Як падкрэслiваў М.Горкi, "жывы матэрыял можа аказваць супрацiўленне сiмпатыям i антыпатыям мастака". Так у свой час здарылася, у прыватнасцi, з камедыяй М.Гогаля "Рэвiзор" i раманам I.Тургенева "Напярэдаднi", у якiх крытыкi В.Бялiнскi i М.Дабралюбаў (а разам з iмi цi ўслед за iмi i асобныя чытачы) убачылi не столькi тое, "што хацеў сказать аўтар, колькi тое, што сказана iм" (М.Дабралюбаў). У вялiкiх па аб'ёме творах (эпапеях, раманах, аповесцях, паэмах) у вынiку пастаноўкi i вырашэння аўтарам асобных праблем можа быць шэраг I., якiя падначалены галоўнай I. твора. У такiм выпадку гэтае кола I. называюць iдэйным зместам лiтаратурнага твора. I. непарыўна звязана з тэмаю. Таму ў крытыцы часам ужываюць паняцце iдэйна-тэматычная аснова твора.
ІДЭЯ АБ’ЕКТЫЎНАЯ – гл. ІДЭЯ
ІДЭЯ АЎТАРСКАЯ – гл. ІДЭЯ
ІМАЖЫНІЗМ – гл. МАДЭРНІЗМ
ІМПРАВІЗАТАР — гл. ПАЭТ
ІМПРЭСІЯНІЗМ – гл. МАДЭРНІЗМ
ІНВЕРСІЯ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
IНДЫВIДУАЛIЗАЦЫЯ ў лiтаратуры (ад лац. individuum -- непадзельнае, асоба) -- адзiн са спосабаў лiтаратурнага выяўлення, калi асобныя малюнкi i вобразы твора надзяляюцца своеасаблiвымi, адметнымi, жыццёва яскравымi рысамi. Дзякуючы I. мастацкiя творы мацней ўздзейнiчаюць на пачуццi i ўяву чытачоў, выклiкаюць належныя эмоцыi i думкi, лепш запамiнаюцца. Як слушна падкрэслiваў М.Горкi, "пiсьменнiк павiнен глядзець на сваiх герояў менавiта як на жывых людзей, -- а жывымi яны ў яго паўстаюць, калi ён у любым з iх знойдзе, адзначыць i падкрэслiць характэрную, арыгiнальную асаблiвасць мовы, жэста, фiгуры, аблiчча, усмешкi, iгры вачэй i г.д. Адзначаючы ўсё гэта, лiтаратар дапамагае чытачу лепш бачыць i чуць тое, што iм, лiтаратарам, уяўляецца. Людзей, цалкам аднолькавых, -- няма, у кожнага нешта сваё i вонкавае, i ўнутранае". I. ў мастацкай творчасцi iснуе ў непарыўнай сувязi з тыпiзацыяй. Гл. вобраз лiтаратурны.
ІНТАНАЦЫЯ  /ад лац. intonare – моцна вымаўляць/ – выдзяленне, падкрэсліванне голасам пэўных думак, пачуццяў, увасобленых у літаратурным творы. І. складаецца з мелодыкі (павышэнне і паніжэнне тону маўлення), тэмпа (хуткасць) і часткова тэмбра (галасавая афарбоўка) маўлення. Характар яе абумоўлены многімі фактарамі: канкрэтным сэнсам выказвання, рознымі паўзамі, лагічнымі і фразавымі націскамі, своеасаблівасцю рытмічнай і гукавой арганізацыі фразы, літаратурным сінтаксісам… Усё пералічанае несумненна ўплывае на І. З другога боку, І. актыўна дапамагае звязаць асобныя словы ў пэўныя  сэнсавыя адзінствы, вылучыць самыя патрэбныя з іх, акцэнтаваць на іх чытацкую ўвагу. Асабліва цесна звязана І. з літаратурным сінтаксісам, які, па-сутнасці, з’яўляецца яе граматычным выражэннем. “Інтанацыя, – як слушна падкрэсліваў Л.Цімафееў, – гэта час і прастора жывога слова, толькі ў ёй яно і існуе і атрымлівае свой рэальны сэнс”. У паэтычным творы І., аднак, адыгрывае не толькі сэнсавыяўленчую, але і экспрэсіўную ролю, надаючы выказванню ўрачыстае, сумнае, гнеўнае, саркастычнае, жартоўнае ці якое-небудзь іншае адценне.
IНТРЫГА (франц. intrigue, ад лац. intrico -- заблытваю) -- складаны i заблытаны вузел учынкаў i паводзiн персанажаў лiтаратурнага твора, разгортванне якiх звязана з раскрыццём нейкай таямнiцы. I. абумоўлiвае займальнасць сюжэта твора. Вырашэнне яе звычайна знаходзiцца ў развязцы. Адрознiваюць I. сацыяльна-палiтычныя, псiхалагiчныя, любоўныя, прыгоднiцкiя i iнш. Без I. не можа абысцiся дэтэктыўная i прыгоднiцкая лiтаратура, аднак яна ў той цi iншай ступенi прысутнiчае i ва ўсiх iншых лiтаратурных жанрах. Вострая I. характэрна для твораў К.Чорнага ("Трэцяе пакаленне"), Я.Маўра ("Палескiя рабiнзоны"), М.Лынькова ("Мiколка-паравоз"), У.Караткевiча ("Чорны замак Альшанскi"), I.Шамякiна ("Сэрца на далонi") i iнш.
IНТЭЛЕКТУАЛIЗМ у лiтаратуры -- iдэйна-мастацкая асаблiвасць лiтаратуры, якая выяўляецца ў павышэннi ў ёй ролi фiласофскага i ўвогуле рацыянальнага пачатку. I. характэрны для мастацтва слова ў цэлым, дзе эмацыянальнае звычайна гарманiчна знiтавана з рацыянальным. Разам з тым у асобных празаiкаў (Т.Ман, А.Камю, Ж.П.Сартр), драматургаў (Б.Шоу, Б.Брэхт, Я.Шварц), паэтаў (П.Неруда, П.Элюар, В.Брусаў) заўважаецца пэўная перавага думкi над пачуццём, рацыянальнага над эмацыянальным. Гэта знаходзiць увасабленне як у змесце, жанравай асаблiвасцi творчасцi (зварот да фiласофскай лiрыкi, навуковай паэзii, фiласофскага рамана i г.д.), так i ў яе форме (сiмвалiзм i ўмоўнасць персанажаў, умоўнасць абставiн, прытчавасць -- у прозе, драматургii, шырокае карыстанне ўмоўна-асацыятыўнай вобразнасцю -- у паэзii i г.д.). I. звязаны з развiццём адукацыi, культуры, цывiлiзацыi ўвогуле, з навукова-тэхнiчнай рэвалюцыяй, рэалiямi постiндустрыяльнага грамадства. Яскравы прыклад сучаснага беларускага пiсьменнiка-iнтэлектуалiста -- А.Разанаў; ён iмкнецца паказаць свет не такiм, якiм бачыць, а якiм ён яго мыслiць.
ІНТЭРМЕДЫЯ – гл. ДРАМА
IНТЫМНАЯ ЛIРЫКА -- сукупнасць лiрычных твораў пра каханне, дружбу, сямейныя ўзаемаадносіны. Адным з самых старажытных i знакамiтых майстроў I.л. была старажытнагрэчаская паэтэса Сапфо, або Сафо (канец VII -- 1-я пал. VI ст. да н.э.). Значны ўклад у развiццё сусветнай I.л. ўнеслi Авiдзiй, Ф.Петрарка, П.Рансар, У.Шэкспiр, А.Пушкiн, А.Мiцкевiч, Р.Гамзатаў i iнш. Паэзiя выпрацавала нямала жанраў i жанравых разнавiднасцей I.л.: альбы, баркаролы, серэнады, эпiталамы, рамансы... У беларускiм фальклоры iснуе асобны вялiкi i багаты жанр песень пра каханне. На iх аснове i з выкарыстаннем сусветнага паэтычнага вопыту беларускiя паэты XVII-XVIII стст. напiсалi нямала вершаў, што ўзбагацiлi тагачасную I.л. У новай беларускай лiтаратуры, што нараджалася i развiвалася ў XIX ст. амаль што ў канспiратыўных умовах, было не да I.л. -- у ёй выразна пераважалi грамадзянскiя матывы. I толькi ХХ ст. прынесла сапраўдны росквiт I.л. Выдатныя ўзоры яе ёсць у Я.Купалы, М.Багдановiча, А.Куляшова, М.Танка, П.Броўкi, Е.Лось, Я.Пфляўмбаўм, Я.Янiшчыц, Н.Гiлевiча, Р.Барадулiна, Г.Бураўкіна,  Я.Сiпакова, Л.Дранько-Майсюка, Р.Баравіковай i iнш. Часам выходзяць зборнiкi, цалкам складзеныя з твораў I.л. ("Ave Maria" М.Танка, "Ты -- мая пчолка" П.Броўкi, "Гняздо для птушкi радасцi" Г.Бураўкiна, "Каханне" Р.Баравiковай i iнш.). Лепшыя творы народнай беларускай I.л. ўвайшлi ў грунтоўнае выданне "Песнi пра каханне" (1978), творы паэзii пiсьмовай -- у анталогiю "Зорка Венера" (1972).
ІНШАСКАЗАЛЬНАСЦЬ – гл. ПРЫТЧА
ІРОНІЯ – гл. ТРОП

КАБЗАР – гл. ПАЭТ
КАЗАННЕ – гл. СЛОВА
КАЗКА – займальны па сюжэту фальклорны ці літаратурны твор пра неймаверныя ці фантастычныя прыгоды. К. народныя паводле свайго зместу дзеляцца на героіка-фантастычныя, сацыяльна-бытавыя і казкі пра жывёл. Пісьменнікі (Я.Колас, А.Якімовіч і інш.) нярэдка апрацоўваюць народныя К. або па ўзору народных пішуць свае, літаратурныя К. (“Казкі жыцця” Я.Коласа, “Казкі” У.Караткевіча). Паэты часам вершаванай мовай перадаюць вядомыя казачныя сюжэты або ствараюць уласныя вершаваныя К. Вядомасць набылі вершаваныя К. “Рак-вусач” Я.Коласа, “Мурашка-Палашка” З.Бядулі, “Дзівосныя прыгоды” У.Дубоўкі, “Казка пра музыку” М.Танка, “Вавёрчына гора” В.Віткі, “Звярыны баль” С.Шушкевіча і інш.
КАЗКА ВЕРШАВАНАЯ – гл. КАЗКА
КАЗКА ЛІТАРАТУРНАЯ – гл. КАЗКА
КАЗКА НАРОДНАЯ – гл. КАЗКА
КАЛАМБУР – гл. ВЕРШ
КАЛАМЫЙКА – гл. АКЦЭНТНА-СКЛАДОВЫ ВЕРШ; МІНІЯЦЮРА
КАЛАМЫЙКАВЫ ВЕРШ гл. ТАНІЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
КАЛЬЦАВАЯ РЫФМОЎКА – гл. РЫФМОЎКА
КАМЕДЫЁГРАФ – гл. ПІСЬМЕННІК; КАМЕДЫЯ
КАМЕДЫЯ  /гр. kōmōdia, ад kōmos – вясёлы натоўп і ōdē – песня/ – адзін з відаў драматычнага роду літаратуры (гл. драма), гумарыстычна-сатырычная п’еса, у якой паказваюцца камічныя падзеі і з’явы, высмейваецца негатыўнае ў жыцці. Узнікла К. у Старажытнай Грэцыі (Арыстафан, канец V – пач. IV ст. да н.э.), заняла віднае месца сярод усіх відаў і жанраў еўрапейскіх літаратур (Мальер, Шэкспір, Лопе дэ Вега, Шоў і інш.), шырокае развіццё атрымала ў рускай і ўкраінскай літаратурах (М.Гогаль, А.Астроўскі, У.Маякоўскі, Я.Шварц, Р.Квітка-Аснаўяненка, М.Крапіўніцкі, А.Карняйчук і інш.). Станаўленне беларускай К. адбылося ў другой палове XVIII ст. (“Камедыя” К.Марашэўскага, “Доктар па прымусу” М.Цяцерскага). Улдасна, з К. пачалася беларуская драматургія. Вялікі ўклад у яе развіццё ўнёс В.Дунін-Марцінкевіч (“Пінская шляхта”, “Ідылія”, “Залёты”). Аднак найбольшага поспеху К. дасягнула ў ХХ ст. У гэты час з’явілася цэлая кагорта выдатных камедыёграфаў – Я.Купала, Ф.Аляхновіч, У.Галубок, К.Крапіва, А.Макаёнак і інш. Сярод жанраў беларускай К. асаблівае пашырэнне набыла сатырычная К. (“Тутэйшыя” Я.Купалы, “Пан міністар” Ф.Аляхновіча, “Хто смяецца апошнім” і “Мілы чалавек” К.Крапівы, “Лявоніха на арбіце” А.Макаёнка, “Мудрамер” М.Матукоўскага, “Укралі кодэкс” А.Петрашкевіча і інш.). Побач з ёй існуюць вадэвілі (невялікія, аднаактавыя камедыйныя творы з займальнай інтрыгай, анекдатычным парадаксальным сюжэтам, песнямі-куплетамі, часам танцамі: “Прымакі” Я.Купалы, “Пісаравы імяніны” У.Галубка, “Збянтэжаны Саўка” Л.Родзевіча), К. лірычныя (“Шчаслівы муж” Ф.Аляхновіча, “Пяюць жаваранкі” К.Крапівы), сацыяльна-бытавыя (“Паўлінка” Я.Купалы, “Аперацыя “Мнагажэнец” А.Дзялендзіка), фантастычныя (“Брама неўміручасці” К.Крапівы), К.-памфлеты (“Зацюканы апостал” А.Макаёнка) і інш. Невялікія К. ці вадэвілі з элементамі грубаватых жартаў, надмернымі знешнімі камічнымі эфектамі атрымалі назву фарса (франц. farse, ад лац. farsio – начыняю, напаўняю). У жанры фарса-вадэвіля напісана “Пінская шляхта” В. Дуніна-Марцінкевіча.
КАМЕДЫЯ САТЫРЫЧНАЯ – гл. КАМЕДЫЯ
КАМЕНТАВАННЕ –гл.  ТЭКСТАЛОГІЯ
КАМЕНТАРЫЙ – гл. ТЭКСТАЛОГІЯ
КАМІЧНАЕ – гл. ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ
КАМПАЗІЦЫЯ  /ад лац. compositio, ад componere – складаць, паядноўваць, кампанаваць/ – абумоўленая зместам пабудова літаратурнага твора. Часам адрозніваюць знешнюю будову, або архітэктоніку, і ўнутраную будову. Да архітэктонікі ў такім разе адносяць сістэму вонкавай арганізацыі твора (наяўнасць і размяшчэнне асобных раздзелаў, актаў, сцэн, страфічных форм і г.д.), да ўнутранай жа будовы твора, або уласна К., – характар раскрыцця зместу, размяшчэнне слоўна-вобразнага матэрыялу ўнутры архітэктанічных форм. Аднак такое дзяленне К. на ўнутраную і знешнюю носіць даволі фармальны характар, паколькі ў літаратурным творы ўсе элементы формы і зместу цесна ўзаемазвязаны паміж сабой, узаемаабумоўлены адзін адным. Таму аналіз К. адначасова павінен ахопліваць і знешнюю будову твора, і логіку раскрыцця зместу ўнутры гэтых строф, актаў, сцэн, раздзелаў. Пры гэтым вызначальным з’яўляецца прынцып кампазіцыйнай цэласнасці мастацкага твора, пра што ў дачыненні да верша вельмі добра сказаў Э.Багрыцкі: “Верш – прататып чалавечага цела. Кожная частка на месцы, кожны орган мэтазгодны і нясе пэўную функцыю. Я сказаў бы, што кожная літара верша падобна на клетку ў арганізме, – яна павінна біцца і пульсаваць. У вершы не можа быць мёртвых клетак. Апендыцыт абсалютна немагчымы. Верш нараджаецца без сляпой кішкі”. Прыблізна пра тое самае яшчэ раней гаварыў Л.Талстой, падкрэсліваючы, што “ў сапраўдным мастацкім творы – вершы, драме, малюнку, песні, сімфоніі – нельга выняць ніводнага вершаванага радка, ніводнай сцэны, ніводнай фігуры, ніводнага тэксту са свайго месца і паставіць на іншае, не парушыўшы значэння ўсяго твора…” Тая ці іншая К. твора залежыць ад яго зместу, ад светапогляду мастака, мастацкага метаду, а таксама ад літаратурнага жанру, у які ўвасабляецца жыццёвы матэрыял. Ліра-эпічныя, эпічныя і драматычныя творы маюць К. больш складаную, чым лірычны верш. У іх, як правіла, ёсць разгорнуты сюжэт з усімі яго кампанентамі: завязка, або зачын (у фальклорных творах – баладах, казках, замовах, легендах), развіццё дзеяння, кульмінацыя, развязка, нярэдка – пралог і эпілог, цэлая галерэя вобразаў-персанажаў, асобныя пазасюжэтныя элементы (лірычныя адступленні, аўтарскія развагі, пейзажныя малюнкі, партрэтная характарыстыка героя і інш.). У лірычных творах сюжэта ў яго традыцыйным разуменні няма, няма і вобразаў-персанажаў, але тут назіраецца свая логіка, своеасаблівасць у разгортванні лірычнага перажывання. Часам у тканіну верша ўплятаюцца радкі ці выразы з іншых твораў (аплікацыя), выяўленне паэтычнай думкі запавольваецца (рэтардацыя), матэрыял кампануецца па прынцыпу супрацьпастаўлення (антытэза) і інш. Твор можа пачынацца з эпіграфа (ад грэч. epigraphē – надпіс) – нейкай цытаты, крылатых слоў, што ставяцца пасля загалоўка ці перад асобнымі раздзеламі і выяўляюць іх змястоўную сутнасць. Завяршацца ж ён можа  нейкім афарыстычным вывадам-падагульненнем (у байках – мараллю) або пуантам (ад франц. pointe – вастрыё) --  нечаканай, рэзкай канцоўкай, у якой выказванне з аднаго сэнсавага плана пераводзіцца ў другі, больш неспадзявана глыбокі.  Асобныя творы ўступаюць у пэўную ўзаемасувязь, утвараючы структурна-кампазіцыйныя комплексы. Гэта могуць быць трыпціх (тры вершаваныя творы на адну тэму), нізка, або цыкл (шэраг лірычных твораў, аб’яднаных або тэмай, або нейкай вядучай думкай, або жанравымі прыкметамі), зборнік (кніга вершаў або апавяданняў аднаго ці некалькіх пісьменнікаў, цэласная і завершаная па сваёй ідэйнай задуме і размяшчэнні твораў у ёй). Два, тры, чатыры, пяць аповесцяў або раманаў, аб’яднаных аднымі героямі і ідэйнай задумай, утвараюць адпаведна дылогію (“Партызаны” і “Сыны ідуць у бой” А.Адамовіча), трылогію (“На ростанях” Я.Коласа), тэтралогію (“Плач перапёлкі”, “Апраўданне крыві”, “Свае і чужынцы”, “Вяртанне да віны” І.Чыгрынава), пенталогію (“Трывожнае шчасце” І.Шамякіна). Як унутраная, так і знешняя будова твора, размяшчэнне ўсіх яго кампанентаў (эпізодаў, вобразаў, раздзелаў, частак і г.д.) прадвызначаюцца ідэйнай задумай і строга падначальваюцца сюжэту, тэме, ідэі гэтага твора.
КАНАНІЧНЫ ТЭКСТ – гл. ТЭКСТАЛОГІЯ
КАНКРЭТНА-ГІСТАРЫЧНАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
КАНКРЭТНА-ПАЧУЦЦЁВЫ ТРОП – гл. ТРОП
КАНЦАВАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
КАНЦОЎКА — заключны кампанент усяго або пэўнай часткі (раздзела, страфы) літаратурнага твора. Ад умела знойдзенай К. ў многім залежыць чытацкі поспех твора. Асабліва гэта датычыць вершаў, дзе выпрацаваны спецыяльныя формы К: рэфрэн, кода, пуант, мараль (у байках), нечаканая дасціпная выснова (у эпіграмах, пародыях). Эпічныя творы могуць мець К. ў выглядзе фінальнага пейзажнага малюнка, нейкага афарыстычнага выказвання, эпілога і г.д. Драматычныя творы звычайна заканчваюцца фінальнай рэплікай аднаго з персанажаў. Можа быць і «нямая сцэна» (як у «Ревизоре» М.Гогаля).
КАНФЛІКТ – гл. СЮЖЭТ
КАРАЦЕЛЬКА — гл. МІНІЯЦЮРА
КАРЦІНА – гл. П’ЕСА
КАРЭКТУРА – гл. ВЫДАВЕЦТВА
КАТАРСІС -- гл. ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ
КАТРЭН – гл. СТРАФА
КВІНЦІЛА – гл. СТРАФА
КЛАСАВАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
КЛАСІЦЫЗМ – гл. МЕТАД ЛІТАРАТУРНЫ
КЛАСІЧНЫЯ ВІДЫ СТРОФ -- гл. ЦВЁРДЫЯ ФОРМЫ ВЕРША
КЛАЎЗУЛА – гл. РЫТМ
КНІГА – гл. ВЫДАННЕ
КРЫЛАТЫЯ СЛОВЫ – гл. АФАРЫЗМ
КРЫНІЦАЗНАЎСТВА – дапаможная галіна літаратуразнаўства, якая займаецца выяўленнем, сістэматызацыяй і публікацыяй літаратурных крыніц: асобных твораў, матэрыялаў, звязаных з жыццём і творчай дзейнасцю пісьменнікаў. Многія такія матэрыялы захоўваюцца ў архівах (у Мінску – у Нацыянальным архіве-музеі літаратуры і мастацтва Беларусі), музеях (напрыклад, у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры, у літаратурных музеях Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, П.Броўкі), рукапісных адзелах бібліятэк (у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, Фундаментальнай бібліятэцы Акадэміі навук Беларусі імя Я.Коласа) і інш. З архіўных і рэдкіх пісьмовых крыніц узяты матэрыялы для арыгінальнай кнігі “Шлях паэта. Зборнік успамінаў і біяграфічных матэрыялаў пра Максіма Багдановіча”/1975; уклала Н.Ватацы/, а таксама для падрыхтаваных Г.Кісялёвым грунтоўных крыніцазнаўчых выданняў: “Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX cт.” /1977/, “Пуцявінамі Янкі Купалы: Дакументы і матэрыялы”/1981/, “З жыццяпісу Якуба Коласа: Дакументы і матэрыялы”/1982/. Шырокай папулярнасцю карыстаюцца зборнікі ўспамінаў пра папулярных пісьменнікаў – Я.Купалу, Я.Коласа, П.Броўку і інш. Што да тэкстаў, то найбольшай дакладнасцю вызначаюцца зборы твораў, падрыхтаваныя супрацоўнікамі Інстытута літаратуры  імя Я.Купалы (поўныя зборы твораў — Я.Купалы ў 9-ці т., 10-і кнігах,  М.Багдановіча -- ў 3-х т., зборы твораў -- Я.Коласа ў 14-ці т., К.Чорнага -- ў 8-і т. і інш.).
КРЫТЫК – гл. ПІСЬМЕННІК
КРЫТЫКА ЛІТАРАТУРНАЯ – від літаратурнай дзейнасці, мэта якой – даць ацэнку бягучым фактам літаратуры з пункту гледжання значэння іх для сучаснасці. Такая ацэнка літаратурнага твора, з аднаго боку, дазваляе пісьменнікам суаднесці вынікі сваёй працы з патрабаваннямі, якія прад’яўляе да літаратуры грамадства. З другога боку, яна дапамагае фарміраваць грамадскую думку, выпрацоўваць у чытачоў аб’ектыўныя погляды на літаратурныя з’явы, удасканальваць эстэтычны густ і эстэтычны ідэал. Аб’ектыўна ацаніць літаратурны твор К.л. дапамагае выкарыстанне асноўных прынцыпаў яго аналізу: эстэтычны, гістарызму, сістэмнасці, цэласнасці, усебаковасці разгляду, спалучэнне аналізу з сінтэзам (гл. метадалогія літаратуразнаўства). Узнікшы адразу пасля ўзнікнення самой літаратуры, высокапрафесійная, патрабавальная, зпацікаўленая К.л. стала яе неабходным спадарожнікам. В.Бялінскі называў К.л. “рухомай эстэтыкай”, слушна падкрэсліваў: тое, што скажуць пра вялікі твор літаратуры, не менш важна за сам твор. Беларуская К.л. зарадзілася ў XIX cт. (публікацыі Р.Падбярэскага, У.Сыракомлі, В.Дуніна-Марцінкевіча і інш.), але як самастойная галіна літаратурнай дзейнасці склалася толькі на пачатку ХХ ст. (артыкулы і рэцэнзіі А.Луцкевіча, В.Ластоўскага, С.Палуяна, М.Багдановіча, Л.Гмырака, А.Бульбы, У.Самойлы і інш.). Найбольшага росквіту дасягнула ў савецкі час, асабліва ў пасляваенны перыяд (А.Адамовіч, А.Бабарэка, В.Бечык, Д.Бугаёў, Р.Бярозкін, У.Гніламёдаў, В.Каваленка, У.Калеснік, Р.Шкраба, Г.Шупенька, У.Юрэвіч і інш.). Асноўны жанр сучаснай К.л. – рэцэнзія (лац. recensio – разгляд, ацэнка), у якой разглядаецца і ацэньваецца твор літаратуры, вызначаюцца яго вартасці і магчымыя хібы. Апрача звычайнай часопіснай ці газетнай рэцэнзіі, яна можа набыць выгляд анатацыі, эсэ, дыялогу, фельетона, памфлета, ліста, аўтарэцэнзіі, рэплікі. Іншыя жанры К.л.: артыкул (аглядны, праблемны), літаратурны партрэт, бібліяграфічная нататка, рэпліка, літаратурная пародыя, манаграфічнае даследванне. Заканамернасці развіцця беларускай крытыкі даследваў М.Мушынскі (“Беларуская крытыка і літаратуразнаўства: 20 – 30-я гады. Мн., 1975; “Беларуская крытыка і літаратуразнаўства: 40-я – першая палавіна 60-х гадоў. Мн.,1985). Асобныя тэарэтычныя пытанні К.л. знайшлі асэнсаванне ў кнізе В.Каваленкі “Праблемы сучаснай беларускай крытыкі”/1977/.
КУЛЬМІНАЦЫЯ – гл. СЮЖЭТ

ЛАГАЭД  /ад гр. lógos – слова і aoidē – песня/ – 1) від антычнага верша, у радках якога чаргаваліся ў строгай паслядоўнасці розныя па характару стопы (двух-, трох- і чатырохскладовыя);  2) від сілаба-танічнага верша, у якім не вытрымліваецца да канца патрабаванне метрычнай аднароднасці вершаваных радкоў, аднак выразна праяўляецца рытмічная аднароднасць. Вылучаюцца тры тыпы Л.: стопны, радковы і страфічны. У стопным Л. на адным і тым жа месцы ў вершаваных радках (часцей за ўсё – у трохскладовых стопах) “выпадаюць” адзін ці два ненаціскныя склады, назіраецца т.зв. сцяжэнне стопаў. У выніку ствараецца ўражанне, што верш напісаны рознымі стопамі. Л. стопны ўжываецца амаль выключна ў перакладах з антычнай паэзіі або ў імітацыях антычных памераў. У Л. радковым у пэўным парадку чаргуюцца радкі розных метраў. Л. радковыя рэдка сустракаюцца ў паэзіі, асабліва спалучэнні ямба з харэем. Імі, у прыватнасці, напісаны два раздзелы паэмы Я.Купалы “Яна і Я” – “Яблыні цвітуць” (шасцістопны харэй – чатырохстопны ямб) і “На сенежаці” (шасцістопны харэй – шасцістопны ямб). У Л. строфным (сустракаецца ён, бадай, яшчэ радзей, чым радковы) у пэўнай паслядоўнасці чаргуюцца строфы, напісаныя розным метрам. Так, у вершы П.Панчанкі “Пры святле маланак” праз кожныя дзве страфы, напісаныя чатырохстопным ямбам, тройчы паўтараюцца строфы, напісаныя трохстопным анапестам. У вершы М.Танка “На палігоне” першыя чатыры радкі – пяцістопны ямб, другія чатыры – пяцістопны харэй. Л. дапамагаюць зрабіць сілаба-танічны верш рытмічна больш разнастайным, рухомым, а тым самым – паўней выявіць паэтычную форму твора.
ЛАМАНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ЛАНЦУЖКОВАЯ РЫФМОЎКА – гл. РЫФМОЎКА
ЛЕГЕНДА, або ПАДАННЕ  /лац. legenda – вартае прачытання/ – невялікае фальклорнае або літаратурнае апавяданне, у аснове якога ляжыць аповед пра нейкую незвычайную падзею або геройскі ўчынак выдатнага чалавека. Літаратурныя Л. – гэта, як правіла, літаратурныя апрацоўкі народных пераказаў. Так, паданне пра двух братоў-разбойнікаў, якія закахаліся ў адну і тую ж дзяўчыну, лягло ў аснову вершаванай Л. Я.Купалы “Два браты”. У аснове вершаванай Л. М.Танка “Іван-ды-Мар’я” – таксама народнае гераічнае паданне. Часам, аднак, народныя паданні пад пяром пісьменніка перарастаюць межы звычайных Л. У прыватнасці народная Л. пра разбойніка Машэку склала сюжэтную аснову вядомай рамантычнай паэмы Я.Купалы “Магіла льва”. Тое ж можна сказаць і пра яго паэмы “Бандароўна”, “Курган”, якія, нягледзячы на іх выразны народна-легендарны характар, нельга аднесці да звычайных вершаваных Л.
ЛЕЙТМАТЫЎ – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ЛЕКСІКА ЛІТАРТУРНАЯ  /ад гр. lexis – слова, выраз/ – слоўнікавы склад якога-небудзь твора або ўсёй мастацкай творчасці таго ці іншага пісьменніка. Матэрыялам і інструментам кожнага пісьменніка з’яўляецца мова пэўнага народу ў яе літаратурнай разнавіднасці. Аднак задача літаратуры, яе спецыфіка як мастацтва слова прадвызначаюць і некаторыя адрозненні мовы мастацкай літаратуры ад звычайнай літаратурнай мовы як у галіне сінтаксісу (гл. сінтаксіс літаратурны), гукавой арганізацыі (гл. гукапіс літаратурны), так і лексікі. Больш таго, лексічны склад мовы паэзіі нават пэўным чынам адрозніваецца ад лексікі мастацкай прозы. Дзякуючы вершаванай мове, якой пераважна карыстаецца паэзія, кожнае слова ў паэтычным творы навідавоку, інтанацыйна і рытмічна вылучана. Ды і сама колькасць слоў тут невялікая (у параўнанні, скажам, з творамі прозы). Ад гэтага вартасць кожнага слова і яго адчувальнасць у паэтычным кантэксце надзвычай павышаецца. Разам з тым узрастае адказнасць паэта за выбар слова, яго сэнсавае напаўненне і гукавы лад. Мова паэзіі – гэта эмацыянальна афарбаваная мова. Таму ў ёй павышаецца роля экспрэсіўных моўных форм, што перадаюць эмацыянальны стан лірычнага героя паэта. Намнога большае значэнне ў ёй, у параўнанні з мовай прозы і літаратурнай мовай увогуле, мае сістэма пераносных значэнняў слоў – тропы. У паэзіі назіраецца своеасаблівая канцэнтрацыя тропаў, якія адыгрываюць тут незаменную выяўленчую ролю. Сапраўдныя пісьменнікі ўважліва ставяцца да кожнага слова, чуйна прыслухоўваюцца да жывой мовы народа, бяруць з яе ўсё лепшае, пры неабходнасці самі займаюцца словатворчасцю, запазычаюць з іншых, найперш суседніх, моў. Літаратар заўсёды павінен памятаць, што ён не толькі ахоўнік і захавальнік роднай мовы, яе чысціні, прыгажосці і багацця, але і памнажальнік гэтага багацця. Лексікон пісьменніка (слоўнікавы склад яго мовы) звычайна налічвае некалькі дзесяткаў  тысяч  слоў, хаця  можа  быць і не  такі  вялікі. Так,  у  мове  Ф.Скарыны прыблізна 9 500 слоў і словаформаў, у Я.Купалы і Я.Коласа – каля 30 000 (для параўнання: у Шэкспіра – 15 000, у А.Пушкіна – 20 000, у Т.Шаўчэнкі – 10 000). Галоўнае – характар выкарыстання Л.л., у склад якой уваходзяць не толькі шырокаўжывальныя словы і словазлучэнні, але і вузкаўжывальныя. Якраз карыстанне апошнімі ў многім прадвызначае стыль пісьменніка, характар яго мовы, вартасць усёй яго творчасці. Пісьменнікі з пэўнымі мастацкімі мэтамі (для характарыстыкі вобразаў-персанажаў, часу і месца дзеяння, больш дакладнай перадачы думак, выяўлення пэўных эмоцый і г.д.) звяртаюцца да сінонімаў (словы, якія па-рознаму абазначаюць аднолькавыя ці блізкія па значэнню паняцці, разуменні, прадметы: “Прабегшы некалькі хат, Арцём завярнуў на агароды, шуснуў у каноплі, адтуль разораю між капусты забег у надворак Юркі Труса, з надворку заламаў у вулачку і пасучыў проста да калодзежа” — Я.Колас); амонімаў (словы, аднолькавыя па напісанню і гучанню, але розныя па значэнню) і паронімаў (словы, блізкія па напісанню і гучанню, але розныя па значэнню: “Добра Керзан піша ноты – // Проста люба паглядзець, // Ды  няма  у  нас  ахвоты // Па  ягоных нотах пець” — К.Крапіва; Там  ціхі зімні бор // Сябруе з зімным морам” — А.Зарыцкі); амографаў (словы, аднолькавыя па напісанню, але розныя па гучанню) і амафонаў (словы, аднолькавыя па вымаўленню, але розныя па напісанню: “Покуль Бог папу на рáсу // Сыпаў срэбную расý, // Чорт у храме выграб кáсу // І купіў сабе касý” —Н.Гілевіч; “На мыліцах юнак-настаўнік // Расказвае, нібыта казку, // Што неўзабаве дзень настане // І кожны бацька зніме каску”— А.Вялюгін), антонімаў (словы з супрацьлеглым значэннем: “Я адплаціў народу, // Чым моц мая магла: //Зваў з путаў да свабоды, //Зваў з цемры да святла” — Я.Купала), дыялектызмаў (словы з мясцовых гаворак) і варварызмаў (запазычанні з чужой мовы, яшчэ не засвоеныя мовай роднай: “Неўталоннік мой ты, неўталоннік, – // Ушчувае праўнука старая” — А.Пысін; “Няўжо і цяпер сэ ля ві?// Ну, добра, адзью, Парыж! // Лондан, олрайт!” — М.Купрэеў); жарганізмаў (словы з лексікону людзей, звязаных якімі-небудзь умовамі жыцця і працы) і вульгарызмаў (грубыя, лаянкавыя словы: “Жалезна” – значыла на тым жаргоне // “На яць ”, “на пяць” і нават “на пяцьсот” — І.Ласкоў; “Сачу за светам глухім заваконным, // За каркам бычыным і рылам суконным” — П.Панчанка); архаізмаў (устарэлыя словы) і гістарызмаў (словы, якія называюць прадметы, з’явы і паняцці, што перасталі ўжо існаваць: “К маёй галубцы ў мёдным уміленні // Туліліся і грэлі персі”— Я.Купала; “Раз увосень на сельскім сходзе хацелі мы Бартку выбраць у сотнікі…”— Ф.Багушэвіч). Значны разрад Л.л. складае анамастыка літаратурная (сукупнасць уласных імёнаў), з якой вылучаецца антрапаніміка (імёны і прозвішчы людзей) і тапаніміка (геаграфічныя назвы). Прычым, у творчасці пісьменнікаў анамастыка, як правіла, матывавана ідэйна-сэнсавымі і мастацка-выяўленчымі задачамі, узгоднена з законамі роднай мовы. Асобныя онімы (назвы і імёны) становяцца нярэдка назвамі твораў ці іх раздзелаў (“Ганка” У.Галубка, “Барбара Радзівіл” Р.Баравіковай, “Ніжнія Байдуны” Я.Брыля, “Ясельда” Я.Янішчыц), асобных вершаваных ці празаічных зборнікаў (“Вечалле” Р.Барадуліна, “Наталя” Я.Скрыгана, “Азбука Васі Вясёлкіна” В.Віткі). У творах кожнага значнага пісьменніка выкарыстоўваюцца сотні, нават тысячы онімаў. Так, Я.Колас толькі для наймення персанажаў ужыў 252 мужчынскія імені і 142  жаночыя. Што да тапанімічных назваў, то іх у творах народнага паэта Беларусі некалькі тысяч. Даволі часта пісьменнікі звяртаюцца і да фразеалогіі. Фразеалагізмы --  словазлучэнні, у якіх словы цесна звязаны паміж сабой і ўтвараюць адзінае сэнсавае цэлае. Сюды ўваходзяць ідыёмы – непадзельныя словазлучэнні, значэнне якіх не супадае са значэннем асобных слоў, што іх складаюць (даць лататы, пагрэць рукі, выскаляць зубы, гнуцца ў крук), прыказкі і прымаўкі – трапныя ўстойлівыя народныя выслоўі павучальнага характару, што ўвасабляюць мудрасць і шматвяковы вопыт людзей у той ці іншай галіне гаспадарчай або духоўнай дзейнасці (У родным краю, як у раю; Калі на галаве шапка скача, то па ім жонка плача; Зяць любіць узяць), крылатыя словы (гл. афарызм). Майстры мастацкага слова не толькі з тымі ці іншымі мэтамі выкарыстоўваюць словы і словазлучэнні, але і самі пашыраюць, удасканальваюць выяўленчыя мажлівасці Л.л. З аднаго боку, яны, напрыклад, уваскрашаюць вобразную моц фразеалагізмаў, звяртаючыся да паэтычнай этымалогіі, зваротнай метафарызацыі. З другога боку, дзеля глыбейшага выяўлення эмацыяняльнай думкі яны нярэдка ў адпаведнасці з законамі роднай мовы ствараюць новыя словы – свае, аўтарскія неалагізмы, або наватворы. Вялікім майстрам наватвораў быў Я.Купала. Ён уводзіў у Л.л. рэдкія, у тым ліку і дыялектныя, словы і ствараў новыя (скурганіць, нязгледны, крыліцца, вечнабыт, мазольнік, небазор, чужыншчына, крапліста, грайкі, хлебадайны і інш.). У М.Танка таксама нярэдка сустракаюцца наватворы (небасяжны, адумыславаты, прыцвікаваць, блакітнець, вершаруб і інш.). Да наватвораў асабліва часта звяртаецца Р.Барадулін (узімелы, лосьна, азёрна, антэніцца, умуражэлы, упрыхруску, шалёнагубая, планетачолы, галініцца, земляня і г.д.). Ёсць яны ў Я.Брыля, А.Вярцінскага, Н.Мацяш, Я.Сіпакова і іншых беларускіх літаратараў. Асобныя наватворы могуць стаць агульнаўжывальнымі і, такім чынам, узбагаціць нацыянальную літаратурную мову. Так, слова адлюстроваць – наватвор У.Дубоўкі з 20-х гг. ХХ ст. — пачало шырока ўжывацца ў беларускай літаратурнай мове, замяніўшы няўдалыя словы-калькі адбіваць, атражаць, адвобржваць.
ЛЕКСІКОН ПІСЬМЕННІКА– гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
“ЛЕСВІЦА МАЯКОЎСКАГА” – гл. ГРАФІЧНАЯ ФОРМА
ЛЕТАПІС – від старажытнай мемуарнай літаратуры, у якім запіс дакладных звестак пра пэўныя падзеі, сведкам якіх быў летапісец, спалучаўся з літаратурна апрацаванымі паданняма пра падзеі ранейшыя, мінулыя. Такая ўласцівасць Л. родніць яго з мастацкай літаратурай,   яе  гісторыка – дакументальным  жанрам.  Самыя  раннія   беларускія  Л. /XII – XIV ст./, у т.л. Полацкі Л., не захаваліся. Вядомыя Л. XV – XVII ст. – “Летапісец вялікіх князёў літоўскіх”, “Беларуска-літоўскі летапіс 1446”, “Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага”, “Хроніка Быхаўца”, “Летапіс Аўраамкі”, “Радзівілаўскі летапіс”, “Баркулабаўская хроніка”, “Магілёўская хроніка” і інш. Спалучаючы ў сабе дакументальнае і вымышленае, рэальнае і легендарнае, Л. аказалі ўздзеянне на развіццё мастацкай прозы, абумовіўшы нараджэнне такіх яе формаў, як дзённікі (“Дыярыуш” А.Філіповіча), гістарычныя хронікі (“Гістарычныя запіскі” Ф.Еўлашоўскага). Вобраз летапісца знайшоў адбітак у новай беларускай літаратуры (“Летапісец” М.Багдановіча). Сам жа стыль Л. (хранікальнасць, дакументальнасць, канкрэтнасць звестак, дэталяў і г.д.) часам спецыяльна наследуецца (“Дыярыуш Мацея Белановіча” Б.Сачанкі). Аднак найчасцей Л. уплываюць на сучасную прозу апасродкавана, прадвызначаюць яе мемуарна-дакументальны характар (“Запіскі Самсона Самасуя” А.Мрыя, “У кіпцюрах ГПУ” Ф.Аляхновіча, “Споведзь” Л.Геніюш і інш.).
ЛЕТАПІС ЖЫЦЦЯ І ТВОРЧАСЦІ ПІСЬМЕННІКА – гл. ХРАНАЛОГІЯ
ЛІБРЭТА – літаратурны тэкст, што кладзецца ў аснову якога-небудзь музычна-драматычнага твора (оперы, аперэты, радзей – кантаты, араторыі). Пішацца, як правіла, вершаванай мовай. Звычайна не мае самастойнага мастацкага значэння. Засноўваюцца Л. найчасцей на вядомых творах нацыянальнай літаратуры, пішуцца – з улікам музычнага мастацтва – як самімі аўтарамі гэтых твораў, так і іншымі літаратарамі. Так, А.Петрашкевіч, выкарыстаўшы сюжэт паэмы Я.Коласа “Новая зямля”, напісаў Л. аднайменнай оперы Ю.Семянякі, У.Караткевіч для оперы Дз.Смольскага “Сівая легенда” стварыў Л. паводле сваёй аповесці, В.Іпатава ў аснову Л. оперы А.Бандарэнкі “Князь Наваградскі” паклала п’есу Л.Пракопчыка і г.д. Часам Л. не маюць літаратурных першакрыніц, выступаюць як сюжэтна самастойныя творы. Сярод аўтараў такіх Л. (лібрэтыстаў) можна назваць М.Клімковіча (“Кастусь Каліноўскі” Дз.Лукаса), П.Броўку і Я.Рамановіча (“Дзяўчына з Палесся” Я.Цікоцкага), А.Бачылу (“Яснае світанне” А.Туранкова, “Калючая ружа” Ю.Семянякі) і інш.
ЛІБРЭТЫСТ – гл. ЛІБРЭТА
ЛІМЕРЫК – гл. ЦВЁРДЫЯ ФОРМЫ ВЕРША
ЛІПАГРАМАТЫЧНЫ ВЕРШ – гл. ВЕРШ
ЛІРА-ЭПАС – гл. РОД ЛІТАРАТУРНЫ
ЛІРНІК – гл. ПАЭТ
ЛІРЫЗМ – гл. ЛІРЫКА
ЛІРЫКА  /ад гр. lyricós – той, хто спявае пад гукі ліры; музычны; хвалюючы/ – адзін з трох родаў літаратуры (побач з эпасам і драмай), які адлюстроўвае рэчаіснасць праз суб’ектыўнае выяўленне пачуццяў, перажыванняў аўтара. Менавіта духоўнае жыццё чалавека, свет яго ідэй і пачуццяў і з’яўляецца прадметам адлюстравання ў Л. Як падкрэсліваў В.Бялінскі, “усё, што цікавіць, хвалюе, радуе, выклікае смутак, дае асалоду, мучыць, заспакойвае, турбуе, адным  словам,  усё,  што  з’яўляецца  зместам  духоўнага  жыцця  суб’екта, што ўваходзіць у яго , узнікае ў ім, – усё гэта ўспрымаецца лірыкай як законная яе ўласнасць”. Л. – самастойны, вельмі старажытны род літаратуры, але яна не супрацьстаіць ні эпасу  як аб’ектыўнаму аповеду пра пэўныя падзеі, ні драме  з яе канфліктна-напружаным, скразным дзеяннем. Якраз наадварот: Л. на працягу ўсяго развіцця літаратуры кантактавала, узаемадзейнічала з эпасам і драмай. Элементы Л., або лірызм, няцяжка знайсці і ў эпічных і ў драматычных творах (у лірычных адступленнях, у асаблівай  эмацыянальнай насычанасці твораў, прасякнутасці іх аўтарскімі пачуццямі). У сваю чаргу, у Л. можна ўбачыць элементы эпасу (зачаткі сюжэта) і драмы (напружанасць думкі і пачуцця, дыялагічная форма выяўлення). Зрэшты, паэзія як від мастацтва слова з’яўляецца адным з мацнейшых спалучальных звенняў Л., драмы і эпасу. Паэтычныя творы – гэта перш за ўсё творы лірычныя. Але не толькі. Да паэзіі належаць таксама асобныя вершаваныя творы эпічныя (вершаваны раман, быліна, дума), ліра-эпічныя (балада, паэма) і драматычныя (драматычная паэма). З другога боку, сама Л. згладжвае пэўную антыномію паміж паэзіяй і прозай як двума тыпамі літаратурна-мастацкай творчасці. Слова “лірыка” часта ўжываецца як сінонім паэзіі. І памылкі тут вялікай няма. Але не трэба забывацца, што Л. можа часам карыстацца і празаічнай мовай (лірычныя адступленні ў эпічных творах, т.зв. лірычная проза). Таму графічна Л. і паэзію можна ўвасобіць у выглядзе двух акружнасцей, што перасякаюцца паміж сабой. Зона перасячэння будзе ў такім разе ахопліваць уласна лірычную паэзію. Л не можа стварыць асобныя цэласныя характары, вобразы, каб перадаць праз іх заканамернасці жыцця. У той жа час індывідуалізаваны і тыпізаваны малюнак духоўнага свету сучасніка яна ўвасабляе ў вобразе лірычнага героя паэта. Асобныя рысы гэтага героя паўстаюць літаральна з усіх твораў паэта, з усёй разнастайнасці іх відаў і жанраў. Лірычная паэзія і проза выпрацавала мноства лірычных жанраў і жанравых разнавіднасцей (элегія, песня, загадка, галашэнне, прыказка, версэт, лірычная проза і г.д.). У залежнасці ад канкрэтнага зместу лірычных твораў адрозніваюць наступныя разнавіднасці Л.: грамадзянскую (творы на актуальную сацыяльна-палітычную тэматыку), медытатыўную (гл. медытацыя), філасофскую (вершы-развагі па розных філасофскіх праблемах), інтымную, пейзажную (творы пра прыроду), сугестыўную (гл. сугестыўная паэзія). Падзел Л. на жанры і віды досыць умоўны. Так, элегія можа быць не толькі сумнай, але і смешнай, сатырычнай; пейзажны верш можа мець глыбока філасофскае або востра грамадзянскае гучанне і г.д.
ЛІРЫЧНАЕ АДСТУПЛЕННЕ – адступленне ад сюжэтнага разгортвання падзей у эпічных і ліра-эпічных творах, у якім пісьменнік выказвае свае думкі і настроі ў сувязі з тымі ці іншымі паводзінамі герояў, абставінамі, падзеямі і г.д. Такія Л.а. нярэдкія ў творах Я.Купалы (паэмы “Бандароўна”, “Тарасава доля”), Я.Коласа (паэмы “Новая зямля”, “Сымон-музыка”, трылогія “На ростанях”), Я.Брыля (раман “Птушкі і гнёсты”) і інш. Л.а. адносяцца да пазасюжэтных элементаў твору (гл. СЮЖЭТ).
ЛІРЫЧНАЕ “Я” – гл ВОБРАЗ ЛІРЫЧНАГА ГЕРОЯ
ЛІРЫЧНАЯ ПРОЗА – гл. ПРОЗА
ЛІРЫЧНЫ ГЕРОЙ – гл. ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ
ЛІРЫЧНЫЯ ЖАНРЫ – гл. ЛІРЫКА
ЛІТАРАТАР – гл. ПІСЬМЕННІК
ЛІТАРАТУРА  /лац. literatura – напісанае, рукапіс, ад litera – літара/ – адзін з відаў мастацтва, слоўна-вобразная мастацкая творчасць. У адрозненне ад вуснай народнай творчасці, або фальклору, Л. карыстаецца не вуснай, а пісьмовай мовай у яе апрацаванай, літаратурнай форме. Паводле характару вобразнага адлюстравання рэчаіснасці Л. падзяляецца на мастацкую, публіцыстычную, дакументальную, дыдактычную, эпісталярную, крытыку літаратурную і пераклад мастацкі. У сваю чаргу, мастацкая Л. дзеліцца на прозу, або белетрыстыку (у т.л. раманістыку, навелістыку), паэзію і драматургію; з публіцыстыкі вылучаецца аратарская проза, або красамоўства; мастацка-дакументальная Л. уключае мемуарную, у т.л. летапісную (гл. летапіс), а таксама жыційную (старажытныя апавяданні пра жыццё святых), гістарычную; з дыдактычнай Л. можна выдзеліць  навуковую паэзію. Да эпісталярнай Л. адносяцца лісты пісьменніка, яго перапіска з іншымі асобамі. Крытыка літаратурная далучаецца да ўласна Л. не толькі таму, што таксама адлюстроўвае (хоць і апасродкавана, шляхам разгляду твору Л.) рэальнае жыццё, але і дзякуючы выяўленчым мажлівасцям слова, што збліжае крытыку з публіцыстыкай. Пераклад мастацкі мае непасрэднае дачыненне як да твораў Л., так да слоўна-вобразнай творчасці ўвогуле. З усяго масіву Л. паводле сваёй скіраванасці вылучаецца дзіцячая Л.  і т.зв. масавая Л. – шматтыражныя забаўляльныя творы,  разлічаныя на не надта патрабавальных чытачоў. Да апошняй (з якой вылучаецца нізкапробная, т.зв.  бульварная Л. ) належаць баевікі (творы пра наёмных і прафесійных забойцаў) і  дэтэктыўная Л. Л., як і мастацтва ўвогуле, мае канкрэтна-гістарычны, нацыянальны і сацыяльны, класавы характар. М.Горкі падкрэсліваў: ”Літаратура ніколі не была асабістай справай Стэндаля або Льва Талстога, яна заўсёды справа эпохі, краіны, класа”. Час, эпоха кладуць свой адбітак на многія асаблівасці зместу і формы Л.: яе ідэйную скіраванасць, тэматыку, лексіку, жанравыя і відавыя прыкметы і г.д. Гэта відаць адразу, варта толькі параўнаць, скажам, беларускую Л. XIX ст. з сучаснай. Разам з тым, пры ўсім адрозненні, ёсць у іх агульнае, як, напрыклад, у творчасці Ф.Багушэвіча і П.Панчанкі. Абодва яны – пісьменнікі менавіта беларускія, г.зн. выяўляюць думкі, пачуцці, псіхалогію беларусаў, адлюстроўваюць іх гісторыю, культуру, звычаі і робяць гэта выяўленчымі сродкамі роднай беларускай мовы. Мова – матэрыял і інструмент кожнага пісьменніка – найбольш важная нацыянальная прыкмета Л., менавіта па мове адрозніваюць асобныя нацыянальныя Л. (Л. беларуская, руская, англійская і г.д.). Дзякуючы мове Л. з’яўляецца найбольш нацыянальным відам мастацтва. У той жа час па сваіх праблемах, пафасе, ідэйнай скіраванасці, чалавеказнаўчай сутнасці Л. не менш універсальная, чым іншыя віды мастацтва. У сапраўдных творах Л. нацыянальнае і ўніверсальнае, агульначалавечае знітаваны непарыўна. Л.  выяўляе думкі і настроі пэўнага сацыяльнага асяроддзя, класа, адлюстроўвае сацыяльную барацьбу ў грамадстве, удзельнічае ў гэтай барацьбе. Апрача гэтага, Л. часам сама становіцца адной з форм сацыяльнага змагання. Усё гэта сведчыць аб сацыяльнасці, класавасці Л. На вышэйшым этапе развіцця класавай свядомасці, калі на грамадскую арэну ўступаюць розныя партыі, узнікае партыйнасць Л. як ідэйна-эстэтычная катэгорыя. Партыйнасць – гэта ўсвядомленае і мэтанакіраванае выяўленне сацыяльна-палітычных пераконанняў пісьменніка, свядомая прапаганда класавых, партыйных мэт. Наяўнасцю ў пісьменніка выразнай класавай свядомасці, якую выпрацоўваюць і распаўсюджваюць у грамадстве пэўныя партыі, партыйнасць Л. і адрозніваецца ад проста класавасці. З класавасцю і партыйнасцю цесна звязана і паняцце народнасці Л., якое ўключае праўдзівасць, шырыню і глыбіню адлюстравання важных, цікавых для народа з’яў рэчаіснасці ў святле перадавых для свайго часу грамадскіх ідэалаў. Пры гэтым такое адлюстраванне павінна быць высокамастацкім, зразумелым для самых шырокіх народных мас. Зразумела, у кожную эпоху існуюць свае перадавыя грамадскія ідэалы, носьбітамі якіх з’яўляюцца прадстаўнікі пэўнага сацыяльнага асяроддзя, класа, партыі. Узорам непераўзыдзенай народнасці беларускай Л. з’яўляецца творчасць яе класікаў, нацыянальных дэмакратаў Я.Купалы і Я.Коласа. У Беларусі для лепшых мастакоў слова ўведзены ганаровыя званні народнага пісьменніка і народнага паэта. Л. актыўна ўздзейнічае на грамадскае жыццё, выконвае цэлы шэраг канкрэтных функцый. Адна з галоўных – эстэтычная функцыя. Л., як і мастацтва ў цэлым, адпавядае патрэбе чалавека ў прыгожым, прыносіць яму эстэтычнае задавальненне, выклікае эстэтычнае перажыванне (адначасова ўздым пачуццяў, волі і розуму чалавека), фармуе яго эстэтычны густ і эстэтычны ідэал (разуменне прыгожага жыцця – такога, якое павінна быць паводле ўяўленняў аб ім). Л. шліфуе, апрацоўвае народную мову, удасканальвае яе літаратурны варыянт, памнажае мастацкія каштоўнасці нацыі. Праз выхаваўчую функцыю Л. удзельнічае ў грамадска-палітычным і маральна-этычным выхаванні чалавека: дапамагае фармаваць светапогляд як цэласную сістэму поглядаў на рэчаіснасць, сукупнасць ідэйных перакананняў, садзейнічае выпрацоўцы маральных прынцыпаў, якімі кіруюцца людзі ў штодзённым жыцці. Значныя пазнавальныя магчымасці Л. Яна пазнае найперш глыбіні чалавечай псіхікі, характару, фіксуе найтанчэйшыя душэўныя зрухі. Хоць у пазнанні навакольнай рэчаіснасці Л., зразумела, і ўступае навуцы, усё ж  і з Л. мы многае даведваемся пра падзеі грамадскага жыцця, асобныя навуковыя адкрыцці, т.зв. нежывую прыроду і г.д. Сюды непасрэдна прымыкаюць такія функцыі Л., як эўрыстычная /ад грэц. heurisko – адшукваю, адкрываю) і прагнастычная (футуралагічная), дзякуючы якім Л. можа ў пэўнай ступені прадвызначаць асобныя навуковыя адкрыцці і прагназаваць будучыню. Камунікатыўная /ад англ. communication – камунікацыя, сувязь/ функцыя Л. выяўляецца ў наладжванні духоўных кантактаў паміж пісьменнікам і яго чытачамі, з аднаго боку, і паміж самімі чытачамі – з другога. Л., апрача ўсяго, – гэта магутны сродак духоўна-эмацыянальных зносін паміж людзьмі. Мае Л. і этнагенетычнае значэнне: вызначае, узбагачае і захоўвае духоўны воблік нацыі, з’яўляецца своеасаблівай скарбніцай нацыянальнай мовы.  Нарэшце. Л. выконвае і геданістычную /ад грэч. hedone – асалода/ функцыю: яна здольная забаўляць, прыносіць чытачам прыемнасць, асалоду. Гаворачы пра Л., нельга абысці такія яе асноватворчыя якасці, як ідэйнасць (гл.), грамадзянскасць і гуманізм. Грамадзянскасць Л. – гэта выяўленне ў Л. і праз Л. востра актуальных, грамадска значных праблем часу (палітычных, сацыяльных, маральных). ”Поэтом можешь ты не быть, но гражданином быть обязан!” – гэтыя крылатыя словы М.Някрасава вызначылі асноўнае патрабаванне не толькі ў адносінах да рускай паэзіі, але і да Л. увогуле. Сваім выказваннем аўтар “Каму на Русі жыць добра” палемізаваў з прыхільнікамі тэорыі т.зв. “чыстага мастацтва”, або “мастацтва для мастацтва” (А.Фет, А.Майкаў, А.Апухцін, К.Фофанаў і інш.), якія свядома пазбягалі палітычнай і грамадскай праблематыкі, сцвярджалі самацэннасць мастацкай творчасці. Беларуская Л. заўсёды вызначалася сваёй грамадзянскасцю, дапамагала роднаму народу ў яго барацьбе за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне. У часы В.Дуніна-Марцінкевіча і Ф.Багушэвіча патрэбна была грамадзянская смеласць ужо для таго, каб пісаць і друкавацца на афіцыйна забароненай, зганьбаванай   беларускай мове. Тым большая смеласць патрабавалася для выяўлення на гэтай мове праблем сацыяльнай няроўнасці, патрыятызму, гуманізму. На розных этапах гісторыі Беларусі ХХ ст. грамадзянскасць Л. дапамагала народу фармаваць яго нацыянальную самасвядомасць, абуджала гістарычную памяць, умацоўвала пачуццё дзаржаўнасці і дзяржаўнай самастойнасці, настройвала чытача на самавыхаванне, змаганне з праявамі бездухоўнасці, амаральнасці, нацыянальнага нігілізму. У савецкі час грамадзянскасць супрацьстаяла тэорыі   бесканфліктнасці, якая засноўвалася на меркаванні, быццам бы ў сацыялістычным грамадстве не было ніякіх, нават неістотных, супярэчнасцей. Поўная супрацьлегласць грамадзянскасці Л. – герметызм у заходняй дэкадэнцкай Л. Герметысты наўмысна адгароджваюцца ад грамадскіх праблем, рэальнага жыцця, уцякаюць у свет суб’ектыўных уражанняў, перажыванняў, мараў. Гуманізм Л. /ад лац. humanus – чалавечы, чалавечны/  – ідэі і матывы чалавекалюбства, чалавечнасці ў літаратурнай творчасці. Высокаідэйная, грамадзянская Л. заўсёды была гуманістычнай. Імкненнем узвялічыць простага чалавека, жаданнем паказаць, што і прыгонны селянін – такі ж чалавек, як і яго пан, часам нават яшчэ лепшы за пана, была прасякнута творчасць В.Дуніна-Марцінкевіча. З болем успрымаў сацыяльную нароўнасць у грамадстве Ф.Багушэвіч. У імя чалавека і дзеля чалавека жылі, змагаліся, працавалі Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, А.Гарун, З.Бядуля, М.Гарэцкі і інш. “Без чалавечнасці не будзе і вечнасці!” – гэты паэтычны афарызм П.Панчанкі выявіў пафас творчасці лепшых беларускіх пісьменнікаў ХХ ст. Іх гуманізм канкрэтны, дзейсны, актыўны. Існуе яшчэ і абстрактны, пасіўны гуманізм, які спачувае ўвогуле чалавеку, пры гэтым лічыць яго істотай бяссільнай, слабой, не здольнай што-небудзь змяніць у жыцці. Беларускай Л. чужая і дэгуманізацыя мастацтва – цынічны і тэндэцыйны паказ у чалавеку нізкага, пошлага, смакаванне чалавечых слабасцей, звядзенне чалавека да ўзроўню жывёлы. Л. у шырокім сэнсе – сукупнасць друкаваных тэкстаў (артыкулы, брашуры, кнігі) па любых пытаннях навукі і культуры (Л. філасофская, геаграфічная, медыцынская, сельскагаспадарчая і г.д.).
ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА – навука, якая вывучае літаратурну як форму адлюстравання рэчаіснасці і як від мастацтва ў яе ўзаемадачыненнях з грамадскім жыццём і мастацтвам у цэлым. Мае свой прадмет даследвання (усё, што адносіцца да літаратуры: асобны твор, літаратурны жанр, творчасць пісьменніка і г.д.), сваю тэрміналогію (гл. тэрмін літаратуразнаўчы) і методыку даследвання (гл. метадалогія і методыка літаратуразнаўства). Узнікла Л. у глыбокай старажыгнасці са спроб асэнсавання літаратуры, яе мастацкай сутнасці і месца ў грамадстве. Часам да Л. адносяць толькі гісторыю і тэорыю літаратуры. На самой справе, да галоўных галін Л. паўнапраўна далучаецца яшчэ і крытыка літаратурная, увага якой скіравана на сучасны літаратурны працэс. Гісторыя літаратуры вывучае гістарычныя заканамернасці ўзнікнення і развіцця нацыянальнай, рэгіянальнай і сусветнай літаратуры, устанаўлівае месца і значэнне творчасці тых ці іншых пісьменнікаў і асобных твораў у літаратурным працэсе. Пра адрозненне гісторыі літаратуры ад літаратурнай крытыкі добра сказаў І.Франко: “…Калі гісторыя літаратуры мае дадзеную ўжо самой сутнасцю рэчы перспектыву, карыстаецца багатым матэрыялам, увасобленым у творах пэўнага аўтара, у водгуках пра яго сучаснікаў, у мемуарах, лістах і іншых чыста гістарычных дакументах, то звычайны крытык не мае амаль нічога, павінен сам выпрацоўваць перспектыву, угадваць значэнне, высвятляць прыкметы гэтага аўтара, павінен, так сказаць, уздымаць цаліну, у той час як гісторык літаратуры збірае ўжо зусім даспелыя плады”. У адпаведнасці з тым, што канкрэтна вывучае гісторыя літаратуры, яна падзяляецца на аўтаразнаўства, гісторыю нацыянальнай, рэгіянальнай і сусветнай літаратуры. Аўтаразнаўчыя даследванні ахопліваюць творчасць аднаго якога-небудзь пісьменніка. Часам такіх даследаванняў, прысвечаных класіку нацыянальнай літаратуры, накапліваецца столькі, што ўзнікае неабходнасць вылучыць ў аўтаразнаўстве асобны раздзел, які называецца па імені гэтага класіка: скарыназнаўства, пушкіназнаўства, шаўчэнказнаўства, купалазнаўства, коласазнаўства, багдановічазнаўства, танказнаўства… Гісторыя беларускай нацыянальнай літаратуры пачала стварацца яшчэ ў першай палове XIX ст. (“Беларусь і Ян Баршчэўскі” Р.Падбярэскага і інш.), аднак пэўную сістэму набыла толькі ў пачатку ХХ ст. (даследаванні С.Палуяна, І.Свянціцкага, М.Багдановіча, Я.Карскага, В.Ластоўскага, А.Луцкевіча і інш.). “Гісторыя беларускае літаратуры” М.Гарэцкага /Вільня,1920/ - першае грунтоўнае спецыяльнае даследаванне праблем гістарычнага развіцця беларускага прыгожага пісьменства, услед за якім, ужо ў савецкі час, з’явіліся новыя значныя працы такога кшталту (“Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры”, Т.1-2. 1968-1969; “Гісторыя беларускай савецкай літаратуры”, Т.1-2. 1965–1966 і інш.). Самае грунтоўнае пакуль што выданне гісторыі беларускай літаратуры – “Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя” ў 4-х т., 5-і кнігах (1999—2003). Нацыянальныя літаратуры на падставе блізкасці мовы, культуры, агульнасці дзяржаўна-палітычнага ладу, тэрыторыі ўваходзяць у розныя рэгіянальныя міжлітаратурныя супольнасці (арабская, іспанамоўная, славянская,  еўрапейская літаратуры і г.д.). Час ад часу выдаюцца гісторыі асобных рэгіянальных літаратур (напр., “История советской многонациональной литературы” ў 6-і тамах, 8-і кнігах.  М., 1970–1974). Разам з тым  нацыянальныя літаратуры ў лепшых сваіх  узорах вывучаюцца ў курсе гісторыі сусветнай літаратуры (гл. “История всемирной литературы” ў 9-і т., т.1–8. М., 1983–1994). Тэорыя літаратуры даследуе сутнасць, своеасаблівасць літаратуры як грамадскай з’явы і мастацтва слова, вывучае этапы мастацкага развіцця, сацыяльна–гістарычную ролю і прынцыпы аналізу літаратуры. Грунтуецца на матэрыяле не адной якой–небудзь або некалькіх літаратур, а выкарыстоўвае мастацкі вопыт розных народаў і розных эпох. Без ведаў па тэорыі літаратуры нельга абысціся ні гісторыку літаратуры, ні літаратурнаму крытыу. Як падкрэсліваў М.Чарнышэўскі, “без гісторыі прадмета няма тэорыі прадмета; але і без тэорыі прадмета няма нават думкі пра яго гісторыю, таму што няма ўяўлення пра яго аб’ект, яго значэнне і яго межы”. У тэорыі літаратуры можна вылучыць наступныя раздзелы: эстэтыка літаратуры, паэтыка, тэорыя літаратурнага працэсу, метадалогія Л.. Эстэтыка літаратуры разглядае літаратуру як адну з форм адлюстравання і мадэлявання рэчаіснасці, паказвае сувязь яе з грамадскім жыццём, месца яе сярод іншых відаў мастацтва (літаратура як від мастацтва, функцыі літаратуры, яе нацыянальны характар і інш.). Тэорыя літаратурнага працэсу выяўляе гістарычны характар развіцця літаратуры як мастацтва слова, устанаўляе заканамернасці, звязаныя з узнікненнем і эвалюцыяй асобных родаў, відаў і жанраў, літаратурных метадаў і напрамкаў. Метадалогія літаратуразнаўства вызначае асноўныя прынцыпы навуковага даследавання літаратуры. Цэнтральны раздзел тэорыі літаратуры – паэтыка, што вывучае характар, структуру і змястоўнасць літаратурнай формы. Значную ролю ў навуцы пра літаратуру адыгрываюць дапаможныя галіны Л.: бібліяграфія, бібліятэказнаўства, гістарыяграфія, біяграфістыка, храналогія,  тэксталогія, крыніцазнаўства, літаратурныя краязнаўства, архівазнаўства і музеязнаўства. Глыбокае разуменне літаратуры немагчыма без ведання законаў развіцця грамадства, культуры, мовы. Таму Л. цесна звязана з гісторыяй, псіхалогіяй, эстэтыкай, мовазнаўствам, некаторымі іншымі гуманітарнымі навукамі.
ЛІТАРАТУРНАЕ КРАЯЗНАЎСТВА – дапаможная галіна літаратуразнаўства, якая займаецца вывучэннем літаратурнай гісторыі пэўнай мясцовасці: вуснай народнай творчасці, сувязей пісьменнікаў са сваім краем, устанаўленнем канкрэтных пісьменніцкіх прататыпаў, якія жылі ці жывуць у дадзенай мясцовасці, і г.д. Л.к. прыцягвае да сябе не толькі аматараў літаратуры, але і прафесійных літаратуразнаўцаў. У публікацыях па Л.к. нярэдка сустракаюцца факты, даты, прозвішчы, якія затым улічваюцца ўсімі даследчыкамі літаратуры, становяцца агульнапрынятымі. З такіх публікацый можна назваць кнігі настаўніка У.Урбановіча “Шляхамі паэтаў і герояў” /1970/, журналістаў А.Сінілава “Сцежкамі Прынямоння” /1963/ і У.Содаля “Людзьмі звацца” /1977/, літаратуразнаўца С.Александровіча “Тут зямля такая…” /1985/, краязнаўца Г.Каханоўскага “Адчыніся, таямніца часу” /1964/, артыкулы ў перыёдыцы настаўнікаў В.Налецкага, Р.Родчанкі, Г.Равінскага, архівістаў У.Адамушкі, У.Міхнюка, Р.Платонава, Г.Сурмач  і інш.
ЛІТАРАТУРНАЕ МАЎЛЕННЕ – гл. МОВА МАСТАЦКАЙ ЛІТАРАТУРЫ
ЛIТАРАТУРНАЯ МОВА -- апрацаваная i ўнармаваная форма агульнанароднай мовы, якая яе носьбiтамi лiчыцца ўзорнай i абслугоўвае розныя сферы духоўнай i грамадскай дзейнасцi (адукацыя, культура, навука, справаводства, сродкi масавай iнфармацыi i iнш.). У аснову Л.м. звычайна кладзецца нейкi дыялект; узбагачаны за кошт iншых дыялектаў нацыянальнай мовы i чужамоўных запазычанняў, замацаваны пiсьмова, ён становiцца своеасаблiвай нормай зносiн пэўнай супольнасцi. Асаблiвая роля пры гэтым належыць пiсьменнiкам, якiя ў найбольшай ступенi ўдзельнiчаюць сваёй творчасцю ў выпрацоўцы норм Л.м. Неабходна, аднак, адрознiваць Л.м. i мову мастацкай лiтаратуры, г. зн. ужыванне М.л. у мастацкай літаратуры, або літаратурнае маўленне. Паняццi гэтыя -- пры ўсёй iх блiзкасцi -- не тоесныя. Л.м. -- паняцце гiстарычна зменлiвае; новае аблiчча Л.м. можа вельмi моцна адрознiвацца ад ранейшага (старажытная i новая латынь, старажытнагрэчаская i новагрэчаская, iўрыт i iдыш, стараанглiйская i сучасная англiйская, старабеларуская i сучасная беларуская i г.д.). У той жа час у пэўныя перыяды нацыянальнага развiцця ў якасцi Л.м. можа выкарыстоўвацца чужая (арабская -- у цюркскiх народаў, латынь -- у народаў сярэдневяковай Еўропы, у тым ліку беларусаў, кiтайская -- у японцаў i карэйцаў, французская i партугальская -- у некаторых афрыканскiх народаў, англiйская -- у народаў Iндыi, стараславянская -- у рускiх да ХVII ст., часткова -- у беларусаў i ўкраiнцаў i г.д.). Разам з развiццём нацый i нацыянальнай свядомасцi, узнiкненнем нацыянальных дзяржаў, набыццём гэтымi дзяржавамi палiтычнай незалежнасцi нацыянальныя Л.м. мовы, як правiла, набываюць дзяржаўны статус. Беларуская Л.м. iснуе ў двух варыянтах: старабеларуская i сучасная. Старабеларуская Л.м. (у свой час яна называлася "руськай", "русiнскай", "лiтоўска-русiнскай", "простай", "простым рускiм дыялектам" i iнш.) на працягу амаль пяцi стагоддзяў з'яўлялася дзяржаўнай у Вялiкiм княстве Лiтоўскiм, што было заканадаўча замацавана ў Статутах ВКЛ 1566 i 1588 гг. На ёй вялося справаводства, пiсалiся летапiсы, рэлiгiйныя i мастацкiя творы; "вялiкiя князi, -- як падкрэслiваў А.Мiцкевiч, -- карысталiся ёю для сваёй дыпламатычнай перапiскi". Побач з ёю ў якасцi Л.м. шырока ўжывалася латынь i -- значна радзей -- стараславянская. Сучасная беларуская Л.м. фармiравалася ў ХIХ -- пачатку ХХ ст. ў вельмi неспрыяльных абставiнах (жорсткая паланiзацыя, потым русiфiкацыя, забарона царскiм урадам беларускага друку i беларускай мовы ў афiцыйным ужытку i г.д.). У аснову яе ляглi гаворкi цэнтральнай Беларусi (зона Ашмяны-Мiнск-Барысаў), адкуль выйшлi буйнейшыя яе стваральнiкi -- В.Дунiн-Марцiнкевiч, Ф.Багушэвiч, Я.Купала, Я.Колас. Насiльная паланiзацыя, русiфiкацыя, а таксама натуральныя польскiя i рускiя культурныя ўплывы прывялi ў Беларусi да лiтаратурнага двухмоўя (беларуска-польскага i беларуска-рускага ў ХIХ ст. i беларуска-рускага -- у ХХ ст.). Нацыянальнае адраджэнне беларусаў, узнiкненне беларускай дзяржавы (1918-1919 гг.), набыццё Беларуссю дзяржаўнай самастойнасцi (1990-1991 гг.), прыняцце Вярхоўным Саветам БССР 26 студзеня 1990 г. закона "Аб мовах у Беларускай ССР", паводле якога беларуская мова абвешчана дзяржаўнай, -- усё гэта спрыяла раней i сёння садзейнiчае ўмацаванню сацыяльнага статуса беларускай мовы як Л.м. беларускага народа, усiх грамадзян Беларусi. Вялiкае лексiчнае багацце, распрацаванасць, унармаванасць, стабiльнасць традыцый, стылiстычная дыферэнцыяцыя -- гэта i многае iншае дазваляе спадзявацца на натуральнае i плённае развiццё беларускай Л.м.ў ХХІ стагоддзi.
ЛІТАРАТУРНЫ ВЕРШ — гл. НАРОДНАЕ ВЕРШАВАННЕ
ЛІТАРАТУРНЫ ПРАЦЭС – складанае, гістарычна абумоўленае развіццё літаратуры як комплексу ўзаемазвязаных фактаў і з’яў (мастацкія творы ў рукапісах, публікацыях у перыёдыцы і асобных выданнях; выказванні літаратурнай крытыкі; чытацкія водгукі, увасобленыя ў мемуарах і эпісталярнай літаратуры, і інш.). Л.п. цесна звязаны з грамадска-палітычнымі абставінамі, пануючай ідэалогіяй у краіне, з філасофскай думкай, этычнымі прынцыпамі і эстэтычнымі ідэаламі пэўнага часу, з распрацаванасцю літаратурнай мовы і развіццём розных відаў мастацтва. Узнікнуць Л.п. можа толькі пры дастатковай колькасці стваральнікаў літаратуры і іх належным ідэйна-творчым узаемадзеянні, пры наяўнасці літаратурных друкаваных органаў (перыёдыка, выдавецтвы). Уключае як творчасць асобных пісьменнікаў, так і літаратурных груп, арганізацый, творчыя здабыткі цэлых літаратурных метадаў і напрамкаў. Для Л.п. характэрныя такія прыкметы, як масавасць і бесперапыннасць літаратурных з’яў і фактаў, пісьменніцкія ўзаемасувязі і ўзаемаўплывы, пераемнасць і развіццё літаратурна-мастацкіх традыцый. Хоць новая беларуская літаратура распачалася яшчэ ў канцы XVIII – пачатку XIX ст., пра Л.п. у дачыненні да яе мы можам гаварыць толькі адносна пачатку ХХ ст., калі з’явіліся першыя легальныя беларускія перыядычныя выданні (“Наша доля”, “Наша ніва”, альманах “Маладая Беларусь” і інш.), выдавецтвы (“Загляне сонца і ў наша ваконца”, “Наша ніва”, “Палачанін” і інш.), а колькасць стваральнікаў літаратуры стала вымярацца не адзінкамі, а дзесяткамі, нават сотнямі. Так, па падліках М.Багдановіча, “адна “Наша ніва “ ў 1910 г. змясціла 666 карэспандэнцый з 320 месцаў, 69 апавяданняў 30 розных аўтараў, 112 вершаў 24 паэтаў і шэраг публіцыстычных артыкулаў, якія належаць, апрача прадстаўнікоў самой рэдакцыі, пяру 32 асобаў”. З пачатку ХХ ст. да сённяшнага дня беларускі Л.п. не перапыняецца. Гэтаму садзейнічаюць розныя літаратурныя аб’яднанні, у якіх гуртаваліся і гуртуюцца пісьменнікі, — “Маладняк” /1923–1928/, “Узвышша” /1926–1931/, “Полымя” /1927–1932/, Саюз беларускіх пісьменнікаў /з 1932; сёння ў ім звыш 500 членаў/, Таварыства вольных літаратараў /з 1993/ і інш. У ХХ ст. нарадзілася спецыфічная літаратурная перыёдыка: часопісы “Полымя” /з 1922/, “Маладняк” /1923–1932/, “Маладосць” /з 1953/, “Узвышша” /1927–1931/, газета “Літаратура і мастацтва” /з 1932/ і інш., узніклі спецыяльныя літаратурна-мастацкія выдавецтвы, буйнейшыя з якіх – “Мастацкая літаратура” /з 1972/ і “Юнацтва” /1981-2002/. Колькасць стваральнікаў беларускай літаратуры ў асобныя перыяды дасягала ад некалькі сотняў да некалькі тысяч чалавек, многія з якіх не ўваходзілі ў літаратурныя арганізацыі і змяшчалі свае творы найперш у перыядычных выданнях. У гэты час актыўна развіваліся і мацнелі літаратурныя сувязі, як унутрынацыянальныя, так і міжнацыянальныя. Непапраўную шкоду Л.п. нанеслі сталінскія рэпрэсіі 1930-х гг., падчас якіх было рэпрэсавана да 90% беларускіх літаратараў. Некаторыя найбольш значныя факты і з’явы Л.п. у выглядзе пэўных рэчаў, рукапісаў, публікацый становяцца здабыткам літаратурных архіваў і музеяў. У ХХст. беларуская літаратура падключылася да ўсесаюзнага, еўрапейскага і сусветнага Л.п.
ЛІТАРАТУРЫ ЗНАЧЭННЕ – гл. ФУНКЦЫІ ЛІТАРАТУРЫ
ЛІТОТА – гл. ТРОП

МАГІСТРАЛ – гл. САНЕТ
МАДЭРНІЗМ – /ад франц. moderne – самы новы, сучасны/ -- літаратурны метад. Нарадзіўся ён у канцы ХІХ—пачатку ХХ стст. як філасофска-эстэтычны рух авангардысцкага /ад франц. avant-garde – перадавы атрад/ кірунку, што не прымаў сацыяльна-гістарычнай абумоўленасці мастацтва, затым набыў уласцівасці мастацкага метаду, ахапіўшы сабой усе асноўныя віды мастацтва (літаратуру, архітэктуру, жывапіс і інш.). Для пісьменнікаў-мадэрністаў характэрная засяроджанасць выключна на ўнутраным свеце чалавека (лірычнага героя або вобраза-персанажа), сацыяльная індэферэнтнасць, падкрэслены антыгістарызм, элітарнасць, вышуканасць, незвычайнасць мастацкай формы (Дж.Джойс, Ф.Кафка, М.Пруст, Э.Паўнд, А.Камю, Э.Іанеска, ранняя творчасць У.Маякоўскага, Л.Аргона, П.Элюара, І.Бехера і інш.). М. мае разгалінаваную сістэму літаратурных напрамкаў. Філасофія дэкадэнсу /ад франц. dekadence – заняпад; заняпадніцкая плынь у еўрапейскай грамадскай думцы і мастацтве на пераломе XIX i ХХ ст., што выяўляла крайні індывідуалізм, настрой безнадзейнасці, непрыняцця жыцця/ увасобілася найперш у сімвалізме /ад гр. sýmbolon – знак/, які на месца шматграннага мастацкага вобраза імкнуўся паставіць сімвал. Сімвалісты (у Францыі – А.Рэмбо, у Бельгіі – Э.Верхарн, у Расіі – Д.Меражкоўскі, З.Гіпіус, Ф.Салагуб, В.Брусаў, К.Бальмонт, А.Блок, А.Белы і інш.) разглядалі сімвал як пазакласавую і пазачасавую катэгорыю, прапаведвалі самацэннасць унутранага, ірацыянальнага свету, імкнуліся ўнесці ў паэзію “дух музыкі” як мастацтва найменш рацыянальнага, найменш прывязанага да канкрэтнай рэчаіснасці. У супрацьлегласць яму футурызм /ад лац. futurum – будучае/ і яго адгалінаванні (эгафутурызм і кубафутурызм) выяўлялі сваю арыентацыю на новую рэчаіснасць, дакладней – на век “небаскроба-машынна-аўтамабільны”. Футурысты (а сярод іх у Расіі былі У.Маякоўскі, В.Хлебнікаў, М.Асееў, І.Севяранін і інш.) увогуле слушна сцвярджалі, што будучае належыць тэхніцы, гораду, рабочаму класу. Але яна глыбока памыляліся, калі лічылі, што традыцыйнае рэалістычнае мастацтва для будучыні непрыгоднае і парывалі з класічнымі традыцыямі, дэфармавалі слова, разбуралі літаратурны сінтаксіс, тварылі сваю мудрагельшчыну. Супрацьпастаўляючы сябе, з аднаго боку, сімвалістам і, з другога, футурыстам, невялікая група расійскіх паэтаў на чале з М. Гумілёвым і С. Гарадзецкім абвясціла сябе прыхільнікамі прынцыпаў акмеізму (ад грэч. akmē – вышэйшая ступень ці якасць чаго-небудзь), якія зводзіліся да разумення самадастатковасці паэтычнага слова, стварэння элітарнай паэзіі. Выразны эстэтызм гэтага напрамку канкрэтызаваўся як у выкарыстанні вечных тэм і вобразаў (А. Ахматава), так і экзатычнай, у прыватнасці афрыканскай (М. Гумілёў), тэматыкі, у звароце да міфалогіі, яго праекцыі на сучаснасць (О. Мандэльштам). Імажынізм /ад франц. image – вобраз/ у аснову паэтычнай творчасці паклаў самацэнную вобразнасць, паэтычны твор разумеў як своеасаблівы каталог разнастайных тропаў. Імажыністы (малады С.Ясенін, Р.Іўнеў, А.Марыенгоф, В.Шаршаневіч і інш.) на поўны сур’ёз гаварылі, што “верш – не арганізм, а хваля вобразаў, з яго можна выняць адзін вобраз, уставіць яшчэ дзесяць” (В.Шараневіч). Шэраг напрамкаў М. ва ўсходнеславянскія літаратуры прыйшоў у канцы ХІХ – пачатку ХХ стст. з Заходняй Еўропы, узнікшы спярша ў асяроддзі выяўленчага мастацтва. Гэта найперш адносіцца да імпрэсіянізму і экспрэсіянізму. Так, імпрэсіянізм (франц. impression – уражанне) засноўваўся найперш не на выразным выяўленні  аб’екта паказу, а на перадачы асабістага ўражання мастака ад яго ўспрымання. Французскае выўленчае мастацтва (К. Манэ, Э. Манэ, А. Рэнуар, Э. Дэга і інш.), дзе ён упершыню заявіў пра сябе, паўплывала і на мастацтва слова. Літаратура стала фіксаваць амаль няўлоўныя ўражанні аўтараў, персанажаў твораў, проза напоўнілася лірызмам, набыла эскізнасць, фрагментарнасць, паэзія павысіла пошукі ў галіне ўмоўна-асацыятыўнай вобразнасці, рытма-мелодыкі, музычнасці вершаванага радка (браты Ж. і Э. Ганкуры, П. Верлен, А. Чэхаў, І. Бунін, М.Валошын, Б. Пастарнак і інш.). У адрозненне ад імпрэсіянізму, экспрэсіянізм (ад лац. expression – выражэнне), які таксама спачатку ўзнік у асяроддзі выяўленчага мастацтва (Германія, пачатак ХХ ст.), паставіў за мэту не рэалістычны паказ рэчаіснасці, а выяўленне яе сутнасці. Прычым, выяўленне праз гіпертрафіраванае аўтарскае “Я”, напружаную эмацыйнасць, ірацыянальнасць, з выкарыстаннем сімволікі, гіпербал, гратэску, у якім паядноўваюцца рэзка супрацьлеглыя з’явы (гутарковы стыль з вышуканымі паэтызмамі, вульгарнасць з высокім пафасам, прымітывізм будзёншчыны з касмічнымі настроямі і г.д.). У савецкі час асобныя прадстаўнікі гэтых літаратурных напрамкаў М. (У.Маякоўскі, А.Блок, В.Брусаў, С.Ясенін і нш.) перайшлі на пазіцыі рэалізму, узбагаціўшы яго паэтыку ў галіне вобразнасці (сэнсавая паліфонія, пашырэнне межаў метафорыкі), жанраў (абнаўленне жанраў лірыкі і ліра-эпасу), вершавання (рэформа напеўнага верша, “лесвіца Маякоўскага”), кампазіцыі (новыя прынцыпы цыклізацыі вершаў), фонікі (больш глыбокае разуменне ўзаемасувязі гуку і сэнсу). Асобнымі сваімі гранямі М.  аказаў уплыў і на станаўленне новай беларускай літаратуры (Я.Купала, М.Багдановіч, У.Жылка, М.Танк і інш.). Некаторыя яго прыёмы, фармальныя знаходкі ў галіне вершатворчасці (вобразнасць, рытміка), прозы (“паток свядомасці”, “новы раман”), драматургіі (“драма абсурду”) уплываюць і на сучаснае беларускае мастацтва слова (А.Аркуш, Ю.Гумянюк, В.Жыбуль, Ю. Пацюпа, Б.Пятровіч, А.Разанаў, Л. Рублеўская, І.Сідарук, Ю.Станкевіч, А. Хадановіч і інш). У сучаснай літаратуры М. увасабляецца галоўным чынам у мастацкіх прыёмах і прынцыпах постмадэрнізму — літаратурнага напрамку другой паловы ХХ ст., заснаванага на наўмысным, часта іранічным, гратэскна-сатырычным, пераасэнсаванні элементаў мінулай культуры, на сваеасаблівай гульні з агульнапрынятымі традыцыямі, свядомым сінтэзе розных літаратурных узораў і розных відаў запазычанняў, аж да яўнага і скрытнага цытавання ранейшых тэкстаў (гл. “Тамбурны маскіт” (Санкт-Пецярбург, 2001) З.Вішнёва, “Прыкры крык” (Вільня, 2001) В.Жыбуля, “Лісты з-пад коўдры” (Мінск, 2003) А. Хадановіча і інш.).
МАКАРАНІЧНЫ ВЕРШ – гл. ВЕРШ
МАЛАДНЯКІЗМ – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ
МАНАВЕРШ – гл. ВЕРШ
МАНАГРАФІЯ – гл. ВЫДАННЕ
МАНАЛОГ – гл. ДРАМА
МАНАРЫМ – гл. ВЕРШ
МАНАРЫФМА – гл. РЫФМА
МАНАСЧЫ — гл. ПАЭТ
МАРАЛЬ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
МАСАВАЯ ЛІТАРАТУРА – гл. ЛІТАРАТУРА
“МАСТАЦТВА ДЛЯ МАСТАЦТВА” – гл. ЛІТАРАТУРА
МАТЫЎ – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
МЕДЫТАТЫЎНАЯ ЛІРЫКА – гл. ЛІРЫКА
МЕДЫТАЦЫЯ  /ад лац. meditatio – развага, роздум/ – жанр медытатыўнай лірыкі, у якім перадаецца глыбокі роздум паэта над некаторымі праблемамі жыцця (жыццё і смерць, дружба і каханне, чалавек і прырода і г.д.). Асаблівае пашырэнне набыла ў паэзіі сентыменталістаў і рамантыкаў. М. пісалі Я.Баратынскі, А.Пушкін, М.Лермантаў, Ф.Цютчаў, у ХХ ст. – А.Блок, М.Забалоцкі, М.Рыльскі, А.Малышка, Л.Мартынаў, Д.Кугульцінаў, Э.Межалайціс і інш. У беларускай паэзіі М. заняла значнае месца ў творчасці М.Багдановіча. Аўтар “Вянка” разважаў над сутнасцю жыцця і смерці, сацыяльнага падзелу ў грамадстве, узаемаадносінамі паміж людзьмі (“…Шмат у нашым жыцці ёсць дарог”, “Мяжы”, “…Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы”). М. сустракаюцца ў Я.Купалы (“…Пакіньма напуста на лёс свой наракаць”, “Мая навука”), А.Куляшова (вершаваны цыкл “Маналог”), М.Танка (“Мне здаецца”, “…Божа паэзіі”), С.Дзяргая (“Сапраўднае”, “Мысль і слова”), А.Вярцінскага (“Дзівак чалавек”, “…Абратаем”) і інш.
МЕЙСТЭРЗІНГЕР – гл. ПАЭТ
МЕЛОДЫКА — адзін з састаўных элементаў інтанацыі, павышэнне і паніжэнне голасу пры маўленні. У некаторых мовах М. характарызуе і супрацьпастаўляе адзін аднаму па значэнні склады ў словах (у кітайскай, в'етнамскай) або самі словы (у японскай, сербскахарвацкай, нарвежскай). Ва ўсходнеславянскіх, у тым ліку беларускай, мовах М. дапамагае размяжоўваць пэўныя тыпы сказаў, вылучаць, падкрэсліваць асобныя словы і словазлучэнні. М. верша залежыць ад зместу твора і яго гукапісных асаблівасцей (асанансаў, алітэрацый), сінтаксічнай будовы, рытарьгчных фігур і г.д. М. верша адрозніваецца ад М. прозы. Нездарма паэты, падкрэсліваючы меладычны малюнак верша, чытаюць свае творы напеўна, меладьгчна. Некаторыя даследчыкі разумеюць М. як «спалучэнне пэўных інтанацыйных фігур, рэалізаванае ў сінтаксісе» (Б.Эйхенбаум).
МЕМУАРНАЯ ЛIТАРАТУРА (франц. memoires, ад лац. memoria – памяць, успамiны) -- жанр дакументальна-мастацкай лiтаратуры, у аснове якога – успамiны аўтара пра падзеi, удзельнiкам цi сведкам якiх быў ён або героi ягоных твораў. У адрозненне ад уласна мастацкай, у М.л. пiсьменнiк не можа змяняць рэальны   ланцуг жыццёвых падзей, дадумваць цi па-iншаму падаваць асобныя факты. Асоба яго вiдаць у адборы фактаў, iх ацэнцы. Да М.л. ў шырокiм сэнсе адносяцца летапiсы, дзённiкi, аўтабiяграфii пiсьменнiкаў, некаторыя гiсторыка-дакументальныя нарысы, нататкi, у вузкiм -- уласна ўспамiны пра найбольш iстотнае, характэрнае для пэўнага перыяду грамадскага цi асабiстага жыцця пiсьменнiка. Жанравымi разнавiднасцямi М.л. з'яўляюцца мемуары-хронiкi ("Былое и думы" А.Герцэна, "Люди, годы, жизнь" I.Эрэнбурга), мемуары-нарысы ("Аповесць пра сябра" I.Шамякiна), мемуары-партрэты (лiтаратурныя партрэты М.Горкага, "Воспоминания" I.Бунiна), мемуары-дзённiкi ("Лiсткi календара" М.Танка). Беларуская М.л. ўзнiкла яшчэ ў канцы XVI -- першай палавiне XVII стст. Першы значны беларускi мемуарыст -- Ф. Еўлашоўскi (1546-1616), аўтар арыгiнальных мемуарных запiсаў, якiя пазней атрымалi назву "Дзённiк". Яго справу прадоўжыў сваiм "Дыярыушам" (1646) А.Фiлiповiч (1597-1648). У шматлiкiх творах М.л. (пераважна на польскай, пазней -- на рускай мовах) адлюстравалiся найважнейшыя падзеi беларускай гiсторыi XVII-XIX стст. У XIX ст. з'яўляецца М.л. на беларускай мове ("Мемуары" А.Абуховiча). Асобныя (у тым лiку трагiчныя) падзеi XX ст. адлюстравалiся ў мемуарах Ф.Аляхновiча ("У кiпцюрох ГПУ"), П.Мядзёлкi ("Сцежкамi жыцця"), Л.Генiюш ("Споведзь"), Б.Мiкулiча ("Аповесць для сябе"), нататках Я.Брыля i iнш. Выйшлi спецыяльныя зборнiкi ўспамiнаў пра буйнейшых беларускiх пiсьменнiкаў (Я.Купалу, Я.Коласа, М.Багдановiча, I.Мележа i iнш.). Многiя лiтаратары выдаюць асабiстыя кнiгi ўспамiнаў ("Вачыма часу" М.Лужанiна, "Свая аповесць" Я.Скрыгана, "Вяртанне ў маладосць" С.Шушкевiча i iнш.). Гл. таксама бiяграфiстыка.
МЕСАВЕРШ – гл. АКРАВЕРШ
МЕТАДАЛОГIЯ ЛIТАРАТУРАЗНАЎСТВА -- сiстэма прынцыпаў i шляхоў навуковага аналiзу мастацкай лiтаратуры. Зыходзiць з прызнання цэласнасцi, сiстэмнасцi лiтаратурнага твора, дыялектычнага адзiнства яго зместу i формы (гл. змест i форма). Зразумела, сам аналiз літаратурнага твора вядзецца шляхам паступовага разгляду асобных кампанентаў яго зместу i формы. Аднак каб такi аналiз не ператварыўся ў своеасаблiвае "прэпарыраванне" твора, што можа загубiць яго як мастацкую з'яву, i неабходна карыстацца прынцыпамi аналiзу, якiя выпрацавала М.л. Так, эстэтычны прынцып прадугледжвае, што да твораў лiтаратуры мы павiнны ставiцца як да з'явы мастацкай, г.зн. вызначаць ступень iх эстэтычнай вартасцi. У артыкуле "Прамова пра крытыку" В.Бялiнскi падкрэслiваў, што "вызначэнне ступенi эстэтычнай вартасцi твора павiнна быць першай справай крытыка". Таму пры аналiзе любога лiтаратурнага твора трэба звяртаць увагу не толькi на тое, што ў iм выяўлена (тэматыка, праблематыка, матывы, iдэйная скiраванасць, пафас), якая вобразная канцэпцыя асобы ў iм увасоблена, але i як гэта здзейснена пiсьменнiкам: цi адпавядае iдэйнай задуме жанр i ўся стылiстыка твора, наколькi прадуманы яго сюжэт, кампазiцыя, вобразная сiстэма, наколькi багатая i натуральная моўная палiтра i г.д. Эстэтычныя пачуццi абуджаюцца не толькi аб'ектам i прадметам выяўлення, але i мастацкай формай. Эстэтычны iдэал, увасоблены ў лiтаратурным творы, i ступень мастацкай дасканаласцi гэтага твора, майстэрства пiсьменнiка -- вось два галоўныя моманты, якiя вызначаюць эстэтычную вартасць лiтаратурнай творчасцi. Яны заўсёды павiнны быць у полi зроку даследчыка лiтаратуры. Прынцып гiстарызму патрабуе разглядаць лiтаратурныя з'явы ў сувязi з канкрэтнымi сацыякультурнымi i гiстарычнымi ўмовамi, якiя iх нарадзiлi, ва ўзаемадачыненнi з такiмi ж iншымi з'явамi, а таксама ў iх развiццi. Даследуючы творы лiтаратуры, мы павiнны вывучаць iх, па-першае, у кантэксце гiсторыi лiтаратуры. Прычым, "да лiтаратараў, што стаялi ў пачатку развiцця лiтаратуры, -- як слушна падкрэслiваў той жа В.Бялiнскi, -- трэба адносiцца па-асаблiваму. Бо, вялiкiя або малыя, яны ў абодвух выпадках асобы гiстарычныя". Так мы падыходзiм, у прыватнасцi, да творчасцi П.Багрыма, з паэзii якога сёння вядомы толькi адзiн верш -- "Зайграй, зайграй, хлопча малы..." Прынцып гiстарызму дазваляе аб'ектыўна вызначыць ідэйна-мастацкае значэнне гэтага верша, месца паэта ў гiсторыi беларускай лiтаратуры, у гiсторыii нашай культуры ўвогуле. Прынцып сiстэмнасцi прымушае бачыць у лiтаратурным творы пэўную сiстэму -- комплекс узаемападпарадкавальных кампанентаў, што характарызуецца iх узаемазвязанасцю, узаемадзеяннем, асаблiвым адзiнствам сiстэмы з асяроддзем (грамадскiм, мастацкiм), уключэннем гэтай сiстэмы ў сiстэмы больш высокага парадку (творчасць пiсьменнiка, нацыянальная лiтаратура, грамадская свядомасць i iнш.), праяўленнем кожнага кампанента як самастойнай сiстэмы нiжэйшага ўзроўню. Галоўны сiстэмастваральны фактар, на якi арыентавана ўся сiстэма выўленчых сродкаў твора, -- аўтарская канцэпцыя асобы. Праз вобразную канцэпцыю асобы сiстэма "размыкаецца" ў рэчаiснасць, убiрае яе ў сябе. Для лiтаратуразнаўцы аднолькава непрымальны як аўтаномны аналiз асобных кампанентаў лiтаратурна-мастацкай сiстэмы, так i недаацэнка iх змястоўных магчымасцей. Прынцып усебаковасцi прымушае даследчыка iмкнуцца да поўнага ахопу кампанентаў зместу i формы, хаця, зразумела, вывучыць лiтаральна ўсе гэтыя кампаненты немагчыма. Прычым змест i форму неабходна аналiзаваць у iх адзiнстве, узаемаабумоўленасцi. Прынцып усебаковасцi засцерагае нас ад аднабаковасцi ацэнак, патрабуе ўлiчваць пры аналiзе твора як яго пазiтыўныя якасцi, так i негатыўныя. Нарэшце, гэты прынцып сведчыць пра неабходнасць арганiчна паядноўваць пры аналiзе лiтаратуры ўсе ранейшыя прынцыпы: эстэтычны, гiстарычны, сiстэмнасцi. Прынцып спалучэння аналiзу з сiнтэзам вызначае ход даследчыцкай думкi. Любы аналiз павiнен весцi да сiнтэзу -- вывадаў, абагульненняў эстэтычнага i сацыякультурнага характару: пра iдэйна-мастацкую сутнасць твора (твораў), яго (iх) месца ў творчасцi пiсьменнiка i ў нацыянальнай лiтаратуры, у сiстэме грамадскай свядомасцi ўвогуле. Без такiх вывадаў аналiз не мае сэнсу, паколькi страчваецца яго асноўная мэта: даць аб'ектыўную ацэнку твора (творчасцi) пiсьменнiка. На тых цi iншых метадалагiчных прынцыпах аналiзу ў сучасным лiтаратуразнаўстве грунтуюцца асобныя навуковыя напрамкi, або прыватныя метады лiтаратуразнаўчыя.
МЕТАД ЛIТАРАТУРАЗНАЎЧЫ -- гiстарычна i тэарэтычна абумоўлены шлях навуковага даследавання лiтаратурнай творчасцi, у аснове якога
-- тыя цi iншыя прынцыпы аналiзу. Гiсторыя лiтаратуразнаўства ведае шэраг М.л. Так, у пачатку XIX ст. ўзнiкла мiфалагiчная школа, прадстаўнiкi якой (Ф.Шэлiнг, браты А. i Ф.Шлегелi, браты В. i Я. Грым, А.Афанасьеў i iнш.) лiчылi, што першавобразам, асновай не толькi лiтаратуры, але фiласофii i навукi з'яўляецца мiф, з якога ў працэсе развiцця ўзнiкае казка, легенда, эпас i г.д. Уся мнагастайнасць творчай дзейнасцi, паводле мiфолагаў, з'яўляецца нiчым iншым, як сiмвалiчным пераасэнсаваннем старажытных мiфаў. Да мiфалагiчнай школы прымыкае мiграцыйная тэорыя, якая падобнасць фальклорных i некаторых лiтаратурных твораў тлумачыць запазычаннем асобных сюжэтаў i вобразаў адным народам у другога. У 30-я гг. з'явiўся бiяграфiчны метад, прыхiльнiкi якога (Ш.О. Сент-Бёў, I.Тэн, Г.Брандэс i iнш.) усе вызначальныя моманты творчасцi iмкнулiся вытлумачыць бiяграфiяй i асобай пiсьменнiка. Менавiта таму творчы партрэт пiсьменнiка заняў у той час асноўнае месца сярод усiх жанраў крытыкi. Даволi доўгi час лiтаратуразнаўцы даследавалi розныя пытаннi мастацтва слова ў рэчышчы культурна-гiстарычнай школы, што вырасла з нетраў бiяграфiчнага метаду i актыўна заявiла пра сябе ў сярэдзiне XIX ст. (А.Пыпiн, М.Цiханраваў i iнш.). Ужо не столькi бiяграфiя творцы цiкавiла даследчыкаў, колькi "дух" цэлага народа ў пэўныя перыяды яго жыцця (т.зв. нацыянальны тэмперамент), асяроддзе, у якiм народ жыў (у т.л. сацыяльныя абставiны, прырода), дасягнуты ўзровень культуры i iнш. Аднак, на жаль, даследчыкi не бачылi ўплыву мастацтва на жыццё народа, недаацэньвалi мастацкую спецыфiку твора, iндывiдуальнасць аўтара. Псiхалагiчная школа, што склалася ў апошнюю трэць XIX ст., працягвала развiваць некаторыя iдэi культурна-гiстарычнай школы i асаблiва -- бiяграфiчнага метаду. Галоўным прадметам вывучэння для яе стаў унутраны, псiхалагiчны бок творчасцi, i перш за ўсё -- духоўнае жыццё аўтара. Лiтаратуразнаўцы, якiя стаялi на пазiцыях гэтага М.л. (В.Вунд, Э.Энекен, А.Патабня i iнш.), твор лiчылi мадэллю душы аўтара, а само мастацтва -- пераўвасабленнем перажыванняў мастака ў вобразы. Прычыну разнастайнасцi твораў яны бачылi ў рознасцi перажыванняў i псiхалагiчных тыпаў мастака. Гiстарычнае развiццё лiтаратуры, яе грамадская функцыя iх мала цiкавiлi. У пачатку ХХ ст. з псiхалагiчнай школы вырас псiхааналiз літаратурны, у аснову якога лягло вучэнне З.Фрэйда i яго паслядоўнiкаў пра ролю несвядомага (найперш сексуальных iнстынктаў) у духоўным жыццi чалавека. Асэнсоўваючы змястоўную форму, псiхааналiтыкi (Л.Выгоцкi, М.Бахцiн i iнш.) шукалi бiяграфiчную падаснову мастацкай дзейнасцi або нацыянальную i нават агульначалавечую падсвядомасць у яе архетыпах. У ХХ ст. да асобных ранейшых М.л. далучылася шмат iншых. Так, з'явiўся фармальны метад, якi бачыць мастацкасць i спецыфiку лiтаратуры выключна ў яе форме, што здольная да самаразвiцця, iгнаруе пазалiтаратурныя кампаненты твора. Прадстаўнiкi фармальнага метаду (В.Жырмунскi, О.Брык, Б.Тамашэўскi, В.Шклоўскi, В.Проп i iнш.) зрабiлi нямала для распрацоўкi асобных праблем фалькларыстыкi, вершазнаўства (рыфма, рытмiка, метрыка, паэтычны сiнтаксiс i iнш.). Структуралiзм разглядае лiтаратурны твор як структуру ўзаемазвязаных кампанентаўзместу i формы. Ён абапiраецца на метады некаторых дакладных навук (тэорыя iнфармацыi, структурная лiнгвiстыка, матэматычная логiка i iнш.). Найбольш выявiў сябе ў даследаваннi асобных лiтаратурных тэкстаў, у вершазнаўстве, тэорыi перакладу, фалькларыстыцы i мiфалогii. У значнай ступенi ў супрацьвагу гэтым М.л. пашырыўся сацыялагiчны метад, якi сфармiраваўся яшчэ ў другой палавiне XIX ст. (Ф.Мерынг, П.Лафарг, Г.Пляханаў, А.Луначарскi i iнш.) i вывучае лiтаратуру як сацыяльную з'яву: месца лiтаратуры ў грамадстве, успрыманне яе чытачом, роля пiсьменнiка ў грамадскiм жыццi i г.д. У нетрах гэтага М.л. ўзнiк асобны напрамак, якi пазней атрымаў назву вульгарнага сацыялагiзму. Прадстаўнiкi яго (Ф.Фрычэ, В.Пераверзеў, В.Калтуяла i iнш.) большасць палажэнняў сацыялагiчнага метаду давялi да крайнасцi, да абсурду, тлумачачы лiтаральна ўсю своеасаблiвасць творчасцi пiсьменнiка, нават ягоны стыль, выключна эканамiчнымi фактарамi, класавым паходжаннем мастака. У ХХ ст. пашырэнне атрымаў кампаратывiзм (ад лац. comparare -- параўноўваць), або параўнальна-гiстарычнае вывучэнне лiтаратуры. У аснове такога вывучэння -- тыпалагiчнае падабенства асобных нацыянальных лiтаратур, лiтаратурныя сувязi i ўзаемаўплывы. Пры гiсторыка-функцыянальным вывучэннi лiтаратуры звяртаецца ўвага на характар функцыянавання лiтаратуры ў чытацкай аўдыторыi: успрыманне ранейшых i цяперашнiх твораў чытачамi i крытыкамi, чытацкiя "варыянты" лiтаратурных твораў, рэпутацыi пiсьменнiкаў, успрыманне iншамоўных аўтараў праз пераклад, крытычныя водгукi i г.д. У беларускiм лiтаратуразнаўстве, якое сапраўднае развiццё атрымала толькi ў ХХ ст., у той цi iншай ступенi праявiлiся ўсе названыя М.л. -- ад культурна-гiстарычнай школы (Я.Карскi, М.Янчук, I.Замоцiн, М.Багдановiч), фармальнай школы (А.Вазнясенскi, Я.Барычэўскi) да сацыялагiчнага метаду (М.Гарэцкi, А.Бабарэка, М.Пiятуховiч) i нават вульгарнага сацыялагiзму (Л.Бэндэ, А.Кучар, В.Вольскi). Сучасная тэорыя лiтаратуры знаходзiцца ў няспынных пошуках новых шляхоў навуковага аналiзу, у тым лiку --  М.л.
МЕТАД ЛІТАРАТУРНЫ  /ад гр. mēthodos – шлях даследавання, тэорыя, вучэнне/ – сістэма гістарычна абумоўленых творчых прынцыпаў, якімі мастакі, блізкія па сваіх ідэйна-мастацкіх пазіцыях, кіруюцца пры адборы, абагульненні і ацэнцы жыццёвых з’яў. Звычайна М.л. адначасова выяўляюцца ў розных відах мастацкага слова (паэзія, проза, драматургія), а таксама ў розных мастацтвах (літаратура, жывапіс, архітэктура і г.д.). М.л. цесна звязаны з тыпам творчасці і напрамкам літаратурным, у многім прадвызначаюць стыль пісьменніка. У мастацтве, у т.л. у літаратуры, гістарычна змяняліся, а падчас суседнічалі розныя М.л.: барока, класіцызм, сентыменталізм, рамантызм, рэалізм, мадэрнізм. Кожнаму з іх характэрны свае прынцыпы і сродкі адлюстравання рэчаіснасці, галоўныя героі, асноўны пафас. У беларускай літаратуры не ўсе М.л. знайшлі аднолькавае ўвасабленне. Асобныя рысы барока  /ад італ. barocco – вычварны, дзіўны/ – пышная дэкаратыўнасць, парадаксальнасць, ускладненасць, багатая метафарычнасць, імкненне здзівіць, уразіць – увасобіліся ў беларускай панегірычнай, рэлігійна-філасофскай, парадыйна –сатырычнай і гумарыстычнай паэзіі 2-й паловы XVII – 1-й трэці XVIII ст., перш за ўсё у творчасці С.Полацкага. Што да класіцызму / ад лац. classicus – узорны/ з яго арыентацыяй на антычнае мастацтва, культам розуму, героямі незвычайнымі, легендарнымі (багі, цары, палкаводцы і г.д.), то ён прадстаўлены ў беларускай літаратуры своеасабліва – праз асмяянне гэтага М.л. у сатырычна-парадыйных творах “Уваскрэсенне Хрыстова”, “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”. У “чыстым” выглядзе ў шматмоўнай літаратуры Беларусі канца XVII – пачатку XIX ст. ён увасобіўся ў творах на “панскіх” мовах – лацінскай (М.Карыцкі), польскай (А.Нарушэвіч, Ю.Нямцэвіч, Ф.Багамолец), рускай (І.Сакольскі, І.Галянеўскі). Тэарытычныя прынцыпы яго ў сваіх курсах паэтык распрацаваў выкладчык Полацкай калегіі М.Сарбеўскі (“Пра дасканалую паэзію, або Вергілій і Гамер”, “Лекцыі па паэтыцы”). Сентыменталізм /ад франц. sentiment – пачуццё/, росквіт якога ў рускай літаратуры прыпадае на XVIII ст., у процівагу класіцызму сваю ўвагу засяродзіў на паказе чалавечых пачуццяў, перажыванняў; героем ён абраў прадстаўніка ніжэйшых саслоўяў (шляхціц, часам селянін). У беларускай літаратуры ён часткова выявіўся ў творчасці Я.Баршчэўскага, В.Дуніна-Марцінкевіча (“Гапон”, “Ідылія”). Дэмакратызаваць літаратуру працягваў рамантызм (канец XVIII – 1-я палова XIX ст.), для якога важным было не саслоўнае паходжанне чалавека, а яго ўнутраны свет, моц характару, вышыня ідэалаў. Своеасаблівасцю літаратурнага развіцця XIX ст. стаў пераход пісьменнікаў ад рамантызму да рэалізму. У ХХ ст., побач з рэалізмам і рамантызмам (неарамантызмам), у заходняй, а затым і ў рускай літаратуры пачынае існаваць мадэрнізм. 
МЕТАНІМІЯ (ад гр. metōnymia – перайменаванне) –  від тропа, сутнасць якога – у перанясенне назвы адных з’яў ці прадметаў на другія на аснове іх знешняй або ўнутранай сувязі. Прычым, у адрозненне ад метафары, падобнасць з’яў ці прадметаў у метаніміі не мае значэння. Метанімічны выраз завастрае ўвагу на пэўнай, характэрнай рысе з’явы, дазваляе паказаць яе яскрава і па-свойму. Так, у вершы Р.Барадуліна “Арганаўты” сказана: “У полі сеялася заўтра”. Маецца на ўвазе сяўба жыта. Аднак з жытам звязана жыццё, будучае (заўтрашняе) існаванне чалавека на зямлі. Менавіта гэта і падкрэслівае паэт надзвычай выразнай і лаканічнай метаніміяй. У метаніміі часам уласная назва мясцовасці ўжываецца ў значэнні насельніцтва, якое там жыве (“Мінск едзе па грыбы”— П.Панчанка), уласнае імя змяняе рэч ці прадмет, з ім звязаны (“Пакой я помню: На сцяне – Тарас,// Чые мы песні ведалі з калыскі”— А.Зарыцкі), уласцівасці ці дзеянні аднаго прадмета пераносяцца на другі прадмет, непасрэдна з ім звязаны (“Перш душылі паны,// Што шляхтай зваліся, // Цяпер “сукины сыны”// За нас узяліся”— А.Гурыновіч). Відам метаніміі з’яўляюцца сінекдаха, у якой адны паняцці замяняюцца другімі на аснове іх колькасных суадносін. Найбольш частыя выпадкі сінекдахі – ужыванне часткі з’явы ці прадмета ў значэнні цэлага (“Тут кажух і шынель, і бурнос, лапсярдак…”— Ф.Багушэвіч) або цэлага замест часткі (“Ён зменлівы, наш час,// Такі гарачы// Не слухае драздоў,// Не ходзіць па расе”— П.Панчанка). Да сінекдахі адносяцца і ўжыванне адзіночнага ліку ў значэнні множнага (Свет трымаўся на ўдаве) або множнага – у значэнні адзіночнага (“Зданню вязні майданекаў ходзяць жывыя”— А.Бачыла), і замены родавага паняцця відавым (Вучыся шанаваць капейку) або відавога – родавым (Сонца перайшло з канапы на сцяну). На асаблівасцях метаніміі засноўваецца перыфраза, у якой назва з’яў або прадметаў падаецца праз апісанне іх асобных вызначальных прыкмет (“Не пад мысль песня будзе каму-небудзь з нас — // Канапляную возьмеш зарплату” — Я.Купала). У перыфразе заключаны элемент своеасаблівай паэтычнай разгадкі, “ключ” да якой ляжыць тут жа, у паэтычным кантэксце. Многія народныя фразеалагізмы маюць перыфрастычны характар (класці баразну – араць, сысці ў магілу – памерці, пусціць агнём – спаліць). Своеасаблівай разнавіднасцю перыфразы з’яўляецца антанамазія (або антанамасія) – замена імя вядомай асобы назвай прадмета ці з’явы, што з ёй непасрэдна звязаны (аўтар “Новай зямлі” – замест Я.Колас, пясняр Нарачы – замест М.Танк і г.д.). Антанамазіяй называюць таксама і ўжыванне ўласных імёнаў замест агульных разуменняў (“Свет, у якім мы жывём — // Не наш.// Яго даўно закаханыя параздавалі// Сваім Дульцынеям, Джульетам”— М.Танк). Часам у літаратурнай мове непрыемнае ці непрыстойнае слова (словаспалучэнне) замяняецца больш прыгожым ці далікатным. У дадзеным выпадку мы маем справу з эўфемізмам. Паколькі чытач (слухач) твора ведае першапачатковае гучанне слова, ён успрымае эўфемізм як пэўны мастацкі прыём. У якасці эўфемізмаў могуць выступаць асобныя выразы метанімічнага, метафарычнага і перыфрастычнага характару (недалёкі чалавек – замест дурань, ухіляцца ад ісціны – замест ілгаць і г.д.). У той час як метафара часцей ужываецца ў паэзіі, М. – у прозе.
МЕТАФАРА  (ад гр. metafora -- перанясенне) – адзін з асноўных відаў тропа, ужыванне слова ці выразу ў пераносным значэнні праз супастаўленне пэўнай з’явы ці прадмета з іншай з’явай ці прадметам на аснове іх падабенства або кантрасту.  У М., у адрозненне ад параўнання, прысутнічае толькі адзін член супастаўлення – тое, з чым супастаўляецца, і не называецца (а толькі падразумеваецца) тое, што супастаўляецца. М. звычайна перафразуецца ў параўнанне пры дапамозе слоў “нібы”, “як”, “быццам”  і г.д. М. сустракаюцца ў бытавой мове (ідзе дождж, садзіцца сонца), але асноўная сфера іх бытавання – паэзія. Вылучаюць простую метафару, якая складаецца з аднаго слова ці выразу (“Замоўкнуў жураўліны скрып калысак// І калаўротаў гул чмяліны змоўк”— П.Панчанка), і разгорнутую, якая ахоплівае вялікіі адрэзак твора або ўвесь твор (бітва – жніво ў “Слове пра паход Ігаравы”, жыццё – акіян у паэме А.Куляшова “Цунамі”). Разнавіднасцямі метафары з’яўляюцца адухаўленне і ўвасабленне (парсаніфікацыя) – перанясенне ўласцівасцей жывых істот на якія-небудзь прадметы, абстрактныя паняцці, з’явы прыроды, рэчы. У аснове адухаўлення ляжаць старажытныя анімічныя ўяўленні чалавека, які надзяляў усе прадметы навакольнага свету здольнасцю адчуваць і мысліць. Адухаўленне часта ўжываецца не толькі ў вуснай народнай творчасці (казках, песнях і інш.), але і ў пісьмовай паэзіі (“Бачу я дарогу тую,// Па якой юнацтва йшло.// Песня, я тваё цалую// Галубінае крыло”— А.Александровіч). Увасабленне (персаніфікацыя) – гэта наданне чалавечых уласцівасцей асобным рэчам, прадметам, з’явам прыроды. Так, прыроду “ачалавечваюць” М. Лужанін (“Па садзе несла восень// Буйных антонаў кош”), Н.Гілевіч (“Ранак вытарашчыў вочы,// Як дзіця, глядзіць наўкола”) і інш. Да персаніфікацыі блізкая апастрофа – зварот да памерлай ці адсутнай асобы, як да прысутнай, або да нейкага прадмета ці з’явы, як да чалавека (“Песня, будзь беларускаю // І пад вясельнай хусткаю // І ў баявым шынялі” — М.Лужанін).
МЕТАФАРЫЧНЫ СТЫЛЬ – гл. ТРОП
МЕТР  /ад гр. mētron – мера, адзінка вымярэння; вершаваны памер/ – ідэальная схема чаргавання ў вершаваных радках метрычнага верша пэўных рытмастваральных кампанентаў (доўгіх і кароткіх складоў – у антычным, націскных і ненаціскных – у сілаба-танічным вершаванні і г.д.). Так, у сілаба-танічнай сістэме вершавання папераменнае чаргаванне націскных   і  ненаціскных  складоў ( /–/–/…)  стварае  харэічны М., ненаціскных і націскных (–/–/–/…) – ямбічны. У адрозненне ад двухскладовых, трохскладовыя М. паміж націскнымі складамі маюць па два ненаціскныя. Іх вылучае характар анакрузы (ненаціскныя склады ў пачатку вершаванага радка перад першым метрычным націскам). У дактылічным М. яна нулявая (/–/–/–…), у амфібрахічным – аднаскладовая(–/–/–/–…), у анапестычным – двухскладовая (–/–/–/…). Асноўнай метрычнай адзінкай верша з’яўляецца стапа, якая ў сілаба-танічным вершы бывае двухскладовай (з націскам на першым складзе – харэй, з націскам на другім складзе – ямб) або трохскладовай (з націскам на першым складзе – дыктыль, на другім, сярэднім, складзе – амфібрахій, на апошнім, трэцім, складзе – анапест). Чаргаванне пэўнай колькасці аднолькавых стопаў утварае памер вершаваны. “Прасодыя вучыць метрам, ці мераю колькасці, вершы складаць”, – пісаў М.Сматрыцкі ў “Граматыцы славянскай” /1618/, указваючы на значэнне М. у вершаванай мове. Жывая плынь вершаванага рытму далёка не заўсёды супадае з М. Напрыклад, у чатырохстопных ямбах А.Пушкіна толькі каля 27% радкоў маюць па чатыры націскі, як таго патрабуе ямбічны М. (64% – па тры,  крыху больш 9% – па два.). Аднак нельга на гэтай падставе лічыць М. чымсьці неістотным, ілюзорным. У вялікай ступені дзякуючы менавіта М. ствараецца велізарнае багацце рытмічнай варыянтнасці метрычнага верша, у якім М. выступае “ў якасці зададзенага ўзору, што загадзя існуе ў свядомасці, будучы ў выглядзе ўсвядомленых правіл ці “рытмічнага гулу” (М.Харлап). М. вельмі адчувальна ўплывае на рытм метрычнага верша, з’яўляючыся адным з важнейшых яго стваральнікаў. Раздзел вершазнаўства, які вывучае сукупнасць правіл вершавання ў якой-небудзь літаратуры (сістэмы вершавання, памеры вершаваныя) называецца метрыкай. Тэрмін “метр” таксама ўжываецца і ў значэнні вершаванага памеру.
МЕТРЫКА – гл. МЕТР
МЕТРЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
МЕТРЫЧНЫ ВЕРШ  /ад гр. mētron – мера, адзінка вымярэння/ – верш, у аснове якога ляжаць  метрычныя прынцыпы арганізацыі вершаванага радка (гл. метр). Да яго адносяцца ўсе віды вершаў антычнай (метрычнай) і сілаба–танічнай сістэм вершаскладання. М.в. адрозніваецца ад так званага дысметрычнага верша, што ўключае формы верша, у якіх не выдзяляюцца стопы (сілабічны, танічны, свабодны верш).
МІЛАГУЧНАСЦЬ – гл. ЭЎФОНІЯ
МІНЕЗІНГЕР – гл. ПАЭТ
МІНІЯЦЮРА – невялікі па сваім аб’ёме празаічны або вершаваны твор, завершаны па форме і думцы. Да М. належаць абразкі, версэты, вершаваныя карацелькі (вершы афарыстычнага характару, што маюць, як правіла, не больш сямі радкоў), прыпеўкі, эпіграмы, фрашкі (польскія сатырычныя вершы-карацелькі на злабадзённую тэму), каламыйкі (украінскія прыпеўкі) і г.д.
МІФ /ад гр. mýthos – апавяданне, байка, паданне/ -- паданні пра асобыя персаніфікаваныя ці проста адухоўленыя аб’екты і з’явы прыроды (дрэва, кветка, возера, планета, навальніца, гром і г.д.), а таксама пра багоў, герояў, дэманалагічных істот (русалак, лесавікоў, палевікоў, дамавікоў і інш.), у якіх увасобіліся ідэалістычныя ўяўленні старажытнага чалавека аб навакольным свеце. Міфалагічны светапогляд калісьці замяняў усе формы грамадскай свядомасці – рэлігію, мараль, мастацтва, права, палітыку, філасофію, якія, дарэчы, пазней і выдзеліліся з міфалогііі, адчуўшы (і адчуваючы дауэтуль) на сабе яе моцны ўплыў. Так, М., і не толькі свае ўласныя, але і антычныя (пра Зеўса, Праметэя, Геракла, Венеру і інш.), адчувальна паўпрывалі на ўсе еўрапейскія,  у т.л. беларускую, літаратуры. У прыватнасці, М. знайшлі ўвасабленне ў ананімных баларускіх паэмах “Тарас на Парнасе” і “Энеіда навыварат”, у творах В.Дунуна-Марцінкевіча (“Травіца брат-сястрыца”, “Люцынка, або шведы на Літве”), М.Багдановіча (вершаваны цыкл “У зачарованым царстве”), Я.Купалы (вобразы курганоў, відмаў, начніц, грамавіцы, перуна) і інш. Беларускія М. у значнай ступені прадвызначылі непаўторнасць польскамоўнай творчасці А.Міцкевіча (балады “Свіцязанка”, “Рыбка”, “Курганок Марылі”, “Упыр”, “Свіцязь”, паэмы “Дзяды” і мн. інш.). Палескія М., блізкія беларусам, ляглі ў аснову славутай драмы-феерыі Лесі Украінкі “Лясная песня”. Розныя віды М. (касмаганічныя – пра ўзнікненне сусвету, антрапагенічныя – пра паходжанне чалавека, тэагенічныя – пра багоў, салярныя – пра Сонца, этыялагічныя – пра розныя аб’екты і з’явы прыроды, флору і фаўну і г.д.), вобразна паўплывалі на многія жанры фальклору (замовы, казкі, легенды, балады і інш.), а праз яго (ці непасрэдна) і на ўсю старажытную і новую беларускую літаратуру.
МІФ (ад грэч. mythos — аповед, байка, паданне) — паданне пра асобныя персаніфікаваныя ці проста адухоўленыя аб'екты і з'явы прыроды (дрэва, кветка, возера, планета, навальніца, гром і г.д.), а таксама пра багоў, герояў, дэманалагічных істот (русалак, лесавікоў, палевікоў, дамавікоў і інш.), у якіх увасобіліся ідэалістычныя ўяўленні старажытнага чалавека аб навакольным свеце. Міфалагічны светапогляд калісьці замяняў усе формы грамадскай свядомасці — рэлігію, мараль, мастацтва, права, палітыку, філасофію, якія, дарэчы, пазней і вылучыліся з міфалогіі, адчуўшы (і адчуваючы дагэтуль) на сабе яе моцны ўплыў. Так, М., і не толькі свае ўласныя, але і антычныя (пра Зеўса, Праметэя, Геракла, Венеру і інш.), адчувальна паўплывалі на ўсе еўрапейскія, у т.л. беларускую, літаратуры. У прыватнасці, М. знайшлі ўвасабленне ў беларускіх паэмах «Тарас на Парнасе» і «Энеіда навыварат», у творах В.Дуніна-Марцінкевіча («Травіца брат-сястрыца», «Люцынка, або шведы на Літве»), М.Багдановіча (вершаваны цыкл «У зачарованым царстве»), Я.Купалы (вобразы курганоў, відмаў, начніц, грамавіцы, перуна) і інш. Беларускія М. ў значнай ступені прадвызначылі непаўторнасць польскамоўнай творчасці А.Міцкевіча (балады «Свіцязянка», «Рыбка», «Курганок Марылі», «Упыр», «Свіцязь», паэма «Дзяды» і мн. інш.). Палескія М., блізкія беларусам, ляглі ў аснову славутай драмы-феерыі Лесі Украінкі «Лясная песня». Рознью віды М. (касмаганічныя — пра ўзнікненне сусвету, антрапагенічныя — пра паходжанне чалавека, тэаганічныя — пра багоў, салярныя — пра Сонца, этыялагічныя — пра рознью аб'екты і з'явы прыроды, флору і фауну і г.д.) вобразна паўплывалі на многія жанры фальклору (замовы, казкі, легенды, балады і інш.), а праз яго (ці непасрэдна) і на ўсю старажытную і новую беларускую літаратуру.
МНАГАКРАТНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
МНЕМАНІЧНЫ ВЕРШ – гл. ВЕРШ
МОВА МАСТАЦКАЙ ЛІТАРАТУРЫ – моўная сістэма, якая грунтуецца на нацыянальнай літаратурнай мове і найбольш поўна выяўляе яе творчыя магчымасці па слоўна-вобразнаму (пісьмоваму) адлюстраванню рэчаіснасці. Шырока карыстаецца яе фанетыка-марфалагічным (гл. гукапіс літаратурны), лексіка-фразеалагічнымі (гл. лексіка літаратурная; тропы), інтанацыйна-сінтаксічнымі (гл. сінтаксіс літаратурны) сродкамі. Мае пэўную адметнасць у залежнасці ад таго, у якіх відах літаратуры (паэзіі ці прозе) выкарыстоўваецца (гл. паэзія; вершаваная мова), у які час і якія пісьменнікі да яе звяртаюцца (гл. стыль пісьменніка). Разам з тым М.м.л. мае свае адрозненні ад літаратурнай мовы. У літаратурным творы мы, па-першае, сустракаемся з аўтарскім маўленнем, даволі спецыфічным у кожнага пісьменніка, з індывідуалізаваным маўленнем персанажаў (у дыялогах, маналогах, унутраных маналогах). Па-другое, у М.м.л. з пэўнымi мастацкiмi мэтамi часта выкарыстоўваюца т.зв. пазалiтаратурныя моўныя формы (дыялектызмы, вульгарызмы, жарганiзмы i г.д.), што недапушчальна для літаратурнай мовы. У грамадстве ўвогуле, а ў беларускім асабліва, М.м.л. адыгрывае вялікую сацыякультурную ролю. Так, пісьменнікі сваёй творчасцю аказалі вырашальны ўплыў на фармаванне і развіццё ў XIX – XX cтст. новай беларускай літаратурнай мовы, яе ўнармаванне, пашырэнне і ўдасканаленне яе разнастайных стылёвых пластоў. Я.Купала і Я.Колас слушна лічацца асноўнымі стваральнікамі сучаснай беларускай літаратурнай мовы, хаця нямала дзеля гэтага зрабілі як іх папярэднікі (найперш В.Дунін-Марцінкевіч і Ф.Багушэвіч), так сучаснікі і наступнікі (В.Ластоўскі, Я.Лёсік, М.Гарэцкі, З.Бядуля, К.Чорны, М.Лынькоў, К.Крапіва, П.Глебка, П.Броўка, А.Куляшоў, І.Мележ, М.Танк, У.Караткевіч, Я.Скрыган, Я.Брыль і інш.). У выніку пэўных гістарычных абставін (афіцыйная забарона беларускага друкаванага слова ў XIX ст., дэбеларусізацыя і русіфікацыя, жорсткі наступ на вёску і сялянства – галоўных носьбітаў жывога беларускага маўлення – ў ХХ ст. і інш.) менавіта пісьменнікі сталі ледзь не адзінымі ахоўнікамі і захавальнікамі беларускай мовы. Своеасаблівасць М.м.л., асаблівасці мовы буйнейшых беларускіх пісьменнікаў, іх канкрэтны ўклад у развіццё літаратурнай мовы паказаны ў энцыклапедычным даведніку “Беларуская мова” /1994/.
МОРА – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
МУЖЧЫНСКАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
МУЗЕЙ ЛІТАРАТУРНЫ – гл. МУЗЕЯЗНАЎСТВА ЛІТАРАТУРНАЕ
МУЗЕЯЗНАЎСТВА ЛІТАРАТУРНАЕ – навука, якая вывучае прынцыпы збору, захоўвання, даследавання i прапаганды арыгiнальных гiсторыка-лiтаратурных i лiтаратурна-мемарыяльных матэрыялаў. Гэтыя матэрыялы звычайна збіраюцца, захоўваюцца і прапагандуюцца ў спецыяльных навукова-асветных установах -- музеях літаратурных. На Беларусi прыватныя літаратурныя музеі былi створаны яшчэ ў ХVI-ХVIII ст. пры дварах Радзiвiлаў, Сапегаў, Агiнскiх, Храптовiчаў, Стравiнскiх i iнш. У ХIХ ст. нямала цiкавых лiтаратурных матэрыялаў захоўвалася ў музеi старажытнасцей К. i Я. Тышкевiчаў у Лагойску, у музеi А.Ельскага ў в. Замосце Пухавiцкага раёна i iнш. У 1919 г. пачаў працу Беларускi музей iмя I.Луцкевiча ў Вiльнi, якi ўзнiк з калекцый "Нашай Нiвы" i iснаваў да 1946 г. Сёння ў нас існуе шэраг літаратурных музеяў --  дзяржаўных, грамадскiх, прыватных. Гэта Дзяржаўны лiтаратурны музей (Мінск, вул М.Багдановіча, 15), лiтаратурныя музеi Я.Купалы (Мінск, вул. Я.Купалы, 4; фiлiялы ў Вязынцы, Ляўках, Акопах, Яхімоўшчыне), Я.Коласа (Мінск, пр. Ф.Скарыны, 66-а;  фiлiялы ў Акiнчыцах, Смольнi, Альбуцi), М.Багдановiча (Мінск, вул. М.Багдановіча, 7-а; філіял па вул. Рабкораўскай, 14), П.Броўкi (Мiнск, вул. К.Маркса, 30), Ф. Багушэвiча (в. Жупраны Ашмянскага раёна), Дом-музей А.Мiцкевiча (Навагрудак, з філіялам у в. Завоссе). Па iнiцыятыве школ, калгасаў, прадпрыемстваў, устаноў, прыватных асоб створана нямала грамадскiх і прыватных літаратурных музеяў (Цёткi, I.Мележа, А.Куляшова, К.Чорнага, Я.Маўра, У.Галубка, Б.Тарашкевiча, В.Таўлая, А.Блока, Ф.Дастаеўскага, Гудзевiцкi лiтаратурны-краязнаўчы музей у Мастоўскiм раёне, Музей поліэтнічнай культуры Ракаўшчыны ў Валожынскім раёне i iнш.). Літаратурныя музеі арганiзуюць, апрача iншага, навуковыя канферэнцыi, выдаюць зборнiкi навуковых прац, уносячы тым самым адчувальны ўклад у айчыннае лiтаратуразнаўства. Музейныя экспанаты пра пісьменнікаў захоўваюцца таксама ў зборах дзяржаўных краязнаўчых і гістарычных музеяў, а таксама ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (Мінск, вул. Кірыла і Мяфодзія, 4).

НАВАТАРСТВА – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
НАВАТВОР – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
НАВЕЛА – гл. АПАВЯДАННЕ
НАВУКОВАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
НАВУКОВА-МАСТАЦКАЯ ЛIТАРАТУРА - сукупнасць лiтаратурных твораў розных вiдаў i жанраў, у якiх у мастацкай форме расказваецца пра выдатных дзеячаў навукi i культуры, знамянальныя навуковыя пошукi i адкрыццi. Прычым стваральнiкаў Н.м.л., у адрозненне ад навукова-папулярнай лiтаратуры, цiкавяць найперш душэўны i духоўны свет выдатных людзей, псiхалогiя творчай дзейнасцi i навукова-тэхнiчнай творчасцi. З другога боку, у Н.-м.л., у адрозненне ад дакументальна-мастацкай лiтаратуры, большая доля вымыслу мастацкага. Зрэшты, рэальнасць i вымысел у ёй ураўнаважваюцца, узаемадапаўняюцца адно другiм. Н.-м.л. атрымала пашырэнне ў рускiм прыгожым пiсьменстве ХХ ст. ("Апавяданнi пра жывёл" Б.Жыткова, "Лясная газета на кожны год" В.Бiанкi, "Кара-Бугаз" К.Паустоўскага, бiяграфii выдатных людзей, што выходзяць у серыi "ЖЗЛ", i iнш.). З беларускай Н.-м.л. можна назваць эсэ М.Стральцова "Загадка Багдановiча", раманы-эсэ А.Лойкi –"Як агонь, як вада..." (пра Я.Купалу) і “Францыск Скарына, або Сонца маладзіковае”,  раман В.Коўтун пра Цётку "Крыж мiласэрнасцi" i iнш.
НАВУКОВА-ПАПУЛЯРНАЯ ЛIТАРАТУРА - сукупнасць лiтаратурных твораў, асноўная мэта якiх -- у даступнай, папулярнай форме данесцi да чытача пэўныя навуковыя звесткi. Доля вымыслу мастацкага ў такой лiтаратуры, як i ў дакументальна-мастацкай лiтаратуры, нязначная, бо на першым месцы тут не вобраз-персанаж, нават не вобраз самога аўтара, а пададзеныя жыва, падчас займальна нейкiя факталагiчныя звесткi. Такiя краязнаўчыя эсэ Ю.Крашэўскага ("Пiнск i яго ваколiцы"), П.Шпiлеўскага ("Падарожжа па Палессi i Беларускiм краi"), М. Багдановiча ("Чырвоная Русь", "Браты-чэхi"), В.Вольскака ("Афрыканскае падарожжа"), "Пералётныя птушкi" Цёткi, бiяграфiчны нарыс Л.Савiк пра "бацьку амерыканскай касманаўтыкi" беларуса Барыса Кiта ("Беларускi космас") i iнш.
НАВУКОВА-ФАНТАСТЫЧНАЯ ЛIТАРАТУРА – сукупнасць лiтратурных твораў, сюжэты якiх звязаны з вырашэннем нейкiх нерэальных цяпер, а магчыма i ў будучым, навуковых цi тэхнiчных праблем (пранiкненне ў цэнтр Зямлi, падарожжа ў мiнулы час, сувязь з нязямымi цiвiлiзацыямi i г.д.). Для Н.-ф.л., як i для мастацкай лiтаратуры ўвогуле, галоўнае -- выяўленне ўнутранага свету чалавека. Разам з тым такая лiтаратура прымушае задумвацца i над некаторымi нявырашанымi навуковымi праблемамi, падштурхоўвае тэхнiчную думку. Адсюль -- працяглы поспех твораў Ж.Верна ("З гарматы на Месяц"), Г.Уэлса ("Машына часу", "Чалавек-невiдзiмка"), А.Талстога ("Гiпербалоiд iнжынера Гарына"), У.Обручава ("Зямля Саннiкава"), А.Бяляева ("Чалавек-амфiбiя") i iнш. У беларускай Н.ф.л. здабыткаў значна менш. З яе стваральнiкаў можна назваць Я.Маўра ("Фантамабiль прафесара Цылякоўскага"), М.Гамолку ("Цытадэль неба"), У.Шыцiка ("Апошняя арбiта"), П.Мiсько ("Эрпiды на планеце Зямля") i некаторыя iнш. К.Крапiва напiсаў арыгiнальную фантастычную камедыю "Брама неўмiручасцi", у аснове сюжэта якой -- вынаходства лекаў ад смерцi.
НАВУКОВАЯ ПАЭЗIЯ -- жанравая разнавiднасць медытатыўнай лiрыкi (гл. медытацыя), аб'ектам якой з'ўляюцца навуковыя тэорыi, адкрыццi, гiпотэзы. Тэрмiн Н.п. ўпершыню ўвёў у лiтаратуразнаўства французскi пiсьменнiк Р.Гiль ("Трактат пра слова", 1896). Такую паэзiю актыўна развiваў i прапагандаваў рускi паэт В.Брусаў -- як у тэарэтычных выказваннях, так i ў творчасцi ("Мир измерений", "Мир электрона" i iнш.). Тэрмiн гэты даволi ўмоўны. З большымi падставамi ён можа ўжывацца ў дачыненнi да старажытнай i сярэдневяковай лiтаратуры, дзе вершаванай мовай карысталiся ў гiстарычных, фiласофскiх, мастацтвазнаўчых i нават прыродазнаўчых трактатах (паэмы Лукрэцыя "Аб прыродзе рэчаў", Верлiгiя "Георгiкi", Буало "Паэтычнае мастацтва"). Аднак i зараз iснуе шэраг паэтаў, узброеных сучасным навуковым светапоглядам, для якiх навуковыя дасягненнi не толькi гуманiтарных, але i прыродазнаўчых навук маюць асаблiвую цiкавасць, становяцца аб'ектам паэтычнага разгляду, роздуму (Л.Мартынаў, Э.Межэлайцiс, А.Суляйменаў, I.Драч i iнш.). Першым з беларускiх пiсьменнiкаў цiкавасць да Н.п. выявiў М.Багдановiч. У незакончаным артыкуле "Паэзiя генiяльнага вучонага" (1911) ён разважыў пра тое, "чаму б паэзii i навуцы не iсцi рука ў руку", паколькi ў iх "адна i тая ж агульная мэта: задавальненне пазнавальных патрэб чалавека". Беларускi
паэт спасылаўся пры гэтым на аўтарытэт Гётэ, "вялiкага паэта i буйнога вучонага, памiж паэтычнымi адкрыццямi якога i яго навуковым светапоглядам iснуе несумненная сувязь", а таксама -- i перш за ўсё -- на творы М.Ламаносава, да некаторых з якiх "упаўне можна прымянiць назву "Н.п.". У сваёй уласнай творчасцi аўтар "Вянка" заўсёды ўлiчваў поспехi розных навук -- археалогii, гiсторыi, бiялогii, фiзiкi i г.д. Асобныя яго вобразы i нават цалкам вершы ўзнiкалi ў вынiку знаёмства з тымi цi iншымi навуковымi адкрыццямi (санеты "Памiж пяскоў Егiпецкай зямлi", "Что из того, что стих в душе кипит?", верш "Усплыла грамада сiфанафора" i iнш.). У сучаснай беларускай паэзii пафас навуковых адкрыццяў ляжыць у аснове асобных твораў М.Танка, А.Куляшова, А.Русецкага, С.Дзяргая, А.Разанава i  iнш.
НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ – творчае адзінства груп літаратараў пэўнага гістарычнага перыяду, блізкіх па сваім светапоглядзе і мастацкай манеры. Прадстаўнікі аднаго Н.л. распрацоўваюць агульныя матывы і тэматыку, карыстаюцца подобнымі выяўленчымі сродкамі. Творчую блізкасць яны часта замацоўваюць арганізацыйна: утвараюць літаратурную арганізацыю, выдаюць свой орган, публікуюць маніфест і г.д. Часам Н.л. утвараюцца ў межах аднаго метаду літаратурнага (крытычны рэалізм, натуралізм, сацыялістычны рэалізм – у межах рэалізму; акмеізм, імажынізм, футурызм, імпрэсіянізм, экспрэсіянізм, постмадэрнізм – у межах мадэрнізму), падчас узнікаюць у выніку пошуку новага метаду (сімвалізм). Аднак іх уплыў у той ці іншай ступені пазначыўся на творчасці некаторых пісьменнікаў: Я.Купалы, М.Багдановіча (сімвалізм), З.Бядулі, У.Хадыкі, У.Жылкі, давераснёўскага М.Танка (імажынізм), М.Грамыкі (футурызм), ранняга К.Чорнага, М.Зарэцкага (“паток свядомасці”, імпрэсіянізм)… Да ўласна беларускіх Н.л. ХХ ст. можна аднесці маладнякізм і узвышэнства (ад назваў літаратурных аб’яднанняў  “Маладняк”/1923–1928/ і  “Узвышша”/1926–1931/). Маладнякоўцы (М.Чарот, А.Дудар, А.Вольны, А.Александровіч і інш) імкнуліся “ідэі матэрыялізму, марксізму і ленінізму ажыццявіць у беларускай мастацкай творчасці”, лічылі, што мастацкі вобраз павінен аб’ектыўна адпавядаць рэальнасці. Разам з тым некаторыя з іх мастацкую спадчыну лічылі перажыткам, захапляліся арыгінальнічаннем, фармалістычным штукарствам. Узвышэнцы (К.Крапіва, У.Дубоўка, М.Лужанін, К.Чорны, А.Бабарэка, Л.Калюга і інш.), не забываючыся пра грамадзянскасць літаратуры, імкнуліся да яе мастацкай дасканаласці, да таго, каб яе маглі “ўбачыць вякі і народы”. Яны арыентаваліся на вусную народную творчасць, класічную літаратуру, развівалі розныя жанры, павышалі культуру беларускага верша. З другой паловы 90-х гг. ХХ ст. асобны Н.л. (яго ўмоўна можна назваць бумбамлітызмам – па назве літаратурнага аб’яднання “Бум-Бам-Літ”) імкнецца стварыць адносна невялікая група маладых беларускіх пісьменнікаў (З.Вішнёў, В.Жыбуль, С.Мінскевіч, А.Туровіч, А.Хадановіч і інш.), якая час ад часу выпускае свой перыядычны орган – “Ксэракс беларускі”, выдае кніжкі ў серыі “Другі фронт мастацтваў”. Асноўная кансалідуючая ідэя прадстаўнікоў гэтага Н.л. вызначаецца як “панэстэтызм”. Па сутнасці, гэта не што іншае, як прыватнае ўвасабленне ў творчай практыцы некаторых прынцыпаў мадэрнізму, у прыватнасці  постмадэрнізму. 
НАРОДНАЕ ВЕРШАВАННЕ – сістэма вершавання, якая выкарыстоўвалася і часткова яшчэ выкарыстоўваецца ў народнай паэзіі. Гэта – самая ранняя сістэма вершавання ва ўсходнеславянскай літаратуры, калі слова існавала разам з музыкай, жэстам, рухам. Народны верш спяваўся або прамаўляўся рэчытатывам (напеўнай дэкламацыяй). Так, рускія быліны, украінскія думы, беларускія замовы і галашэнні не проста чыталіся, як мы іх цяпер чытаем па фальклорных зборніках, а выконваліся нараспеў, рэчытатывам, прычым (за выключэннем замоў і галашэнняў) у суправаджэнні якога-небудзь музычнага інструмента (гусляў, кобзы, ліры). Таксама і беларускія народныя песні (гістарычныя, каляндарна-абрадавыя, любоўныя і інш.) паядноўвалі ў сабе слова і мелодыю, сэнс і гук. У Н.в. вялікую ролю адыгрываў чыста музычны прынцып арганізацыі рытму: у аснове сувымернасці была колькасць часу, неабходная для вымаўлення першаснай рытмічнай адзінкі – склада. У выніку гэтага слова настолькі падначальвалася напеву, што часта пазбаўлялася свайго граматычнага націску, дапускала перастаноўку гэтага націску з аднаго складу  на другі, у вершаваных радках з’яўляліся лішнія словы – “зáтычкі”, асобныя склады “расцягваліся”, другія, наадварот, “сцягваліся” (так, замест “у” і “і” нават пасля зычных з’яўляліся “ў” і “й”) і г.д. Пазней, калі вершаваны тэкст пачаў паступова вызваляцца ад мелодыі, у якасці арганізуючага рытмічнага пачатку Н.в. выступіў моцны (або апорны) націск, які, нібы магнітам, прыцягнуў да сябе націскі некаторых суседніх слоў, і не толькі дапаможных, але і самастойных. Чаргаванне пэўнай колькасці такіх націскаў у вершаваных радках і стварыла рытм танічнага ў сваёй аснове народнага верша. Існуюць два тыпы народнага верша: песенны і рэчытатыўны, або гутарковы. Рэчытатыўны верш некалькі маладзейшы за песенны. У ім, у адрозненне ад песеннага, некалькі меншая сувязь з музыкай (напевам). Самай распаўсюджанай яго формай з’яўляецца былінны верш -- бязрыфменны верш, у радках якога звычайна па 4 апорныя націскі (з іх апошні -- дапаможны), да гэтага -- двухскладовыя анакрузы і клаўзулы.  Песенны верш таксама пазбаўлены аднастайнасці. Як падкрэсліваў І.Насовіч у прадмове да зборніка “Беларускія песні” /1874/, “ва ўсіх беларускіх песнях, і асабліва старажытных, пануе танічнае вершаванне, у якім націск галоўнага па сэнсу слова падпарадкоўвае сабе ўсе астатнія склады і націскі”. Н.в. у двух яго асноўных тыпах паступова відазмянялася пад уплывам літаратурнага верша, які ў беларусаў узнік на самым пачатку XVI ст. Гэта быў антычны (метрычны) верш – у паэзіі на лацінскай мове і сілабічны верш – у паэзіі на старабеларускай мове. Літаратурны верш з яго роўнаскладовасцю вершаваных радкоў, раўнамернасцю чаргавання моцных (доўгіх) і слабых (кароткіх) складоў адчувальна паўплываў на чыста танічныя прынцыпы Н.в. Ужо з XVI ст. у вершы народных песень узнікаюць сілаба-танічныя формы, якія паядноўваюць ранейшыя прыкметы тонікі (аднолькавасць у радках рытмічных акцэнтаў) з новымі прыкметамі сілабізму (аднолькавасць складоў у радках). У песнях з’яўляюцца рыфмы, а таксама строфы. У сваю чаргу, маладыя сілаба-танічныя формы Н.в. пачалі акзваць уплыў на літаратурны сілабічны верш, паскараць фармаванне сілаба-танічнай сістэмы, якая ў беларускай кніжнай пэзіі зараджаецца ў канцы XVIII ст. Што да чыста танічных форм народнага верша, то яны пазней знайшлі развіццё ў літаратурнай танічнай сістэмы вершавання.
НАРОДНА-ПАЭТЫЧНАЯ ТВОРЧАСЦЬ – гл. ФАЛЬКЛОР
НАРОДНАСЦЬ ЛІТАРАТУРЫ — гл. ЛІТАРАТУРА
НАРОДНЫ ВЕРШ — гл. НАРОДНАЕ ВЕРШАВАННЕ
НАРЫС – гл. АПАВЯДАННЕ
НАРЫСІСТ – гл. ПІСЬМЕННІК
НАСЛЕДВАННЕ – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
НАТУРАЛІЗМ – гл. РЭАЛІЗМ
НАЦЫЯНАЛЬНАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
НЕАЛАГІЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
НЕАРЭАЛІЗМ – гл. РЭАЛІЗМ
НЕДАСКАЗ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
НОНА – гл. СТРАФА

ОДА  /ад гр. ōidé – песня/ – жанр лірычнай паэзіі, урачысты  верш у гонар нейкай гістарычнай падзеі або выдатнай асобы. У старажытнай Грэцыі, дзе ўзнік гэты жанр, О.  называлі любую лірычную песню, вясёлую ці сумную, якая выконвалася хорам падчас танцаў. Свой усхваленчы пафас яна ўпершыню атрымала ў творчасці  Піндара / IV ст. да н.э./, які О. праслаўляў багоў, герояў, пераможцаў алімпійскіх гульняў. У такім выглядзе жанр адрадзіўся ў Заходняй Еўропе ў перыяд класіцызму ( П.Рансар, Ф.Малеб, Ж.-Б.Русо). Першую рускую О. напісаў В.Традзьякоўскі (“Ода пра здачу горада Гданьска”, 1784). Ён жа, грунтуючыся на “Развагах пра оду” французскага тэарэтыка мастацтва Н.Буало, надрукаваў свае “Развагі пра оду”. Вядомым рускім одапісцам быў М.Ламаносаў (“Ода на ўзяцце Хоціна” і інш.). Дасканаласць О. набыла ў творчасці Г.Дзяржавіна, які надаваў ёй часамі і сатырычнае гучанне (“Вяльможа”). Аднак з цягам часу О. ператварылася ў твор, у якім у напышлівай форме неабгрунтавана ўхваляліся цары, прыдворныя вяльможы, іншыя буйныя ахоўнікі самадзяржаўя. Гэта прывяло да выраджэння О. яшчэ ў канцы XVIII – пачатку XIX стст., да замацавання за ёй нядобрай славы твора, што выяўляе высакапарнае нізкапаклонства. У такім, адмоўным, сэнсе слова “ода” часам ужываецца і зараз (“На караністай дарозе вазак// Цябе растрасе, таўстазадая ода” – Р.Барадулін, “У вянок Мацею Бурачку”). Тым не менш ужо з пачатку ХХ ст., асабліва пасля рэвалюцыі, заўважаецца штораз большая цікавасць да гэтага жанра (“Ода рэвалюцыі” У.Маякоўскага, “Хвала чалавеку” В.Брусава). О. прыйшла і ў беларускую савецкую паэзію. Многія вершы пра Леніна, камуністычную партыю, кастрычніцкую рэвалюцыю, розныя “чырвоныя” даты календара – гэта не што іншае, як савецкія О. Праўда, часцей за ўсё паэты не ўжывалі ў назвах твораў слова “ода”. Аднак з часам яно і тут набыло правы грамадзянства (“Ода пешаходу” П.Панчанкі, “Ода прозе” М.Стральцова, “Ода трактарнаму заводу” Хв.Жычкі і інш.). Пачала сваё існаванне і асобная жанравая разнавіднасць – сатырычная О. (“Ода футбольнаму мячу” Н.Гілевіча).
ОНІМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ

ПАВУЧЭННЕ – гл. СЛОВА
ПАДАННЕ – гл. ЛЕГЕНДА
ПАДВАЕННЕ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ПАЗАСЮЖЭТНЫЯ ЭЛЕМЕНТЫ ТВОРА – гл. КАМПАЗІЦЫЯ; СЮЖЭТ
ПАЛЕМІЧНАЯ ЛІТАРАТУРА – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
ПАЛІЛОГ – гл. ДРАМА
ПАЛІНДРОМ /гр. polindroméo — той, хто вяртаецца/, або ПЯРЭВАРАЦЕНЬ — літаратурны твор, радкі якога прачытваюцца не толькі злева направа, але і справа налева, захоўваючы той самы сэнс. Засноўваецца на паліндрамічных магчымасцях асобных слоў (тут, боб) ці выразаў (бурт труб; Аліса касіла, а Ліза вазіла). П. — своеасаблівая літаратурная гульня, якая выяўляе магчымасці пэўнай нацыянальнай мовы і ступень валодання гэтай мовай самім вершапісцам.   У беларускай паэзіі быў пашыраны асабліва ў часы барока, у тым ліку ў творчасці С.Полацкага. У пасляваенны час адрадзіўся ў паэзіі Р.Крушыны. Вось, у прыватнасці, яго “Паліндром” (1975):

			Я — сіла. Маліся!
			Міла палім.
			Тонкі кнот…
			Толам умалот.

			Я — сіла. Маліся!
			На гару — гураган.
			Ура! Зару —
			На барабан.

Паэт В.Жыбуль стварыў першую беларускую паэму-П. “Рогі гор” і апавяданне-П. “Хам у думах”/
ПАЛОМНІЦКАЯ ЛІТАРАТУРА – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА 
ПАМЕР ВЕРШАВАНЫ -- паняцце, якое ўжываецца найчасцей для вызначэння рытмiчнай канвы метрычнага верша i паказвае колькасць i характар стопаў у вершаваных радках (трохстопны амфiбрахiй, пяцiстопны ямб i г.д.). Асобныя памеры ў антычнай i сiлаба-танiчнай сiстэмах вершавання маюць свае назвы -- гекзаметр, пентаметр, александрыйскi верш i iнш. У сiлабiчнай сiстэме вершавання памер вызначаецца колькасцю складоў у вершаваных радках (дзесяцiскладовiк, трынаццацiскладовiк i г.д.). У сілаба-тоніцы адрозніваюць двухскладовыя памеры, у аснове якіх – пэўная колькасць ямбаў і харэяў, і трохскладовыя, што ўлічваюць колькасць дактыляў, амфібрахіяў і анапестаў. У апошнi час тэрмiн "памер верша" прымяняецца i для характарыстыкi асноўных рытмiчных асаблiвасцей дысметрычнага верша -- акцэнтна-складовага, дольнiка, тактавiка, акцэнтнага, або чыста танiчнага (двухакцэнтны пяцiскладовiк, чатырохiктны дольнiк, трохiктны тактавiк, трохакцэнтны верш i г.д.). Некаторыя даследчыкi лiчаць, што "памеры ёсць i ў свабодным вершы,
толькi мы iх не ведаем" (М.Гаспараў). Колькасць i характар памераў, якiмi карыстаецца паэт, дае пэўнае ўяўленне пра рытмiчнае багацце яго
творчасцi. Па падлiках I.Ралько, М.Багдановiч карыстаўся 101 памерам, з якiх ямбiчных -- 26, харэiчных -- 22, анапестычных -- 13, дактылiчных - 10 i амфiбрахiчных -- 7. На сiлаба-танiчную сiстэму вершавання  ў творчасцi аўтара "Вянка" прыпадае 78 памераў, а на ўсе астатнiя формы верша -- 23 памеры. Такая шматлiкасць П.в. у вялiкай ступенi прадвызначыла рытмiчную разнастайнасць яго паэзii (гл. рытм), паколькi П.в. i канкрэтны рытм верша цесна ўзаемазвязаны. Абумоўлены паэтычным зместам рытм увасабляецца ў П.в. У сваю чаргу П.в., як адзiн з дзейсных рытмастваральных кампанентаў метрычнага верша, актыўна ўплывае на рытм, а тым самым i на змест паэтычнага твора. Маючы ўсё гэта на ўвазе, А.Твардоўскi падкрэслiваў: "Я б нават так сказаў, што дакладна адгадаць, якiм памерам пра што пiсаць, -- гэта ўсё роўна, што напiсаць рэч напалову".
ПАМФЛЕТ – гл. АПАВЯДАННЕ
ПАМФЛЕТЫСТ – гл. ПІСЬМЕННІК
ПАНЕГІРЫК – гл. ВЕРШ
ПАНТАРЫМ — гл. ВЕРШ
ПАНТАРЫФМА – гл. РЫФМА
ПАРАЛЕЛІЗМ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ПАРАЎНАННЕ – від тропа, у якім сутнасць аднаго прамета, з’явы ці паняцця вытлумачваецца праз супастаўленне іх з падобнымі іншымі, больш або менш вядомымі ўспрымальніку літаратурнага твора. У П. ўзаемадзейнічаюць абедзве часткі супастаўлення – і тое, што параўноўваецца, і тое, з чым параўноўваецца. Граматычна П. афармляюцца па-рознаму, найчасцей – з дапамогай злучнікаў і злучальных слоў (як, нібы, быццам, няйначай і інш.). П. дапамагае зрабіць паэтычны малюнак яскравым, зрокава наглядным, жывапісным, даць яму пэўную ацэнку. Так, калі Я.Купала піша: “Свеце месяц, свеце,// Як лысіна ў пана”, — то гэтае параўнанне найперш дае магчымасць зрокава больш-менш дакладна ўявіць і тое, што параўноўваецца (аб’ект параўнання: месяц), і тое, з чым параўноўваецца (суб’ект параўнання: лысіна). Разам з тым у параўнанні заключана і пэўнае стаўленне паэта да суб’екта параўнання (гумарыстычна-іранічнае), і аўтарская ацэнка яго (выразна негатыўная, бо гэта лысіна пана-прыгнятальніка). П. можа выражацца творным склонам назоўніка, апісальным зваротам, часам часткі П. злучаюцца інтанацыйнай (бяззлучнікавай) сувяззю (“Сняжыначкі-пушыначкі // Ляцелі матылькамі…”, З. Бядуля; “Вабіў хлопца мілы тварык, // Белы-белы, быццам лотас, // І каса чарней ад хмары”, М. Лужанін; “Вочы Ганніны – дзве зоркі, // Броўкі – выгібы крыла, // Грудкі – дзве блізніцы-горкі. // Як сад, Ганна расцвіла”, Я.Колас). У паэзіі нярэдка сустракаецца адмоўнае параўнанне, у якім пры знешнім супрацьпастаўленні двух з’яў маецца іх глыбокае ўнутранае падабенства: “Ой, не хмарка градавая// Ў полі ніўку косіць,// — Секвестратар за падаткі// Нечы пот выносіць” (С.Крывец). Асобны від параўнання – разгорнутае параўнанне, у якім падаецца разгорнуты малюнак пэўнай з’явы. Здараецца, увесь твор будуецца на адным разгорнутым параўнанні. Такі, у прыватнасці, верш М.Багдановіча “…Зразаюць галіны таполі адну за другой”, у якім разгорнуты малюнак прыроды (першая палова верша) праецыруецца на з’явы грамадскага жыцця (другая палова верша).
ПАРНАС -- гара ў Грэцыi, на якой, паводле старагрэчаскай мiфалогii, жылi бог сонца, мудрасцi i мастацтваў Апалон, бог вiнаградарства i вiнаробства Дыянiс i музы. З часам П. стаў сiмвалiзаваць месца пражывання выдатных паэтаў, а выраз "узысцi на П." набыў значэнне "стаць сапраўдным паэтам". У беларускай лiтаратуры ХIХ ст. вядомасць
набыла паэма "Тарас на Парнасе". Праўда, у ёй намаляваны не П., а Алiмп, дзе жылi багi на чале з Зеўсам.
ПАРОДЫЯ  /гр. parōdia – супрацьспеў, песня навыварат, ад para – супраць і ōidē – песня/ — жанр сатырычнай літаратуры, заснаваны на карыкатурным перайманні стылёвых рыс нейкага твора, творчай манеры асобнага аўтара або літаратурнага напрамку. Як самастойны твор, П. абавязкова мае на ўвазе арыгінал, кантрастуе з ім, часам перасягае яго мастацкай вартасцю. Камічны эффект у П. ствараецца неадпаведнасцю формы “прататыпа” (твора, які парадыруецца) новаму, процілегламу яму зместу, паказам асобных характэрных рыс парадыруемага твора ў шаржыраваным, часта гіпербалізавана-абсурдным выглядзе. Падчас П. дыскрэдытуе не літаратурны твор, а саму рэчаіснасць, розныя стылі справавой пісьменнасці, царкоўную літаратуру (“Малітва па-беларуску” К.Крапівы). Адна з першых беларускіх П. – славутая ананімная “Прамова Мялешкі”/пачатак XVII ст./. Гэта – П. на сеймавую прамову, яскравы твор палітычнай сатыры, скіраваны супраць парадкаў тагачаснай  Рэчы  Паспалітай,  у склад якой уваходзіла і Беларусь. У парадыйных паэмах XIX ст. “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе” востра высмейваліся творчыя прынцыпы класіцыстаў. Сацыяльна-бытавую і палітычную П. распрацоўвалі Ф.Багушэвіч (“Калыханка”), Я.Купала (“Ісцінна чорнае трыо”), Я.Колас (“Верныя сябры”), Ядвігін Ш., А.Паўловіч і інш. Прыкметны след у антыклерыкальнай П. пакінуў К.Крапіва сваёй парадыйнай паэмай “Біблія”. У апошні час асаблівае пашырэнне набыла літаратурная П., у якой высмейваюцца асобныя заганы чыста творчага парадку. Сярод пасляваенных беларускіх пісьменнікаў-парадыстаў вылучаюцца В.Вітка, Р.Барадулін, Г.Юрчанка, М.Скобла і інш. Адзін з самых яркіх парадыйных твораў сучаснай беларускай літаратуры – паэма ананімнага аўтара Ведзьмака Лысагорскага “Сказ пра Лысую Гару”, у якой дасціпна высмеяны паводзіны некаторых пісьменнікаў і асобныя парадкі, што існавалі ў Саюзе пісьменнікаў Беларусі ў 60–70-я гг.
ПАРНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ПАРТРЭТ (франц. portrait) -- апiсанне знешняга выгляду, адзення, рухаў, позы лiтаратурнага персанажа. П. -- адзiн з галоўнейшых сродкаў iндывiдуалiзацыi i тыпiзацыi вобраза-персанажа. П. у лiтаратурным творы залежыць ад метаду лiтаратурнага (абстрагавана-"размыты" П. у рамантыкаў, дакладны, канкрэтны -- у рэалiстаў), стылю пiсьменнiка (у адным выпадку П. даецца адразу i цалкам, у другiм -- паступова, асобнымi штрыхамi i г.д.). Так, В.Быкаў у "Знаку бяды" падае толькi асобныя рысы П. Сцепанiды i Петрака: "Хустка з'ехала набок, на лбе тырчэла сiваватая пасма валасоў" (Сцепанiда); "Пятрок падняў ад газнiчкi немалады, зморшчаны i зашчацiнены твар... Дробны дождж сыпаўся на яго лысаватую, з рэшткай сiвых валасоў галаву". Нярэдка пэўныя знешнiя дэталi П. (найчасцей вочы, рукi, адзенне) характарызуюць унутраны свет персанажа. Такi псiхалагiчны П. сустракаецца ў большасцi сучасных эпiчных i лiра-эпiчных твораў.["зыркiя ўчэпiстыя вочы Гужа на тоўстым ад'едзеным твары" (В.Быкаў. "Знак бяды")]. Другая асаблiвасць сучаснага лiтаратурнага П. --- ён даецца ў дынамiцы, развiццi, змяненнi. Такiя П. ў творах В.Адамчыка, В.Казько, А.Кудраўца, I.Пташнiкава i iнш.
ПАРТЫЙНАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
ПАСЛАННЕ – эпісталярна-публіцыстычны твор, напісаны ў форме звароту да нейкай рэальна існуючай асобы (ці многіх асоб). Нярэдка набывае выгляд маналагічнай прамовы-развагі або адкрытага ліста да каго-небудзь. Прычым аб’ект П. цікавіць аўтара не столькі сам па сабе, колькі той магчымасцю, якую дае ён, каб паразважаць над пэўнымі сацыяльна-палітычнымі, гістарычнымі або мастацтвазнаўчымі праблемамі. Вытокі беларускага літаратурнага П. – у сярэдневяковых празаічных творах, такіх, як “Апокрысіс” Хрыстафора Філалета, “Лісты” Ф.Кміты-Чарнабыльскага, ананімныя “Прамова Мялешкі” і “Ліст да Абуховіча”. З XIX ст. гэты жанр становіцца ледзь не выключна надбаннем паэзіі. П. сустракаецца ў Я.Чачота (“Да мілых мужыкоў”), В.Каратынскага (“Уставайма, братцы!”), В.Дуніна-Марцінкевіча (“Да пачцівых беларусаў”), К.Каліноўскага (“Пісьмо з-пад шыбеніцы”), Ф.Багушэвіча (“Не цурайся”), Я.Лучыны (“Усёй трупе дабрадзея Старыцкага беларускае слова”), А.Гурыновіча (“Дзякуй табе, браце, Бурачок Мацею”), А.Ельскага (“Вінцуку Дуніну-Марцінкевічу”). Росквіт П. у беларускай паэзіі прыпадае на пачатак ХХ ст. У гэты час відавочна пашыраюцца яго сэнсавыя і тэматычныя абсягі, удасканальваецца мастацкая форма. З’яўляюцца вядомыя П. Я.Коласа (“Беларусам”, “Ворагам”, “Сябрам-выгнаннікам”), Цёткі (“Вам, суседзі”, “Суседзям у няволі”, “Вясковым кабетам”), М.Багдановіча (“Ліст да п. В.Ластоўскага”, “Народ, Беларускі народ”), у якім гучна заяўляюць пра сябе сацыянальна- і нацыянальна-вызваленчыя ідэі, выразны грамадскі пафас. Асабліва ахвотна да П. ва ўсе перыяды сваёй творчасці звяртаўся Я.Купала, карыстаўся гэтым жанрам некалькі дзесяткаў разоў, прычым у самых розных паводле сваёй тэматыкі і прызначэння творах. Я.Купала вольна адчуваў сябе, бадай, ва ўсіх жанравых разнавіднасцях П.: сацыяльна-палітычным (“Апекунам”, “Ворагам Беларушчыны”), грамадска-патрыятычным (“Арлянятам”, “Беларускім партызанам”), літаратурным (“Прывет вам…”, ”Аўтарцы “Скрыпкі беларускай”), сатырычным (“Дэпутату N. N.”, “Слугам алтарным”), інтымна-лірычным (“Да дзяўчынкі”, “Да сваіх думак”), П.-інвектыве (“Гэй, капайце, далакопы”, “Японскім самураям”) і г.д. Купалаўскія традыцыі былі плённа развіты беларускай паэзіяй (“Лісты да сабакі” Я.Пушчы, “Ліст з палону” А.Куляшова, “Ліст да маці” М.Сурначова, “Не шкадуйце, хлопцы, пораху” М.Танка, “Беларускаму народу” М.Лужаніна, “Рускаму брату” П.Панчанкі і інш.).
ПАЎЗА  /лац. pausa, ад гр. pauo – спыняю, стрымліваю/ – адзін з элементаў інтанацыі, большы ці меншы па працягласці прыпынак голасу ў час чытання літаратурнага твора. П. – надзвычай важны сродак мастацкай выразнасці, дзейсны рытмастваральны кампанент. У творы існуюць сэнсавыя, або лагічныя, псіхалагічныя і рытмічныя П. Сэнсавая П. – гэта словападзел, які падзяляе мову мастацкай літаратуры на лагічна звязаныя часткі (сінтагмы), вызначае характар яе інтанацыі – пытальны, апавядальны ці клічны. Вершаваная мова выкарыстоўвае рытмічныя П., з якіх варта назваць цэзуру (працяглая ўнутрырадковая П., якая знаходзіцца на адным і тым жа месцы ў вершаваных радках) і міжрадковую паўзу. І тая і другая дапамагаюць стварэнню вершаванага рытму, уплываюць на яго канкрэтны характар. Але ў яшчэ большай ступені на канкрэтны рытмічны малюнак вершаванага радка і ўсяго верша ўздзейнічаюць так званыя псіхалагічныя П., якія ўзнікаюць у месцах сцяжэння асобных стопаў – як своеасаблівая часавая кампенсацыя за адсутнасць у той ці іншай стапе ненаціскнога склада. Такія П. асабліва характэрныя для дольнікаў і тактавікоў. Звычайна сэнсавыя П. у канцы вершаваных радкоў супадаюць з міжрадковымі, але падчас такога супадзення няма. Узнікае т.зв. перанос, які надзвычай узмацняе эмацыянальнасць паэтычнай мовы, набывае сэнсавыяўленчае значэнне.
ПАЎТОР – адзін з асноўных прынцыпаў арганізацыі структуры і мовы мастацкай літаратуры, найперш – вершаванай мовы. Існуюць некалькі відаў П.: рытмічныя (гл. метр; рытм), лексіка-стылістычныя (гл. сінтаксіс літаратурны), гукавыя (гл. гукапіс; рыфма), кампазіцыйныя (гл. кампазіцыя; страфа). П. фіксіюць увагу чытача (слухача) твора на пэўных рытмічных, гукапісных, лексічных, сінтаксічных, кампазіцыйных кампанентах твора і тым самым павялічваюць іх значэнне ў тэксце, выклікаюць і ўзмацняюць іх эмацыянальнае ўздзеянне. Звычайна ў літаратурных творах віды  і формы П. сустракаюцца не паасобку, а ў тым ці іншым спалучэнні, узаемадзейнічаюць адзін з адным і дапамагаюць лепшаму выяўленню вобразнага зместу.
ПАФАС  /ад гр. pāthos — пачуццё, натхненне, жарсць) — ідэя-жарсць, якой натхняецца пісьменнік, якая прадвызначае ўсе яго ідэйна-мастацкія пошукі, увасабляецца ў мастацкай тканіне ўсіх ці большасці ягоных твораў. Так, П. творчасці большасці беларускіх  дарэвалюцыйных і савецкіх пісьменнікаў стала купалаўская ідэя “людзьмі звацца” — ідэя сацыяльнага і нацыянальнага адраджэння роднага народа. Часам тэрмін “пафас” ужываецца ў адмоўным сэнсе (як “пусты”, “напышлівы”) або збліжаецца па свайму сэнсу з эстэтычнымі катэгорыямі “высокае”, “нізкае”. У апошнім выпадку гавораць пра П. трагічны (у творы супрацьдзейнічаюць высокае і высокае), камічны (нізкае і нізкае), гераічны (высокае і нізкае), сатырычны (нізкае і высокае), ідылічны (у творы эстэтычна значны канфлікт адсутнічае).
ПАЧАТКОВАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
ПАЭЗІЯ  /ад гр. póiēsis – творчасць/ – адзін з асноўных тыпаў (побач з прозай) мастацтва слова, эмацыянальна–вобразная вершаваная творчасць. Ёй характэрны перш за ўсё павышаная эмацыянальнасць, ужыванне самых смелых тропаў, стылістычных фігур, музычны пачатак. І.Гердэр назваў паэзію “музыкай душы”. Вершаваны рытм – адзін з магутнейшых узбуджальнікаў эмоцый, таму П. карыстаецца звычайна не празаічным спосабам арганізацыі моўнага матэрыялу, а вершаваным. У той жа час нельга змешваць П. і верш, для існавання якога дастаткова толькі аднаго рытму. На іх адрозненне ўказваў яшчэ В.Традзьякоўскі: “Тварэнне, домысел і перайменне ёсць душа П.; але верш ёсць мова яе. П. ёсць унутранае ў тых трох, а верш ёсць толькі вонкавае” (“Разважанне пра пачаткі паэзіі і вершаў наогул”). Пытанне пра адрозненне П. і проста верша (як рытмічна арганізаванай, рыфмаванай вершаванай мовы) актуальнае і для нашага часу. Так, А.Фадзееў з усёй характэрнай для яго настойлівасцю падкрэсліваў, што “не ўсялякія вершы паэтычныя. Адных толькі рыфмаў, нават надзвычай тэхнічна дасканалых, мала для таго, каб напісаныя радкі сталі П.” А.Твардоўскі таксама размяжоўваў проста вершы і “вершы ў сэнсе паэзіі”, або ўласна П. У П. слова, у адрозненне ад прозы, не абазначае якое–небудзь паняцце, а перш–наперш выяўляе пачуццё, думку. Гегель бачыў адрозненне П. ад прозы ў тым, што “ў прозе выдзяляецца не вобраз, а сэнс як такі, які становіцца зместам”, у той жа час “П. павінна весці ў другую стыхію – у выяўленне самога зместу ці ў іншыя роднасныя з’явы (“Эстэтыка”). У П. само гучанне слова становіцца сродкам выяўленя. Таму па–за словам твор П. не можа існаваць, яго нельга пераказаць іншымі словамі, можна толькі перадаць агульнае ўражанне ад яго. Рух слоў у вершы, іх узаемадзеянне і супастаўленне ў “сілавым полі” рытму і рыфмы, выразнае выяўленне гукавога боку мовы, узаемадзеянне рытмічнага і гукавога ладу і г.д. абумоўліваюць вялікія сэнсава–вобразныя мажлівасці П., невядомыя прозе. Увогуле ж для П. характэрна тое, што характэрна для мастацкай літаратуры ў цэлым. Гісторыя беларускай П. бярэ пачатак з фальклору (песні, балады, замовы). Пісьмовая П. пачынаецца вершамі Ф.Скарыны (пачатак XVI cт.). Яе развівалі ў сярэднія вякі М.Гусоўскі, А.Рымша, Я.К.Пашкевіч, С.Полацкі і інш., у XIX cт. – аўтары ананімных паэм “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”, А.Рыпінскі, П.Багрым, Я.Чачот, У.Сыракомля, В.Дунін–Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч, А.Гурыновіч, Я.Лучына і інш. Пачынальнікі сучаснай беларускай П. – Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, Цётка, А.Гарун, З.Бядуля. Асаблівага развіцця беларуская П., як і ўся літаратура, дасягнула ў ХХ ст. Яшчэ ў даваенны час у творчасці Ц.Гартнага, М.Чарота, У.Дубоўкі, Я.Пушчы, К.Крапівы, У.Жылкі, У.Хадыкі, А.Александровіча і інш. таленавіта заявілі пра сябе розныя жанры і віды лірыкі, былі абжытыя некаторыя цвёрдыя формы верша. У пасляваенны час на новую вышыню беларускую П. узнялі М.Танк, А.Куляшоў, П.Панчанка, П.Броўка, А.Вялюгін, А.Зарыцкі, А.Звонак, А.Русецкі, С.Грахоўскі, Н.Гілевіч, Р.Барадулін, Г.Бураўкін, А.Вярцінскі, В.Зуёнак, Я.Сіпакоў, А.Разанаў і інш. Сучасная беларуская П. сваімі лепшымі творчымі здабыткамі дасягае еўрапейскага ўзроўню, пра што сведчаць пераклады яе на многія мовы народаў свету. У пераносным сэнсе П. – незвычайная, асаблівая прыгажосць прадметаў і з’яў у жыцці і мастацтве ( П. прыроды, працы, кахання і г.д.).
ПАЭМА  /гр. póiēma, ад póiēin – тварыць/ — адзін з відаў ліра-эпічнай паэзіі; вялікі па свайму памеру вершаваны твор, у якім важныя праблемы рэчаіснасці раскрываюцца адначасова эпічнымі (наяўнасць у творы сюжэта, персанажаў) і лірычнымі (вобраз лірычнага героя, шматлікія лірычныя адступленні) сродкамі. У П. прысутнічаюць нярэдка і элементы драмы ў выглядзе скразнога напружана-канфліктнага дзеяння, маналогаў і дыялогаў. Падчас гэтыя элементы пераважаюць настолькі, што ўзнікае своеасаблівая разнавіднасць – драматычная П., якая будуецца, як і звычайная п’еса, у дыялагічнай форме (“Адвечная песня”, “Сон на кургане” Я.Купалы, “Святло з Усходу” П.Глебкі, “Хамуціус” А.Куляшова). Разам з тым пэўная ліра-эпічная раўнавага ў П. можа парушацца на карысць эпасу, і тады мы маем справу з эпічнымі П. Да іх належаць старажытнагрэцкія “Іліяда” і “Адысея”, асобныя рускія быліны, украінскія думы, “Слова пра паход Ігаравы”, “Пан Тадэвуш” А.Міцкевіча, “Новая зямля” Я.Коласа. У лірычных П., наадварот, пераважае лірыка як характар светабачання і спосаб адлюстравання жыцця (“Патрыятычная песня” П.Панчанкі, “Штодзённы лістапад” С.Гаўрусёва, “Лясная песня” А.Лойкі). Аднак такое “парушэнне раўнавагі” – з’ява не асабліва частая. Звычайна мы заўважаем у П. своеасаблівую гармонію лірычнага, эпічнага і драматычнага пачаткаў. Беларуская П. узнікла як П. эпічная. Яскравым яе ўзорам з’яўляецца сярэдневяковая “Песня пра зубра” М.Гусоўскага (на лацінскай мове). Новая беларуская літаратура распачыналася ананімнымі бурлесна-травесційнымі П. “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”. Дзевятнаццатае стагоддзе нарадзіла рамантычную П. (“Мачыха” Адэлі з Устроні, “Вечарніцы” і “Купалле” В.Дуніна-Марцінкевіча), якую на пачатку ХХ ст. распрацоўвалі Я.Купала (“Магіла льва”, “Бандароўна”, “Яна і я”) і Я.Колас (“Сымон-музыка”). Аднак у гэты час пануючае становішча пачынае займаць П. рэалістычная, для якой характэрна тыповасць характараў, абставін, праблем, што адлюстроўваюцца паэтамі. Дасягненні беларускай літаратуры ХХ ст. у значнай ступені звязаны з актыўным развіццём рэалістычнай П., яе разнастайных відаў і форм. Пашырэнне атрымалі наступныя жанравыя разнавіднасці П.: героіка-патрыятычная (“Безназоўнае” Я.Купалы, “Сцяг брыгады” А.Куляшова), героіка-рэвалюцыйная (“Песня пра сухар” В.Таўлая, “Нарач” М.Танка), сацыяльна-палітычная (“Голас сэрца” П.Броўкі, “Балада Брэсцкай крэпасці” Р.Барадуліна), сацыяльна-бытавая (“Сто вузлоў памяці” Н.Гілевіча, “Куфар” Л.Геніюш), гістарычная (“Каліноўскі” М.Танка, “Слова пра чалавечнасць” У.Караткевіча), філасофская (“Яго вялікасць” А.Русецкага), сатырычная (“Хвядос – Чырвоны нос” К.Крапівы, “Лявоніха” М.Лужаніна) і інш. Моцны лірычны пачатак, павышаная эмацыянальнасць вершаванай мовы, характэрныя для П., надаюць асаблівую важнасць аб’екту паэтычнага адлюстравання, пэўным чынам узвялічваюць яго. Менавіта таму П. зрэдку называюць нават празаічныя творы (раманы, аповесці), якія вылучаюцца асаблівым лірызмам, узнёслым пафасам, важкасцю і глыбінёй прадмета гаворкі. З такіх празаічных паэм можна назваць “Мёртвыя душы” М.Гогаля, “Педагагічную паэму” А.Макарэнкі, “Паэму пра мора” А.Даўжэнкі, “Чазенію” У.Караткевіча, “Вандроўнае шчасце” К.Кірэенкі (падзагаловак: “Рыбацкая паэма”) і інш. Асобая разнавіднасць П. – творы, напісаныя верлібрам або празаічнай моваю, т.зв. паэмы ў прозе. Кнігу своеасаблівых паэм у прозе “Ахвярны двор”/1991/  выдаў Я.Сіпакоў.
ПАЭМА Ў ПРОЗЕ – гл. ПАЭМА
ПАЭТ  /гр. poiētēs/ --  тварэц  паэзіі,  пісьменік,  які  піша вершы. П. – людзі, якія складанню вершаў прысвяцілі сваё жыццё, — вядомыя былі ў розных народаў свету яшчэ з глыбокай старажытнасці. Яны, як правіла, жылі пры двары нейкага ўладара або вандравалі ад аднаго паселішча да другога і пад гукі музычнага інструмента (кобзы, гусляў, ліры, гітары, дамбры, дутары і г.д.) выконвалі ўласныя ці фальклорныя творы. Гэта – старажытнарускія баяны, гусляры, беларускія лірнікі, песняры і дудары, украінскія кабзары і бандурысты, старажытнагрэцкія рапсоды і аэды, старажытнакельцкія барды, старажытнаскандынаўскія скальды, сярэдневяковыя нямецкія мінезінгеры,  мейстэрзінгеры і ваганты, армянскія гусаны, закаўказскія ашугі, казахскія жыршы, узбекскія і туркменскія бахшы, кіргізскія манасчы, сярэднеазіяцкія акыны і інш. Амаль усе гэтыя П. былі імправізатарамі, г.зн. хутка, без спецыяльнай падрыхтоўкі маглі складаць і тут жа выконваць вершы на пэўную тэму. Большасць іх твораў – гэта, па сутнасці, вершы-экспромты, якія вокамгненна зляталі з вуснаў, але затым шліфаваліся ў працэсе далейшага іх выканання. Пазней, у пісьмовы перыяд нацыянальных літаратур, вандроўныя П.-сказіцелі ў многіх народаў пачынаюць знікаць, а іх найменні часам становяцца своеасаблівымі тытуламі найбольш адароных П.-прафесіяналаў (баян, пясняр, бард, акын). У сярэднія вякі ў асобных краінах з’явіліся школы, дзе вучылі пісаць вершы. У прыватнасці, у брацкіх школах Беларусі XVI – XVII стст. усіх вучняў навучалі вершаванню. Што датычыць Германіі, то там існавалі цэлыя спецыяльныя цэхавыя школы па падрыхтоўцы мейстэрзінгераў. Тым не менш такое пагалоўнае навучанне вершапісанню не прывяло да рэзкага ўздыму паэзіі, таму што далёка не кожны вершапісец – П. Навучыць пісаць вершы можна, бадай, любога чалавека, які валодае адчуваннем моўнага рытму і хаця б асноўнымі звесткамі з тэорыі вершавання. Але каб стаць П. – для гэтага трэба мець прыродныя паэтычныя здольнасці. У Беларусі, як і ў некаторых іншых краінах, уведзена ганаровае званне народнага П., якое прысвойваецца найлепшым нацыянальным песнярам. Першымі народнымі паэтамі Беларусі сталі Я.Купала /1925/ і Я.Колас /1926/. Затым у розныя гады гэта званне атрымалі П.Броўка, А.Куляшоў, М.Танк, П.Панчанка, Н.Гілевіч, Р.Барадулін.
ПАЭТЫКА  /гр. poiētikē – паэтычнае мастацтва/ – раздзел тэорыі літаратуры, які вывучае структуру, характэрныя асаблівасці і змястоўнасць літаратурна-мастацкай формы. У шырокім сэнсе П. – тое, што тэорыя літаратуры. Падзяляецца на агульную, апісальную (аўтаразнаўчую) і гістарычную. Агульная П. разглядае ўсе магчымыя спосабы і сродкі ўвасаблення аўтарскай задумы, іх адпаведнасць літаратурным родам, відам, жанрам. Напрыклад, П. верша аналізуе яго мову, сінтаксіс, тропы, строфіку, рытміку, рыфмы, гукапіс, паэтычную інтанацыю, жанры. Апісальная (аўтаразнаўчая) П. даследуе эстэтычныя кампаненты твораў асобнага пісьменніка, літаратурнага напрамку або цэлага перыяду нацыянальнай літаратуры (П. Я.Купалы, рамантызму, старабеларускай літаратуры і г.д.). Вызначае індывідуальныя, а таксама агульныя рысы мастацкай формы ў творчасці пісьменнікаў пэўнай эпохі і краіны. Прадмет гістарычнай П. – паходжанне і развіццё розных мастацкіх кампанентаў (эпітэт, метафара, метрыка верша і інш.) і катэгорый у залежнасці ад сацыяльных і чыста літаратурных умоў. Шырока карыстаецца параўнальна-гістарычным метадам даследаванняў, імкнецца абагуліць вынікі сусветнага літаратурнага працэсу. Вывучэнне П. у беларускім літаратуразнаўстве мае багатыя традыцыі (выклад тэорыі паэзіі ў “Граматыцы славянскай” Л.Зізанія. Вільня, 1596; “Курс паэтыкі” М.К.Сарбееўскага. Полацк, 1618–1627 і інш.). Аднак у выніку складанасці літаратурнага працэсу ў XVIII–XIX стст. новы этап у вывучэнні П. пачынаецца толькі ў пачатку ХХ ст., у працах М.Багдановіча. Яго меркаванні пра суадносіны метра і рытму, метра і рыфмы, пра т.зв. навуковую паэзію, тэарытычны нарыс пра санет і інш. мелі прынцыповае значэнне для развіцця беларускай тэорыі вершаванага слова. У 20-я г.г. апісальная П. папоўнілася працамі А.Узнясенскага “Паэтыка М.Багдановіча” /1926/, Я.Баршчэўскага “Тэорыя санету” і “Паэтыка літаратурных жанраў” /абедзве – 1927/, даследаваннем У.Дубоўкі “Рыфма ў беларускай народнай творчасці” /1927/ і інш. У 30–50 г.г. савецкае літаратуразнаўства да вывучэння П. літаратурных твораў амаль не звярталася. Увага да агульнай і аўтаразнаўчай П. прыкмячаецца толькі з пачатку 60-х г.г. З гэтага часу ў Беларусі пачынаецца вывучэне гісторыі і тэорыі беларускага верша (І.Ралько, М.Грынчык, В.Рагойша, А.Кабаковіч, В.Ярац), яго кампазіцыйных асаблівасцей, паэтычнай вобразнасці (І.Шпакоўскі, А.Яскевіч), П. рамана (В.Жураўлёў), праблем псіхааналізу ў літаратуры (А.Матрунёнак), стылю (М.Арочка, В.Бечык, Л.Гусева), рытмічнай арганізацыі мастацкага тэкста (А.Яскевіч), мастацкіх асаблівасцей асобных фальклорных жанраў (М.Янкоўскі, Н.Гілевіч, А.Ліс, І.Цішчанка, Г.Барташэвіч, А.Фядосік, Л.Салавей) і інш.
ПАЭТЫЧНЫ ЭТЫМАЛАГІЗМ – гл. ТРОП
ПЕЙЗАЖ (франц. paysage, ад pays -- мясцовасць, краiна) -- малюнкi прыроды, апiсанне ў лiтаратурным творы розных мясцовасцей (горад, вёска, чыгунка, порт i г.д.). П. займае рознае месца ў творах у залежнасцi ад iх жанру, метаду лiтаратурнага (П. рамантычны i рэалiстычны), стылю пiсьменнiка. У лiтаратуры П. выконвае розныя функцыi: можа мець самастойнае значэнне як вобраз Бацькаўшчыны, стаць фонам, на якiм разгортваецца дзеянне, быць своеасаблiвым выразнiкам душэўнага стану персанажа, узмацняць лiрызм цi драматызм мастацкага выкладу ["Неба спрэс усцiлалi хмары, сонца не паказвалася ад рання... шэрае непрытульнае поле захлыналася ў ветраным шолаху быльнягу ды ўкарэлага калiўя бульбоўнiку(В.Быкаў "Знак бяды")], з'яўляцца адным са сродкаў характарыстыкi лiтаратурнага героя, рабiць больш выразнай iдэю ўсяго твора i г.д. Большасць з гэтых функцый выконвае П., у прыватнасцi, у паэме Я.Коласа "Новая зямля". Для асобных пiсьменнiкаў выяўленне П. становiцца своеасаблiвай iдэйна-мастацкай дамiнантай iх творчасцi (Я.Пархута, А.Масарэнка, З.Бяспалы i iнш.). У паэзii iснуе асобны жанр -- пейзажная лiрыка. У вершах гэтага жанру П. звычайна псiхалагiчна напоўнены, звязаны з перажываннямi лiрычнага героя. З пачатку ХХ ст. ў беларускай лiтаратуры пашыраецца урбанiстычная паэзія -- П. горада (цыкл М.Багдановiча "Места", асобныя творы Ц.Гартнага, У.Жылкі, М.Танка, У.Някляева, Т.Бондар, Л.Дранько-Майсюка, А.Мінкіна, А.Глобуса, А.Хадановіча i iнш.).
ПЕЙЗАЖНАЯ ЛІРЫКА – гл. ПЕЙЗАЖ
ПЕНТАЛОГІЯ — гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ПЕНТАМЕТР – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
ПЕРАКЛАДАЗНАЎСТВА -- фiлалагiчная навука пра сутнасць, своеасаблiвасць, гiстарычныя заканамернасцi ўзнiкнення i развiцця, сацыяльна-гiстарычную ролю i прынцыпы аналiзу перакладу. Вылучылася з лiнгвiстыкi ў самастойную галiну ведаў у сярэдзiне ХХ ст. ў сувязi з ростам ролi перакладу. Цесна звязана з кантрастыўнай граматыкай, параўнальнай стылiстыкай, эстэтыкай, параўнальным лiтаратуразнаўствам, семiётыкай, кiбернетыкай, сацыялiнгвiстыкай, псiхалогiяй творчага працэсу i iншымі навукамi. П. складаецца з трох галоўных галiн -- гiсторыi, тэорыi i крытыкi перакладу  i некалькiх дапаможных: перакладазнаўчай бiблiяграфii, тэксталогii, гiстарыяграфii, храналогii. Найбольшае развiццё атрымалi гiсторыя, тэорыя i крытыка перакладу мастацкага. Сярод iншых вiдаў перакладу ён самы пашыраны i самы складаны. Пры разглядзе перакладаў мастацкай лiтаратуры выкарыстоўваецца агульнафiлалагiчны шлях аналiзу, якi арганiчна паядноўвае лiнгвiстычны i лiтаратуразнаўчы падыходы i завяршаецца вывадамi агульнаэстэтычнага характару. У распрацоўцы тэорыi мастацкага перакладу найбольшая заслуга вучоных i перакладчыкаў К.Чукоўскага, А.Фёдарава, I.Кашкiна, П.Топера (Расiя), М.Рылькага, В.Кацiлава, А.Кундзiча, М.Новiкавай (Украiна), Г.Гачачыладзе (Грузiя), I.Левага (Чэхiя), А.Попавiча (Славакiя), А.Курэлы (Германiя), Э.Кары (Францыя), Т.Савары (Англiя) i iнш. На Беларусi П. пачало зараджацца ў пачатку ХХ ст. (М.Багдановiч, С.Палуян), але як навука склалася ў канцы 50-х -- пачатку 70-х гг. ХХ ст.  На яго станаўленне зрабiлi ўплыў перакладчыцкая дзейнасць М.Багдановiча, Я.Купалы, Я.Коласа, А.Куляшова, У.Дубоўкi i iнш., выказваннi пра пераклад i творчая практыка Ю.Гаўрука, Я.Семяжона, М.Лужанiна, Н.Гiлевiча, А.Зарыцкага, В.Сёмухi, Р.Барадулiна i iнш. Беларускiя перакладазнаўцы даследуюць творчасць асобных майстроў мастацкага перакладу -- М.Багдановiча (А.Лойка, Н.Лапiдус), Я.Купалы (С.Александровiч, Дз.Палiтыка), Я.Коласа (М.Базарэвiч, В.Рагойша), А.Куляшова (М.Арочка, М.Кенька), М.Танка (В.Гапава, А.Верабей), аналiзуюць рускiя i ўкраiнскiя пераклады беларускай лiтаратуры (А.Яскевiч, Т.Кабржыцкая, Ц.Лiякумовiч, А.Верабей, В.Рагойша) i пераклады яе на замежныя мовы (Д.Фактаровiч, М.Навiцкi, В.Нiкiфаровiч), разглядаюць беларускiя параўвасабленнi замежнай прозы i паэзii. Асаблiвых поспехаў беларускае П. дасягнула ў вывучэннi гiсторыка-сацыялагiчных пытанняў мастацкага перакладу (П.Копанеў) i тэарэтычных праблем перакладу з блiзкароднасных моў (Э.Мартынава, В.Рагойша, А.Яскевiч). Развiваецца крытыка перакладу (Р.Бярозкiн, Л.Казыра, А.Клышка, В.Небышынец, I.Чарота, К.Шэрман i інш.), перакладазнаўчая бiблiяграфiя (Л.Бабкова, I.Фалькоўская, М.Васiлеўская).
ПЕРАКЛАД МАСТАЦКІ – 1) від літаратурна-мастацкай творчасці, узнаўленне твора, напісанага на адной мове, выяўленчымі сродкамі другой мовы;  2)літаратурны твор, што з’яўляецца семантычна-стылістычным адпаведнікам ідэйна-вобразнай структуры якога-небудзь іншамоўнага твора (арыгінала). Ад іншых відаў перакладу (грамадска-палітычнага, навуковага, тэхнічнага, ваеннага) П.м. адрозніваецца сваёй творчай сутнасцю, блізкасцю да арыгінальнай творчасці. Преракладны мастацкі твор – не даслоўная копія арыгінала і не цалкам новы твор, ён – “нешта трэцяе” (А.Кундзіч), стаіць на памежжы дзвюх літаратур – у якой узнік і ў якой пачынае новае жыццё. П.м. з’яўляецца своеасаблівым актам дружбы паміж народамі і пісьменнікамі розных краін, крыніцай інфармацыі пра развіццё іншамоўных культур, сродкам узбагачэння роднай для перакладчыка мовы і літаратуры, арыгінальнай творчасці саміх перакладчыкаў. Паводле характару стаўлення да арыгінала П.м. падзяляецца на аўтарскі (або аўтапераклад; пераклад, здзейснены самім аўтарам арыгінала, пэўныя адступленні ад яго прадвызначаны аўтарскай воляй), аўтарызаваны (ухвалены і падпісаны аўтарам), вольны (з наўмыснымі адступленнямі ад сэнсу ці формы арыгінала), паслоўны (пераклад ”слова ў слова”, без належнага ўзнаўлення сэнсу выказвання), падрадковы (паслоўны пераклад вершаў без захавання іх формы – рытму, рыфмаў і г.д.), дакладны (або рэалістычны). Найбольш пашыраны, плённы і мэтазгодны – апошні від П.м. Сучасны рэалістычны П.м. патрабуе беражлівага стаўлення да арыгінала, захавання яго ідэйна-вобразнай структуры, асноўных стылёвых рыс і нацыянальных адметнасцей. Неабходна, каб “унутранае жыццё перакладзенага выказвання адпавядала ўнутранаму жыццю арыгінальнага” (В.Бялінскі). У майстэрскім П.м. твор аказвае на чытача такое ж уражанне, як і ў арыгінале. На характар і ўзровень П.м. уплываюць ступень развітасці нацыянальнай літаратуры, распрацаванасць літаратурнай мовы, яе разнастайных стыляў, багацце перакладчыцкіх традыцый, моўная, этнаграфічна-бытавая, культурная, палітычная і інш. блізкасць народаў, паміж якімі ён адбываецца. Перакладаць з блізкіх моў, аднак, не лягчэй, чым з далёкіх. Тут узнікае шэраг спецыфічных цяжкасцей, звязаных з міжмоўнай аманіміяй, надзвычайным гіпнозам арыгінала, працай перакладчыка “на віду” ў чытача, які часта можа адразу ж параўнаць пераклад з вядомым яму арыгіналам, і інш. П.м. мае канкрэтна-гістарычны характар: перакладчык выступае не толькі як творчая індывідуальнасць, але і прадстаўнік пэўнага часу, краіны, грамадскага асяроддзя. Таму магчыма існаванне многіх П.м. аднаго якога-небудзь значнага твора на тую ці іншую мову. У працы перакладчыка вылучаюцца стадыі аналізу і сінтэзу (у рознай паслядоўнасці), таму перакладчык павінен валодаць пазнаннямі і навыкамі вучонага-літаратуразнаўца і талентам арыгінальнага творцы. Абавязковай умовай для яго з’яўляецца валоданне мовай арыгінала, веданне творчасці пісьменніка, якога перакладае, краіны, сацыяльнага асяродзя, у якіх той жыў і тварыў. Творчая індывідуальнасць перакладчыка выяўляецца ў тым, наколькі глыбока ён успрымае арыгінальны твор і якімі сродкамі, як дакладна, мастацка дасканала ўзнаўляе яго ў стыхіі сваёй мовы. Важная прадумова высакаякаснага П.м. – блізкасць творчых прынцыпаў, пазіцый, характару таленту перакладчыка і аўтара арыгінала. Сярод усіх  разнавіднасцяў П.м. найбольшай складанасцю вылучаецца пераклад паэзіі. Тут да ўсіх пералічаных асаблівасцяў і цяжкасцяў пераўвасаблення твора сродкамі іншай мовы дадаюцца новыя: узнаўленне рытмічнага малюнку арыгінала (эквіметрычнасць), характару рыфмаў і рыфмоўкі (эквірыфменнасць), захаванне колькасці і парадку радкоў (эквілінеарнасць), цяжкасці, звязаны з “адзінствам і цеснатой вершаванага раду” (Ю.Тынянаў),  перадачай паэтычнай тропікі і г.д. Пачатак беларускаму П.м. паклаў Ф.Скарына, які пераклаў і надрукаваў на старабеларускай мове 23 кнігі “Бібліі” /1517–1519/. Кіруючыся асветніцкімі мэтамі, ён адмовіўся ад традыцыйнага пры перакладзе “Бібліі” літаралізму, уносіў у яе тэкст пэўныя змены (ужываў вобразы з вусна-паэтычнай творчасці, народныя прымаўкі, устаўляў уласныя вершы, дадаваў свае прадмовы і пасляслоўі і г.д.). Традыцыі Скарыны развівалі далей С.Будны, В.Цяпінскі, ананімныя перакладчыкі жыційнай літаратуры (“Жыціе святой Марыны”), апокрыфаў (“Страцім-птах”, “Пра дванаццаць пакутаў”), аповесцяў рэлігійнага зместу (“Аповесць пра трох каралёў”), рыцарскіх раманаў (“Александрыя”, “Аповесць пра Трышчана”),  гістарычных аповесцяў  (“Гісторыя  пра Атылу”, “Аповесць пра Скандэрбега”) і інш. твораў. На жаль, гэтыя традыцыі пазней былі перапынены ў выніку паланізацыі беларускіх зямель. Новы, так званы вопытны, перыяд беларускага П.м. пачынаецца ў XIX ст., разам з узнікненнем новай беларускай літаратуры. Родапачынальнік яго – В.Дунін-Марцінкевіч, які ўзнавіў па-белруску “Пана Тадэвуша” А.Міцкевіча /1859; захаваўся пераклад толькі першага раздзела паэмы/. А.Вярыга-Дарэўскі, А.Абуховіч, А.Гурыновіч, Я.Лучына, М.Косіч, А.Ельскі і інш. развівалі галоўным чынам вольны, або выпраўленчы, П.м., пры якім змяняліся паасобныя рэаліі арыгінала (час і месца дзеяння, прозвішчы герояў і г.д.). Асновы беларускага рэалістычнага П.м. заклалі Я.Купала, М.Багдановіч і Я.Колас. Я.Купала беражліва данёс да беларускага чытача непаўторны водар “Слова пра паход Ігаравы”, паэзію А.Міцкевіча, Т.Шаўчэнкі, М.Някрасава, У.Сыракомлі, М.Канапніцкай. М.Багдановіч упершыню даў на беларускай мове ўзоры антычнай лірыкі (Гарацый, Авідзій), класічнай нямецкай, французскай і бельгійскай паэзіі (Гейне, Верлен, Верхарн), народна-песеннай творчасці асобных народаў (рускіх, украінцаў, сербаў, іспанцаў і інш.). Я.Колас узнавіў па-беларуску “Палтаву” Пушкіна, “Дэман” Лермантава, многія творы Т.Шаўчэнкі. Класікі беларускай паэзіі пакінулі ў спадчыну асноўныя прынцыпы П.м.: перакладаць неабходна толькі тыя творы, якія б узбагачалі родную літаратуру, культуру, развівалі нацыянальную літаратурную мову; П.м. – плод любові, а не разліку; перакладчык павінен дасканала валодаць як мовай, на якую перакладае, так і мовай арыгінала; у П.м. павінен узнаўляцца стыль аўтара, асноўныя нацыянальныя асаблівасці першакрыніцы; дакладнасць П.м. – гэта не даслоўнасць, а дакладнасць у перадачы ідэйна-вобразнай структуры іншамоўнага твора; П.м., як і арыгінал, павінен валодаць несумненнымі эстэтычнымі якасцямі. Гэтыя і некаторыя іншыя прынцыпы П.м., узбагачаныя вопытам іншанацыянальных перакладчыкаў, і ў першую чаргі рускіх, развівалі далей Ю.Гаўрук, У.Дубоўка, К.Чорны, П.Броўка, П.Глебка, А.Дудар, Ю.Таўбін і інш. Асаблівага росквіту беларускі рэалістычны пераклад дасягнуў у пасляваенныя гады, калі на поўную моц раскрыўся перакладчыцкі талент А.Куляшова, М.Танка, Я.Брыля, М.Лужаніна, Р.Барадуліна, П.Бітэля, А.Зарыцкага, Н.Гілевіча, В.Коўтун, А.Лойкі, П.Макаля, Н.Мацяш, А.Разанава, Я.Семяжона, В.Сёмухі, Я.Сіпакова, У.Скарынкіна, А.Траяноўскага, К.Цвіркі і інш. У апошняе дваццацігодзе пачала складвацца, нарэшце, гісторыя і тэорыя беларускага П.м., у распрацоўку якой свой уклад унеслі С.Александровіч, В.Гапава, А.Верабей, М.Кенька, П.Копанеў, Ц.Ліякумовіч, Э.Мартынава, М.Навіцкі, В.Рагойша, А.Яскевіч і інш. З меншай інтэнсіўнасцю, але таксама выразна заявіла пра сябе крытыка перакладу (артыкулы і рэцэнзіі М.Арочкі, Р.Бярозкіна, Т.Кабржыцкай, Л.Казыры, У.Калесніка, В.Небышынца, В.Нікіфаровіча, І.Чароты, К.Шэрмана і інш.). Гісторыя, тэорыя і крытыка П.м. аказваюць пэўны ўплыў на перакладчыцкую практыку, ацэньваючы яе прынцыповыя здабыткі, звяртаючы ўвагу на нявырашаныя праблемы.
ПЕРАКЛАДЧЫК – гл. ПІСЬМЕННІК
ПЕРАКРЫЖАВАНАЯ РЫФМОЎКА -- гл. РЫФМА
ПЕРАНОС – гл. ПАЎЗА
ПЕРСАНАЖ – мастацка пераканальны вобраз чалавека з глыбока і яскрава выяўленымі індывідуальнымі рысамі. Мае непасрэдную сувязь з эстэтычным ідэалам свайго часу, мастацкім метадам пісьменніка. Асноўныя сродкі стварэння  вобраза П.: дзеянні, учынкі і перажыванні, мова (пра што і як ён гаворыць), прамая аўтарская характарыстыка, характарыстыка вуснамі іншых дзейных асоб, партрэт, пейзаж, апісанне інтэр’ера, гаваркое прозвішча. Аснова  вобраза П. – той ці іншы характар, аднак паняцце “вобраз-П.” шырэйшае за паняцце “характар”: яно ўключае не толькі рысы, якія вызначаюць поводзіны чалавека, а і чыста знешнія, партрэтныя, неістотныя, прыватныя. З другога боку, не ўсякі  П. з’яўляецца характарам. Тэрмін “характар” увёў у шырокі ўжытак старажытнагрэцкі філосаф Тэафраст /IV – III ст. да н.э./, апісаўшы з пункту гледжання сатырыка і мараліста 30 характараў (“нудны апавядальнік”, “падхалім”, “даносчык” і інш.). Чалавечыя характары сталі аб’ектам мастацкага паказу яшчэ ў эпоху антычнасці, але раскрываліся па-рознаму ў розны час. У літаратуры антычнасці псіхалагічная характарыстыка П. была абмежаванай. У творах класіцыстаў П. ўяўлялі сабой “алегарычную абстракцыю нейкай адной рысы характару”(Гегель), дабрачыннай ці злачыннай. Пэўнай аднабаковасцю вызначаліся П. ў сентыменталістаў і рамантыкаў. І толькі рэалізм здолеў стварыць рознабаковыя, шматгранныя вобразы-П., паказаўшы ў канкрэтнай, індывідуалізаванай форме істотныя заканамернасці, мнагастайнасць і складанасць жыцця. П. у рэалістычнай літаратуры – гэта тыповы П., які выяўляе заканамернае ў рэчаіснасці (т.зв. тыпізацыя). Пісьменнікі-рэалісты раскрываюць дыялектыку душы чалавека, глыбока даследуюць яго ўнутраны свет, псіхалогію, ствараюць праўдзівыя, багатыя і цэласныя П., у першую чаргу – пазітыўных герояў. Яркія вобразы-П. стварылі беларускія пісьменнікі Я.Колас (дзядзька Антось, Андрэй Лабановіч, дзед Талаш), Я.Купала (Бандароўна, Гусляр), К.Чорны (Леапольд Гушка, Міхал Тварыцкі, Люба Лук’янская), І.Мележ (Апейка, Васіль Дзяцел), Я.Брыль (Алесь Руневіч), І.Шамякін (доктар Яраш, Гукан, Антанюк) і інш. П., у якіх з вялікай мастацкай сілай увасабляюцца найхарактэрнейшыя для людзей пэўнай групы рысы, становіцца тыпам. Сусветная літаратура ведае такія тыпы, як Рамэа і Джульета, Дон-Жуан, Гамлет, Дон Кіхот і інш. Беларуская літаратура дадала да іх некалькі сваіх В.-тыпаў: Мікіта Зносак (“Тутэйшыя” Я.Купалы), Гарлахвацкі, Туляга (“Хто смяецца апошнім” К.Крапівы), Сотнікаў (“Сотнікаў” В.Быкава)… Паколькі вобраз-П. –  гэта адзінства індывідуальнага і агульнага, прыватнага і заканамернага, думкі і пачуцця, то творчыя ўдачы пры яго стварэнні прыходзяць найперш да пісьменнікаў найбольш таленавітых, перадавых па сваіх поглядах, грамадска-актыўных, шырока дасведчаных. Часам у літаратуры ў якасці П. выступае не чалавек, а нейкая з’ява, рэальная або містычная, прадстваўнік флоры або фаўны (“Холстомер” Л.Талстога, “Каштанка” А.Чэхава, “Казкі жыцця” Я.Коласа, літаратурная фантастыка і інш.). Аднак і ў такім выпадку сродкі стварэння, характар бытавання і функцыі П. застаюцца тымі самымі.
ПЕРСАНІФІКАЦЫЯ – гл. МЕТАФАРА
ПЕРЫФРАЗА – гл. МЕТАНІМІЯ
ПЕРЫЯД СІНТАКСІЧНЫ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ПЕРЫЯДЫЧНАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
П’ЕСА  /франц. piese/ – агульная назва любога драматычныга твору (гл. драма), прызначанага для пастаноўкі на сцэне. Усё дзеянне П. разбіваецца на дзеі, або акты, кожны з якіх мае свае з’явы, або сцэны ці карціны. Паколькі П. прызначана, як правіла, для пастаноўкі на тэатральнай сцэне, з’яўляецца асновай спектакля (франц. spectacle, ад лац. spectaculum – відовішча) яе аб’ём  абмежаваны сцэнічным часам (2-4 акты, пастаноўка якіх ажыццяўляецца ў межах 2-3 гадзін).
ПЕСНЯ – вершаваны твор пераважна лірычнага або ліра-эпічнага характару меладычны па свайму інтанацыйнаму малюнку і прызначаны для спявання. Вылучаюцца два віды П. – народныя і літаратурныя. Народныя П. (у шырокім сэнсе) бываюць: эпічныя (быліны, думы, гістарычныя П.), ліра-эпічныя (балады, галашэнні), ліра-драматычныя (карагодныя, гульнёвыя, прыпеўкі) і лірычныя. Лірычныя П., у якіх выяўляецца ідэйна-эмацыянальнае стаўленне да тых ці іншых падзей, найбольш пашыраны ў фальклоры і маюць мноства жанравых разнавіднасцяў. Так, да каляндарна-абрадавых П., выкананне якіх прымеркавана да пэўных свят або пораў года, адносяцца: калядкі, шчадроўкі, масленічныя, вяснянкі, валачобныя, юраўскія, купальскія, пятроўскія, жніўныя, восеньскія. Сямейна-абрадавыя П. уключаюць цыклы хрэсьбінных і вясельных песень; сацыяльна-бытавыя і сямейна-бытавыя складаюцца з антыпрыгонніцкіх, рабочых, рэвалюцыйных, батрацкіх, чумацкіх, пастухоўскіх, рэкруцкіх і салдацкіх, П. пра жаночую долю і інш. Шчырасцю пачуцця, багаццем вобразна-выяўленчых сродкаў вылучаюцца беларускія любоўныя П. Дасціпнасць, мяккі гумар, тонкая назіральнасць характэрны для П. жартоўных. Бадай, няма больш або менш значнай падзеі ў духоўным жыцці беларусаў, якая не знайшла б адлюстравання ў задушэўнай народнай П. Пазнейшымі па часе ўзнікнення з’яўляюцца П. літаратурныя. Адна са своеасаблівасцей іх у тым, што, у адрозненне ад народных, тэкст у іх узнікае раней за музычны напеў і часам існуе сам па сабе. У залежнасці ад тэматычных асаблівасцей і прызначэння літаратурныя П. падзяляюцца на патрыятычныя, грамадзянскія, лірычныя, жартоўныя, на такія жанры, як гімн, марш, раманс, баркарола, серэнада і інш. Для літаратурных П. характэрная меладычнасць, адсутнасць ускладнёных тропаў, падзел на строфы, наяўнасць прыпеву (страфа з некалькіх радкоў, што паўтараюцца праз пэўную колькасць куплетаў П.). Самымі раннімі па часе ўзнікнення беларускімі літаратурнымі П. былі духоўныя (царкоўныя) П., якія падчас выконвалі ролю дзейснага сродку ў рэлігійным змаганні. Да ліку іх, у прыватнасці, адносіцца антыуніяцкая П. А.Філіповіча “Даруй пакой царкве сваёй, Хрысце Божа”, што ўвайшла (разам з нотным запісам мелодыі) у яго “Дыярыуш” /1646/.  Тэксты,  разлічаныя на музычнае  выкананне, пісалі беларускія паэты XIX ст. Я.Чачот (“Быў я колісь кавалём”, “Плакала бяроза ды гаварыла”), Я.Баршчэўскі (“Гарэліца”, “Дзеванька”). У свае п’есы, вершаваныя аповесці і апавяданні В.Дуніна-Марцінкевіч уключыў шмат народных або ўласных П., напісаных па ўзору фальклорных. Ф.Багушэвіч стварыў вершаваны цыкл з 10 твораў, які назваў “Песні”. Сюды ўвайшлі П. самых розных жанравых разнавіднасцяў – элегічныя (“Удава”, “Хмара”), жартоўныя (“Сватаны”, “Сватаная”), сатырычныя (“Песня”), калыханка (“Калыханка”) і інш. Асаблівае пашырэнне літаратурная П. атрымала з пачатку ХХ ст., калі надзвычай папулярнымі сталі П. маршавыя, гімнавыя (“Інтэрнацыянал” Э.Пацье, “Варшавянка” Г.Кржыжаноўскага, “А хто там ідзе?”, “Не загаснуць зоркі ў небе”, цыкл “Ваяцкіх песняў” Я.Купалы). Сапраўды ўсенародны характар набылі многія П. на словы Я.Купалы (“Явар і каліна”, “Шумныя бярозы”, “Спадчына”), М.Багдановіча (“Слуцкія ткачыхі”, “Зорка Венера”, “Вераніка”), Я.Коласа (“Мой родны кут”), К.Буйло (“Люблю наш край…”), Н.Арсенневай (“Магутны Божа”), А.Русака (“Бывайце здаровы”, “Лясная песня”), А.Астрэйкі (“Песня пра Нёман”), А.Бачылы (“Радзіма мая дарагая”), В.Вярбы (“Ручнікі”) і інш. Сваё развіццё беларуская П. атрымала ў творчасці П.Броўкі, А.Куляшова, М.Танка, Г.Бураўкіна,  Н.Гілевіча, Л.Дранько-Майсюка, А.Лойкі, У.Някляева і інш. З’явіліся паэты-песеннікі, якія спецыяльна пішуць тэксты для П. (М.Анемпадыстаў, А.Бадак, А.Дзеружынскі, У.Карызна, А.Лягчылаў, Л.Пранчак, І.Скурко і інш.). Сапраўдныя крылы П. даюць кампазітары-песеннікі, сярод якіх асаблівай увагай да беларускай песеннай паэзіі вызначыліся М.Аладаў, У.Алоўнікаў, Н.Сакалоўскі, Ю.Семяняка, А.Туранкоў, І.Лучанок, Э.Ханок, Л.Захлеўны, Э.Зарыцкі, І.Кузняцоў, М.Куліковіч-Шчаглоў, М.Пятрэнка, М.Равенскі, Я.Цікоцкі і інш. Узнік асобны жанр – бардаўская П. Барды – аўтары слоў і мелодый і адначасова выканаўцы П. (пераважна пад уласную гітару). Сярод іх вылучаюцца Э.Акулін, А.Атаманаў, А.Камоцкі, В.Мельнікаў, В.Цярэшчанка і інш. Папулярнасці народных і літаратурных П. спрыяюць лепшыя народныя і прафесійныя хоры (Дзяржаўная харавая капэла імя Р.Шырмы, Дзяржаўны народны хор імя Г.Цітовіча і інш.), вакальна-інструментальныя ансамблі (“Песняры”, “Верасы”, “Сябры”, “Палац”, “Свята”, “Стары Ольса”, “Крама”, ”Купалінка”, “RNM”, “Медуніца” і інш.).
ПЕСНЯ ЛІТАРАТУРНАЯ – гл. ПЕСНЯ
ПЕСНЯ НАРОДНАЯ – гл. ПЕСНЯ
ПІРЫХІЙ – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ; РЫТМ
ПІСЬМЕННІК – аўтар мастацкіх твораў, літаратар-прафесіянал. У залежнасці ад роду, віду і жанру літаратуры, якія выкарыстоўваюць П., гавораць пра празаікаў, ці белетрыстаў,  паэтаў,  драматургаў, сатырыкаў,  публіцыстаў, перакладчыкаў,  крытыкаў, сцэнарыстаў. Падчас у адносінах да П. ужываюць найменні, якія непасрэдна ўказваюць на жанр  ягонай творчасці. У прыватнасці, сярод празаікаў вылучаюць раманістаў, апавядальнікаў, навелістаў, нарысістаў, эсэістаў, памфлетыстаў, фельетаністаў, сярод драматургаў — кінадраматургаў, лібрэтыстаў, сярод сатырыкаў — гумарыстаў, байкапісцаў, сярод драматургаў — камедыёграфаў. Існуе нямала найменняў паэта (гл. паэт). Галоўнае, што адрознівае П. ад графамана /ад грэч. gráphō – пішу і mania – жарсць, вар’яцтва/, – наяўнасць у П. спецыфічных прыродных літаратурных здольнасцяў, у той час як у графамана жарсць да пісання не падмацавана наяўнасцю творчага дару. Літаратурныя здольнасці дзякуючы няспыннай працы, творчай вучобе (знаёмства з творчасцю майстроў мастацкага слова, паглыбленне ведаў па гісторыі і тэорыі літаратуры, настойлівая літаратурная практыка) могуць узвысіцца да таленту. Талент – гэта вастрыня і арыгінальнасць светаўспрымання, глыбіня светаразумення, выдатнае валоданне моўнымі скарбамі, арсеналамі паэтыкі, што ўвасабляецца ў высокім творчым майстэрстве. Найчасцей талент рэалізуе сябе ў адным ці некалькіх відах і жанрах літаратуры, эначна радзей – ва ўсіх ці большасці. Унікальны прыклад шырыні пісьменніцкага таленту – У.Караткевіч, якога прырода надзяліла здольнасцямі, бадай, ва ўсіх родах, відах і жанрах літаратуры (ён празаік, паэт, драматург, публіцыст, перакладчык, нарысіст, сцэнарыст, лібрэтыст,  літаратурны крытык…). Часам літаратурныя здольнасці суседнічаюць са здольнасцямі ў іншых відах мастацтва. Той жа Караткевіч добра маляваў, меў выдатны музычны слых і прыемны голас (барытон), валодаў артыстычнымі здольнасцямі (выконваў асобныя ролі ў фільмах па сваіх сцэнарыях, прыгожа дэкламаваў мастацкія творы іншых П.)… Характар, форма і шляхі рэалізацыі таленту, тое, як  піша П., залежаць ад многіх акалічнасцяў — сацыяльных, палітычных, псіхалагічных, нават фізіялагічных. Вядома, што А.Куляшоў складаў вершы пераважна лежачы; У.Караткевіч карыстаўся толькі выдатнымі самапіскамі з чорным чарнілам, сядаў за пісьмовы стол звычайна ў чыстай, адпрасаванай кашулі і г.д. Усімі фізіялагічнымі, душэўнымі (псіхіка) і духоўнымі (свядомасць) момантамі творчай працы займаецца псіхалогія творчасці.
ПЛАГІЯТ  /ад лац. plagium/ – літаратурны крадзеж, прысваенне ўсяго ці часткі чужога твора, абнарадванне яго без указання сапраўднага прозвішча пісьменніка, пад сваім імем. П., як і любы крадзеж, з’яўлаецца злачынствам і караецца згодна закону.
ПОЛІСІНДЭТОН – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ПОЎНАЕ ВЫДАННЕ – гл. ВЫДАННЕ
ПРАБЛЕМА –гл. ТЭМА
ПРАБЛЕМАТЫКА – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ 
ПРАВОБРАЗ — гл. ПРАТАТЫП
ПРАЗАІК – гл. ПІСЬМЕННІК
ПРАЛОГ – гл. СЮЖЭТ
ПРАТАТЫП /гр. prōtōtypon/, або ПРАВОБРАЗ – рэальная асоба, рысы характару, жыццё або асобныя ўчынкі якой паслужылі пісьменніку асновай для створанага ім вобраза літаратурнага. Ніколі вобраз і П. не супадаюць цалкам, нават тады, калі П. нейкага вобраза-персанажа з’яўляецца сам пісьменнік (Андрэй Лабановіч у трылогіі Я.Коласа “На ростанях”, Алесь Руневіч у рамане Я.Брыля “Птушкі і гнёзды” і г.д.). Разыходжанні паміж П. і вобразам прадвызначаюцца законамі мастацкай тыпізацыі, розніцаю паміж мастацкім праўдападабенствам і жыццёвай праўдаю. Гэта добра відаць з твораў на гістарычную тэматыку (“Каласы пад сярпом тваім” У.Караткевіча, “Меч князя Вячкі” Л.Дайнекі, “Пагоня на Грунвальд” К.Тарасава, “Крыж міласэрнасці” В.Коўтун і інш.). У той жа час наяўнасць П. нярэдка дапамагае пісьменніку ў выбары асноўных рыс характару, падборы яскравых дэталяў і г.д.
ПРОЗА  /лац. prosa, ад prosa oratio – прамая, прама звернутая мова/ – адзін з двух асноўных тыпаў (побач з паэзіяй) слоўна-мастацкай творчасці, заснаваны на празаічнай мове, што, у адрозненне ад вершаванай,  не мае закончанай сістэмы рытмічных паўтораў. У П. некаторыя даследчыкі таксама вылучаюць своеасаблівы рытм, так званы рытм прозы (або тэмпарытм). Але засноўваецца ён не на нейкіх рытмічных адзінках мовы (націсках, колькасці складоў і г.д.), а на асаблівасцях сінтаксічнай пабудовы фразы, законах дыхання і інш. Паміж П. і паэзіяй ёсць і больш сутнаснае адрозненне. Матэрыялам і інструментам як празаіка, так і паэта з’яўляецца слова. Але ў П., якая імкнецца да аб’ектыўнасці адлюстравання рэчаіснасці, на першы план выступае паняційная, змястоўная сутнасць слова (абазначэнне прадмета), у той жа час у паэзіі – вобразная і гукапісная. Сам гукапіс становіцца выяўленчым сродкам, бо музычнасць, побач з вобразнасцю і выразнай эмацыянальнасцю, складае душу паэзіі. Падрабязнай абмалёўцы прадметаў і з’яў, выказванню ў першую чаргу “думак і думак” (А.Пушкін) у найлепшай ступені адпавядае непаспешлівая, натуральная празаічная мова. Што датычыць непасрэднага выяўлення пачуццяў, чым так вызначаецца паэзія, то гэтаму ў найбольнай меры дапамагае мова вершаваная. П., асабліва такія яе віды, як раман, аповесць, можа існаваць толькі пры наяўнасці друкарскага станка (у адрозненне ад паэзіі, якая часам існуе і ў вусным пераказе). Таму беларуская П. новага часу ўзнікла даволі позна, у канцы XIX ст. (апавяданні Ф.Багушэвіча), і даволі доўга, ажно да пасляваеннага часу, уступала першанство паэзіі. Толькі недзе з 60-х гг., з развіццём сапраўдных творчых мажлівасцей І.Мележа, А.Адамовіча, Я.Брыля, І.Шамякіна, В.Быкава, А.Асіпенкі, І.Чыгрынава, Б.Сачанкі, І.Пташнікава, В.Адамчыка, А.Кудраўца, А.Жука і інш., П., як і належыць высокаразвітай літаратуры, заняла ў ёй вядучае становішча. Больш таго, яна стала перацягваць да сябе пісьменнікаў, што да гэтага вызначыліся ў іншых відах і жанрах літаратуры – паэзіі (Р.Семашкевіч, Л.Дайнека, В.Іпатава, В.Коўтун, І.Ласкоў, А.Лойка, Я.Сіпакоў), драматургіі (Г.Марчук), літаратурнай крытыцы (С.Александровіч, В.Каваленка, А.Мальдзіс), нават у мовазнаўстве (М.Лобан, Ф.Янкоўскі). Сённяшняя беларуская П. багатая на таленты, скарыстоўвае ўсе асноўныя жанры сучаснага эпасу, вядомая далёка за межамі Беларусі.
ПРЫГОДНIЦКАЯ ЛIТАРАТУРА -- творы мастацкай прозы з займальным сюжэтам пра розныя незвычайныя рэальныя i выдуманыя здарэннi. П.л. цесна звязана з навукова-фантастычнай i дэтэктыўнай лiтаратурай. Займальны сюжэт, вострая iнтрыга, высакароднасць учынкаў галоўных герояў, даступнасць мастацкага выкладу -- усё гэта зрабiла П.л. адным з галоўных вiдаў дзiцячай лiтаратуры. У сусветным пiсьменстве шырока вядомыя творы Майн Рыда, Ж. Верна, Ф.Купера, А.Дзюма (бацькi) i iнш. У беларускай прозе П.л. актыўна развiваў Янка Маўр ("Палескiя рабiнзоны", "Амок", "У краiне райскай птушкi" i iнш.). Папулярнасцю карыстаюцца асобныя творы П.л., што належаць пяру У.Краўчанкi ("Злачынства ля Зялёнай тонi"), А.Чарнышэвiча ("На сажалках"), У.Караткевiча ("Сiвая легенда"), I.Сяркова ("Мы з Санькам у тыле ворага", "Мы -- хлопцы жывучыя"), Г.Шыловiча ("Чарапаха без панцыра"), А.Шлега ("Сталiнскiя байструкi") i iнш.
ПРЫКАЗКА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ПРЫМАЎКА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ПРЫНЦЫПЫ АНАЛІЗУ ТВОРА — гл. МЕТАДАЛОГІЯ ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ПРЫПАВЕСЦЬ – гл. ПРЫТЧА
ПРЫПЕЎ – гл. ПЕСНЯ
ПРЫПЕЎКА, або ЧАСТУШКА -- невялiкi, звычайна чатырохрадковы песенны твор (гл. песня) лiрычнага цi гумарыстычна-сатырычнага характару. Рыфмоўка П. бывае розная: АбАб, АБХБ, ААББ, ааХа, аБаБ, АБАБ i г.д. Карыстаецца П., як правiла, харэiчнымi памерамi (найчасцей -- чатырохстопны харэй або чаргаванне чатырохстопнага харэя з трохстопным). Зрэдку выкарыстоўвае акцэнтна-складовы верш (адна- або двухакцэнтны пяцiскладовiк):

			Дзяўчáткi мае,
			Сыраéжачкi,
			Пасалíў бы я вас, --
			Няма дзéжачкi.

Узнiкла П. ў перыяд старажытнага сiнкрэтычнага мастацтва i доўгi час iснавала разам з музыкай i танцам. У ХIХ ст. аддзялiлася ад танца, вылучылася ў самастойны жанр. На аснове народных П. узнiклi лiтаратурныя, якiя адасобiлiся i ад музыкi. Вось дзве "Камсамольскiя прыпеўкi" К.Крапiвы:

			Нас не любяць, нас баяцца
			Поп кудлаты i кулак,
			Бо рашыў за працу ўзяцца
			Камсамольскi маладняк.

			Камсамолачка Дарота!
			Пойдзем разам ваяваць, --
			Буду бiць я з кулямёта,
			Ты -- патроны падаваць.

Прыклады сучасных народных П. ( Звязда. 2003. 20 сакавіка):

			З веку марыў селянін,
			Каб зажыць багата.
			А застаўся, як і быў –
			З граблямі, лапатай.

			Да галечы, да бядот
			Нас давёў калгас “Вперед”.
			Каб жыццё пайшло на лад,
			Мо крутнуцца… І – назад?

Аналагічныя беларускім П. – рускія частушкі, украінскія каламыйкі, латышскія і літоўскія дайны.
ПРЫТЧА, або  ПРЫПАВЕСЦЬ — невялікі алегарычны аповед павучальнага характару. П. блізкая да байкі, але, у адрозненне ад апошняй, не мае традыцыйных умоўных персанажаў. Галоўная асаблівасць П. – іншасказальнасць, калі за пэўнымі, часам штучнымі, падзеямі, апісанымі ў творы, угадваюцца рэальныя з’явы рэчаіснасці. У П., паводле Ф.Скарыны, схавана “мудрасць, як моц у дарагім камені, і золата ў пяску, і ядро ў арэху”. Да П. у сваіх знакамітых словах-казаннях часта звяртаўся Кірыла Тураўскі (ХІІ ст.). Шмат П. у Бібліі. На аснове адной з іх С.Полацкі напісаў камедыю “Прытча пра блуднага сына”. Своеасаблівымі П. з’яўляюцца “Казкі жыцця” Я.Коласа. У ХХ ст. П. аказала ўздзеянне на паэтыку нават буйных эпічных твораў — рамана і аповесці. У сувязі з  гэтым слушна гавораць пра прытчавасць прозы некаторых буйных сусветных пісьменнікаў — Ф.Кафкі, Ж.П.Сартра, А.Камю, Ч.Айтматава, В.Быкава і інш. У В.Быкава сустракаем і асобныя П. (“Тры словы нямых”, “Страх”, “Хутаранцы”, “Хвастаты”, “Пахаджане”, “Вуціны статак”  і інш.).
ПРЭМIЯ ЛIТАРАТУРНАЯ -- матэрыяльная i ганаровая (грамата, медаль, дыплом) узнагарода за выдатныя дасягненнi ў галiне лiтаратурнай дзейнасцi, устаноўленая дзяржавай цi асобнай арганiзацыяй. Найбольш ганаровая П.л. ў сучасным свеце -- Нобелеўская прэмiя (прысуджаецца ў Швецыi з 1901). У СССР найвышэйшымi лiтаратурнымi ўзнагародамi былi Ленiнская прэмiя (сярод лаўрэатаў -- П.Броўка, I.Мележ, М.Танк, В.Быкаў) i Дзяржаўная прэмiя СССР (былая Сталінская; з беларускiх пiсьменнiкаў яе атрымалi Я.Купала, Я.Колас, К.Крапiва, А.Куляшоў, П.Броўка, М.Танк, I.Шамякiн, Я.Брыль, В.Быкаў, П.Панчанка, А.Дудараў). У нашай краiне самыя прэстыжныя лiтаратурныя прэмii -- Дзяржаўныя прэмii Беларусi, якiя прысуджаюцца Урадам рэспублiкi за выдатныя творы ў галiне паэзii i драматургii (iмя Я.Купалы), прозы i лiтаратуразнаўства (iмя Я.Коласа). Сярод лаўрэатаў Дзяржаўнай прэмii Беларусi -- А.Адамовiч, В.Вiтка, А.Грачанiкаў, У.Калеснiк, У.Караткевiч, А.Макаёнак, П.Макаль, Я.Маўр, I.Мележ, В.Палтаран, Ю.Пшыркоў, Б.Сачанка, Я.Семяжон, I.Чыгрынаў, А.Якiмовiч i iнш. Існуюць П.л. асобных устаноў і арганізацый (Саюза пісьменнікаў Беларусі, Саюза беларускіх пісьменнікаў, прафсаюзаў Беларусі, рэдакцый часопісаў і інш.). Адна з самых ганаровых прэмій апошняга часу – штогадовая прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь “За духоўнае адраджэнне”, якая прысуджаецца і асобным пісьменнікам.
ПСIХАЛАГIЗМ у лiтаратуры -- скрупулёзнае, яскравае выяўленне пiсьменнiкам унутранага, душэўнага стану вобраза-персанажа. Упершыню праявы П. ў л. заўважаюцца яшчэ ў творах Антычнасцi ("Дафнiс i Хлоя" Лонга); у Сярэдневякоўi ён практычна не сустракаецца;
на новай аснове пачынае ўзнiкаць у эпоху Адраджэння ("Дэкамерон" Бакачыо, "Дон Кiхот" Сервантэса). З прыходам рэалiзму ўзнiкае яго вышэйшая форма -- псiхалагiчны аналiтызм (Л.Талстой, Ф.Дастаеўскi). Беларускiя пiсьменнiкi-псiхааналiтыкi (К.Чорны, В.Быкаў i iнш.) мастацкае даследаванне найтанчэйшых душэўных зрухаў персанажаў заўсёды звязваюць з паказам сацыяльна значных падзей. П. у л. звычайна праяўляецца ў трох формах: унутранай (пры дапамозе ўнутранай мовы персанажаў, вобразаў памяцi i ўяўлення), знешняй (праз мастацкiя дэталi, псiхалагiчную iнтэрпрэтацыю паводзiн i мовы персанажаў, iх мiмiку, жэсты), апiсальна-аўтарскай (пераказ думак i пачуццяў персанажаў аўтарам). Вялiкае значэнне пры гэтым маюць унутраныя маналогi, няўласна-простая мова, што можа выступаць у форме роздумаў-разваг. Як, напрыклад, у "Знаку бяды" В.Быкава: "Яна [Сцепанiда. -- В.Р.] не магла сядзець дома, карцела некуды iсцi, пакуль цiха, нешта зрабiць, каб наблiзiць той момант, калi на гасцiнцы гахне. Калi рассыплецца гэты ненавiсны мост. Хай тады ладзяць. Хай вяртаюць тую каманду, зганяюць людзей. Можа, пакуль збяруцца, мiне нейкi час, зноў якiх са тры месяцы, настане зiма, а там нашы дадуць iм пад зад". У тым жа "Знаку бяды" нямала невербальных сродкаў псiхалагiчнай характарыстыкi персанажаў. Гэта мiмiка, жэсты ("Пахаладзеўшы нутром, Пятрок глыбей уцягнуў галаву ў плечы", "Твар яго скрывiўся ад страху цi, можа, ад здзiўлення"); фiзiчны стан ("Сцепанiду аж трэсла, нiбы ў лiхаманцы, целу стала нясцерпна горача, пот плыў па спiне"); голас ("...Яна задумана-спуджаным голасам крыкнула"); позiрк (у Чарвякова "маўклiва-роздумны", у нямецкага афiцэра "ледзяны", у палiцая Гужа "бязлiтасна-пiльны", у Сцепанiды -- у залежнасцi ад абставiн i душэўнага стану -- "змутнелы", "злы", "ваўкавата-зласлiвы", яна "стрымана зiрнула", "гнеўна глядзела" i г.д.). Без дасканалай псiхалагiчнай характарыстыкi нельга стварыць паўнацэнныя лiтаратурныя вобразы, паказаць мнагастайныя праявы чалавечага жыцця.
ПСЕЎДАНІМ – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ПСІХАЛОГІЯ  ТВОРЧАСЦІ – гл. ПІСЬМЕННІК
ПУАНТ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ПУБЛІЦЫСТЫКА (ад лац. publicus – грамадскі) – від літаратуры, які знаходзіцца на памежжы навуковай (грамадска-палітычнай) і мастацкай прозы і аб’ядноўвае выказванні (вусныя і пісьмовыя) на актуальныя для пэўнага часу сацыяльна-палітычныя або грамадска-культурныя тэмы. Публіцысты зацікаўлена выказваюць уласны пункт погляду на тыя ці іншыя надзённыя праблемы, з павышанай эмацыянальнасцю звяртаюцца да сваіх сучаснікаў, каб пераканаць іх у праваце сваіх меркаванняў, шырока карыстаюцца магчымасцямі сінтаксісу літаратурнага, рытарычнымі фігурамі, тропікай (гл. троп). Адкрытае выяўленне асобаснага, суб’ектыўнага пачатку адрознівае П. ад журналістыкі, галоўная мэта якой – аб’ектыўна паведамляць розныя звесткі, цікавыя для масавага чытача (слухача). У набліжаную да навуковай прозы П. уваходзяць аратарскія выступы (у т.л. прамовы палітычных і дзяржаўных дзеячаў, казанні святароў), палітычныя трактаты, артыкулы, інтэрв’ю і г.д. Нарысы, эсэ, фельетоны, памфлеты, інвектывы адносяцца да П. мастацкай. Гэтыя дзве галіны П. цесна ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, узаемадапаўняюць адна другую, уплываюць і на грамадскую думку ўвогуле, і на саму мастацкую літаратуру, прадвызначаючы яе вострую грамадзянскасць, тэндэнцыйнасць, наяўнасць у ёй асобных жанравых разнавіднасцей (палітычная сатыра, сацыяльная камедыя, публіцыстычная лірыка і інш.). Вытокі беларускай П. – у духоўнай літаратуры (“Словы” Кірылы Тураўскага, казанні, рэлігійна-палітычныя трактаты П.Скаргі, І.Пацея, Л.Карповіча, І.Кунцэвіча, А.Філіповіча, І.Руцкага і інш.). Значны ўклад у яе станаўленне і развіццё ўнеслі У.Сыракомля, В.Дунін-Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч, К.Каліноўскі, В.Ластоўскі, А.Луцкевіч М.Гарэцкі, К.Чорны, А.Адамовіч і інш. Яскравыя ўзоры П. пакінуў Я.Купала. Вось адзін з прыкладаў: “Арліным узмахам агняцветнай думкі аб нашай волі мы скінулі і патапталі даўгавечную брахню, -- брахню, што Беларусі не было і няма. Сваім векапомным і магутным духам народным, што адважна сягае на сонца, мы паказалі свету, што Беларусь была, ёсць і будзе. Хай Вас, браты беларусы, не палохае цяперашні бурны крывавы час. Агнём і жалезам куецца моц, гарт, доля і воля народная. Праміне віхор, затухнуць пажары, замрэ свіст меча, і настане светлы радасны дзень змучанага аграбленага нашага народу. Хай Вас не палохае, што рвуць нашу зямлю на часці, што хаты нашы спалосканы пажарам, што сяўбу нашу жне нехта іншы, -- зямля, засеяная касцямі сыноў беларускіх, будзе вечна належыць да ўнукаў беларускіх; спаленую хату беларускі мазоль адбудуе, а сваю сяўбу ён сам будзе жаць. Хай толькі асвеціць Вас адна вялікая думка, -- аддаць усё для сваёй Бацькаўшчыны, нават жыццё, калі яна Вас да гэтага пакліча” (З прамовы на вечары, прысвечаным 15-годдзю літаратурнай працы, 1920). У сучаснай беларускай публіцыстыцы актыўна працуюць Н.Гілевіч, В.Гроднікаў, А.Казловіч, У.Кулажанка, М.Шыманскі, В.Якавенка і інш., даследавалі яе Р.Булацкі, Б.Стральцоў, М.Цікоцкі, І.Сачанка, В.Іўчанка і інш.
ПУБЛІЦЫСТЫКА МАСТАЦКАЯ – гл. ПУБЛІЦЫСТЫКА
ПЫТАННЕ РЫТАРЫЧНАЕ – гл. РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ
ПЯРЭВАРАЦЕНЬ — гл. ПАЛІНДРОМ
ПЯСНЯР – гл. ПАЭТ
ПЯЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА

РАЗВІЦЦЁ ДЗЕЯННЯ – гл. СЮЖЭТ
РАЗВЯЗКА – гл. СЮЖЭТ
РАЗГОРНУТАЕ ПАРАЎНАННЕ – гл. ПАРАЎНАННЕ
РАЗНАСТРОФНЫ ВЕРШ – гл. СТРАФА
РАМАН  /ад франц. roman  – твор на раманскіх мовах/ – вялікі эпічны празаічны (часам – вершаваны) твор, у якім шырока ахоплены істотныя жыццёвыя з’явы пэўнага сацыяльнага асяроддзя, нацыі і эпохі, паказаны шматлікія характары ў іх развіцці, псіхалагічнай напоўненасці, створаны разнастайныя бытавыя малюнкі. Шматлікасць галоўных і пабочных сюжэтных ліній, якія існуюць паралельна і перакрыжоўваюцца, неабмежаванасць у часе і прасторы, вялікая колькасць дзейных асобаў рознага кшталту (станоўчых і адмоўных), наяўнасць пазасюжэтных элементаў (аўтарскія адступленні, устаўныя эпізоды, пейзажы, інтэр’еры, абрамленні), – усё гэта дае магчымасць Р. стаць самым ёмістым, сінтэтычным відам сучаснай літаратуры ўвогуле. Узнік Р. на аснове старажытнага эпасу (“Рыгведа”, “Рамаяна”, эпічныя паэмы Гамера “Іліяда” і “Адысея” і інш.) яшчэ ў антычныя часы (“Дафніс і Хлоя” Лонга, “Залаты асёл” Апулея – 1 ст. да н.э.), аднак у сучасным разуменні сфармаваўся толькі ў XVI – XVIII стст. Асаблівага росквіту дасягнуў у XIX ст. (Стэндаль, Бальзак, Заля, Дзікенс, Флабер і інш.), і перш за ўсё – у рускай літаратуры (Л.Талстой, Дастаеўскі, Гогаль, Тургенеў, Ганчароў). У адрозненне ад колішняга эпасу, Р. з’яўляецца люстрам найперш прыватнага, будзённага жыцця звычайных людзей у цяперашні ці нядаўні час (за выключэннем гістарычных Р.). Безумоўна, па законах мастацкай тыпізацыі ў прыватным выяўляецца агульнае, а ў будзённым, звычайным – істотнае, тое, што характэрна для пэўнай краіны, народа, урэшце – для пэўнага часу, чалавецтва ўвогуле. Як падкрэсліваў Л.Талстой, “чым глыбей зачэрпнуць, тым больш агульнага для ўсіх, знаёмага і рознага”. Сучасны беларускі празаічны Р. узнік у пачатку 20-х гг. ХХ ст. на аснове вершаванага Р. (“Новая зямля” Я.Коласа, 1923). Асаблівага развіцця ў даваенны час дасягнулі яго сацыяна-бытавы і сацыяльна-палітычны жанры (“Сокі цаліны” Ц.Гартнага, “Вязьмо” М.Зарэцкага, “Сын” Р.Мурашкі, “Віленскія камунары” М.Гарэцкага, “На чырвоных лядах” М.Лынькова, “Будучыня” Э.Самуйлёнка, “Язэп Крушынскі” З.Бядулі, “Бацькаўшчына” К.Чорнага і інш.). А.Мрый напісаў арыгінальны сатырычны Р. “Запіскі Самсона Самасуя”. К.Чорны ў сваіх Р. узняўся да значных філасофскіх абагульненняў (“Вялікі дзень”, “Пошукі будучыні”, “Млечны Шлях”). У пасляваеннае паўстагоддзе значны ўклад у развіццё не толькі беларускай, але і еўрапейскай раманістыкі ўнеслі І.Мележ (“Людзі на балоце”, “Подых навальніцы”, “Завеі, снежань”), І.Шамякін (“Трывожнае шчасце”), Я.Брыль (“Птушкі і гнёзды”), П.Пестрак (“Сустрэнемся на барыкадах”), А.Чарнышэвіч (“Засценак Малінаўка”), В.Быкаў (“Знак бяды”), І.Навуменка (“Сасна пры дарозе”), М.Лобан (“Шэметы”), І.Пташнікаў (“Мсціжы”), А.Кудравец (“Сачыненне на вольную тэму”), В.Карамазаў (“Пушча”), В.Казько (“Неруш”) і інш. У.Караткевіч пакінуў узор рамана гістарычнага (“Каласы пад сярпом тваім”), у цэнтры якога (пры ўсім багацці пісьменніцкага вымыслу) – значныя рэальныя асобы і падзеі і які сваёй мастацкай сутнасцю набліжаецца да рамана-эпапеі – твора, што на шырокай падзейнай аснове ўздымае самыя істотныя для жыцця цэлай нацыі праблемы (накшталт “Вайны і міру” Л.Талстога або “Ціхага Дону” М.Шолахава). Услед за У.Караткевічам да гістарычнага Р. звярнуліся Л.Дайнека (“Меч князя Вячкі”), Г.Далідовіч (“Гаспадар-камень”) і інш. Што да нацыянальнай эпапеі, то да яе напісання найбліжэй падышоў І.Мележ у сваёй “Палескай хроніцы”. Імкненне стварыць панарамную эпапею жыцця нацыі ў пераломны гістарычны момант назіраецца ў творчых намаганнях В.Адамчыка (“Чужая бацькаўшчына”, “Год нулявы”, “І скажа той, хто народзіцца”) і І.Чыгрынава (“Плач перапёлкі”, “Апраўданне крыві”, “Свае і чужынцы”, “Вяртане да віны”, “Не ўсе мы згінем”). Незавершаныя пакуль што цыклы іх Р. аб’яднаны адзінай думкай і аднымі героямі. Спробу адрадзіць у беларускай літаратуры вершаваны Р. з яго лірычымі і ліра-эпічнымі сродкамі мастацкага выяўлення зрабіў Н.Гілевіч (“Родныя дзеці”, 1985).
РАМАН-АНТЫЎТОПІЯ – гл. УТОПІЯ
РАМАН ВЕРШАВАНЫ – гл. РАМАН
РАМАН ГІСТАРЫЧНЫ – гл. РАМАН
РАМАН-УТОПІЯ – гл. УТОПІЯ
РАМАНС /іспан. romance, ад познелац. romance — па-раманску/ — адзін з жанраў песні; невялікі лірычны верш (пераважна пра каханне) напеўнага, меладычнага (гл. мелодыка) характару. Паэт часам піша Р., наперад разлічваючы, што кампазітар пакладзе яго на музыку (“Раманс” М.Багдановіча, “Раманс” Ю.Гаўрука і інш.). Да Р. звярталіся многія беларускія паэты — Я.Колас, З.Бядуля, П.Броўка, У.Жылка, А.Салавей, Э.Агняцвет і інш. Узніклі своеасаблівыя жанравыя разнавіднасці Р. — сатырычны і гумарыстычны (“Раманс”, “Выхаваўчы раманс” М.Танка).
РАМАНТЫЗМ (франц. romantisme) – метад літаратурны, які ў канцы ХУІІІ ст. узнік у Заходняй Еўропе (Германія, Англія, Францыя), а затым, у першай палове ХІХ ст., пашырыўся ў літаратуры сусветнай. На месца культу розуму, апалагетыкі антычнасці, перавагі калектыўнага над індывідуальным, чым характарызаваўся класіцызм, ён паставіў культ пачуцця, арыентацыю на сярэдневяковую культуру, прынцып індывідуальнасці, самабытнасці творчасці.  Рамантызм стварыў тып героя-бунтара, супрацьпаставіў рэальнаму ідэальнае, завастрыў увагу на выключных характарах, падзеях, пачуццях-жарсцях (Ф. Шлегель, Л. Цік, Наваліс, Г. Гейнэ, П.Б.Шэлі, Дж. Байран, В. Гюго, А. Пушкін, М. Лермантаў, М. Гогаль, Т. Шаўчэнка, Ю. Славацкі, В. Скот і інш.). Пісьменнікі-рамантыкі ў сваёй творчасці адстойвалі  нацыянальныя традыцыі, мову, культуру, фальклор. Яны адкінулі рацыянальстычную рэгламентаванасць у мастацтве, звярталіся да фантастыкі, заклікалі да ўзаемапранікнення розных родаў і відаў літаратуры, розных  мастацтваў. Дзякуючы Р. ўзніклі ці набылі пашырэнне такія літаратурныя жанры, як драма, паэма, гістарычны раман, балада, раманс, лірычны верш, лірычная песня.  Беларусь з’явілася родапачынальніцай Р. не толькі ў сваёй уласнай, але і ў польскай літаратуры (зборнік “Паэзія” А. Міцкевіча, 1822). Польскамоўныя пісьменнікі, што нарадзіліся на беларускай зямлі, у рамантычным духу апрацоўвалі беларускі фальклор, гістарычныя паданні (“Князь Канстанцін Астрожскі” Ю.У.Нямцэвіча,   “Свіцязянка”, “Рыбка”, “Гражына” А.Міцкевіча, “Свіцязь-возера” Т. Зана, “Узногі”, “Калдычэўскі шчупак” Я.Чачота, “Шляхціц Завальня” Я. Баршчэўскіга, “Хадыка”, “Жменя пшаніцы” У. Сыракомлі і інш.). Многія з іх паралельна пісалі творы на беларускай мове (Я.Чачот, Я.Баршчэўскі, У.Сыракомля і інш.), хоць, вядома, друкавацца не маглі ў выніку забароны царскім урадам друку на беларускай мове. Р. прывёў да нацыянальнага фальклору, мовы, нацыянальнай тэматыкі і першага класіка новай беларускай літаратуры -- В.Дуніна-Марцінкевіча (“Вечарніцы”, “Шчароўскія дажынкі”, “Травіца брат-сястрыца” і інш.). Нарэшце, Р. у многім абумовіў спецыфіку творчасці беларускіх пісьменнікаў нават пачатку ХХ ст. (Цётка, Я.Купала, М.Багдановіч, Я.Колас і інш.). Праўда, гэты, ужо абноўлены, аплоднены дасягненнямі паэтыкі мадэрнізму (сімвалізму, імпрэсіянізму і інш.) Р. некалькі стаў адрознівацца ад свайго пабраціма, што і абумовіла яго новую назву -- неарамантызм. Прадстаўнікі неарамантызму (Г.Гаўптман, Э.Л.Войніч, Дж.Р.Кіплінг, Дж.Лондан, М. Горкі, Л.Андрэеў, Ю.Яноўскі і інш.), не адрываючыся ад прынцыпу гістарызму, сацыяльных і нацыянальных запатрабаванняў рэчаіснасці, шукаюць у ёй выключных герояў, абставін, страсцей. Адсюль – апалагетыка моцнай асобы, цэльнай валявой натуры, маральны максімалізм (“Песня о Буревеснике”, “Песня о Соколе”, “Старуха Изергиль” М.Горкага, рамантычныя паэмы Я.Купалы “Бандароўна”, “Курган”, “Магіла льва”, “Яна і я”, “Страцім-лебедзь” М.Багдановіча і інш.). Праявы неарамантызму можна адшукаць у беларускай літаратуры ўсяго ХХ ст. (творы З.Бядулі, М.Зарэцкага, Я. Брыля, І.Навуменкі, У.Караткевіча, В. Адамчыка, Б.Сачанкі, А.Лойкі, Я. Сіпакова, Л.Дайнекі і інш.).
РАМАН-ЭПАПЕЯ – гл. РАМАН
РАНДО (франц. rondeau, ад rond -- круглы) -- старафранцузскi верш з васьмi, трынаццацi або пятнаццацi радкоў, звязаных дзвюма скразнымi рыфмамi. Своеасаблiвасцю Р. (i адным з адрозненняў яго ад рандэля) з'яўляецца тое, што словы (часам радкi), якiмi ён пачынаецца, паўтараюцца ў сярэдзiне твора i заканчваюць яго, ствараючы арыгiнальнае архiтэктанiчнае кальцо. Так, у  васьмiрадовым  Р. два першыя радкi паўтараюцца ў канцы твора, а першы -- яшчэ i ў чацвёртым радку. Кананiчнае  Р. складаецца з трынаццацi радкоў, пачатковыя словы яго ўтвараюць дзевяты i трынаццаты радкi верша. Пятнаццацiрадковае  Р. сустракаецца ў В.Брусава ("Ее колени"), М.Кузмiна ("В начале лета"), М.Рыльскага ("Асенняе свята"). Вось прыклад пятнаццацiрадковага Р., напiсанага М.Багдановiчам:

			Узор прыгожы пекных зор
			Гарыць у цемнi небасхiла;
			Вада балот, стаўкоў, азўр
			Яго ў глыбi сваёй адбiла.
			I гiмн спявае жабаў хор
			Красе, каторую з'явiла
			Гразь луж; напоўнiць мгла прастор,
			I ўстане з iх гарашчы мiла
			Узор.
			I сонца дальш клянуць, што скрыла
			Луж зоры днём. I чуе бор,
			I чуе поле крэхат хiлы,
			Ды жаб не ўчуць вышэй ад гор,
			Там, дзе чыясь рука зрабiла
			Узор.

Арыгiнальныя "Рандо" належаць А.Чарнышэвiчу, М.Кавылю, Э.Акуліну i iнш. Зрэдку сустракаецца т.зв. дасканалае  Р. на дваццаць пяць радкоў з дзвюма рыфмамi.
РАНДЭЛЬ (франц. rondel, ад rond -- круглы) -- верш з трынаццацi радкоў, звязаных дзвюма скразнымi рыфмамi. Р. дзелiцца на тры страфы -- два чатырохрадкоўi i адно пяцiрадкоўе. Два першыя радкi верша паўтараюцца ў канцы другога чатырохрадкоўя, а першы, апрача гэтага, -- яшчэ i ў канцы Р.: АБба абАБ аббаА (тут вялiкiмi лiтарамi паказаны радкi, якiя паўтараюцца). Узнiк гэты верш у старафранцузскай паэзii, затым перайшоў у англiйскую i iншыя еўрапейскiя лiтаратуры. У канцы ХIХ - пачатку ХХ ст. Р. даволi часта выкарыстоўвалi сiмвалiсты, у тым лiку рускiя. У беларускую лiтаратуру Р. увёў М.Багдановiч ("На могiлках"):

			Амур i сумны i прыгожы
			Стаiць з павязкай на вачах
			Ля склепу. Часам лёгкi пах
			Сюды даносiцца ад рожы.

			Паўсюль крыжы, вянкi... Чаго жа
			Тут, дзе магiлы, сцень i прах,
			Амур i сумны i прыгожы
			Стаiць з павязкай на вачах?

			I цiха думаў я: быць можа,
			Любоў, палёгшы у трунах,
			Перамагла i смерцi жах!
			Спачнiце ж! Вечна на старожы
			Амур i сумны i прыгожы.

Украiнскi паэт П.Тычына гэту даволi вышуканую форму верша напоўнiў важкiм сацыяльным зместам. Вось яго Р. (пераклад наш. -- В.Р.):

			Iду з работы я, з завода
			манiфестацыю страчаць.
			У кветках вулiцы крычаць:
			няхай, няхай жыве свабода!

			Плыве у небе сонца горда,
			хмурынкi конна дзесь iмчаць…
			Iду з работы я, з завода
			манiфестацыю страчаць.

			Што за вясна! Што за прырода!
			Праменнi ў сэрцы так гучаць!..
			Зямлю й галоту павянчаць! -
			тады навек настане згода.
			Iду з работы я, з завода.

Зрэдку Р. сустракаецца i ў сучаснай беларускай паэзii (Э.Акулiн i iнш.).
РАПСОД – гл. ПАЭТ
РАЎНАСТРОФНЫ ВЕРШ – гл. СТРАФА
РОД ЛІТАРАТУРНЫ – самая агульная катэгорыя ў класіфікацыі літаратурных твораў, адзін з трох (эпас, лірыка і драма) спосабаў адлюстравання рэчаіснасці мастацкай літаратурай. Паміж рознымі Р.л. існуе цесная сувязь. Так, сучасны раман мае прыкметы не толькі эпасу, але і лірыкі (лірычныя адступленні, лірычная танальнасць апісання з’яў і падзей) і драмы (напружанае дзеянне, маналогі і дыялогі). У некаторых творах (напрыклад, у паэме, баладзе) сувязь гэтая настолькі адчувальная, што гаворка можа ісці пра ліра-эпас як своеасаблівае міжродавае ўтварэнне. Усе Р.л. дзеляцца на віды: эпас – на эпапею, раман, аповесць, апавяданне,  драма – на камедыю, трагедыю і ўласна драму, лірыка – на вершы і песні. Віды, у сваю чаргу, падзяляюцца на асобныя жанры і жанравыя разнавіднасці (гл. жанр літаратурны). Так, раманы бываюць сацыяльна-бытавыя, гістарычныя, дэтэктыўныя і інш., з вершаваных жанраў вылучаюцца ода, элегія, эпіграма, пародыя і г.д.
РУБАІ — чатырохрадковік  пераважна медытатыўнага ці філасофскага характару з рыфмоўкай ааба. Надзвычай пашыраны ў цюркамоўнай і персідскамоўнай паэзіі, адкуль прыйшоў і ў паэзію ўсходніх славян. Украінскі паэт Д.Паўлычка выдаў нават цэлы зборнік “Рубаі”(1987). Часам выкарыстоўваецца ў ролі страфы пры напісанні асобных твораў (“На радзіме Абая” М.Танка, “Пад цымбалы” М.Лужаніна). Вось адзін з лірычных Р. беларускага паэта Р.Крушыны:

Смага радасці і шчасця. Ты, пакліканая мной,
У праменні-зіхаценні. Грудзі дыхаюць вясной.
Я з табой. Я адчуваю маладосці прыварот.
Я спяваю. Слова грае ясным цудам, навіной.

РЫТАРЫЧНАЕ ПЫТАННЕ – гл. РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ
РЫТАРЫЧНЫ ВОКЛІЧ – гл. РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ
РЫТАРЫЧНЫ ЗВАРОТАК – гл. РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ
РЫТАРЫЧНЫЯ ФІГУРЫ – гл. РЫТОРЫКА
РЫТМ  /ад гр. rhytmós – узгоджанасць, суразмернасць,/ – раўнамернае чаргаванне якіх-небудзь з’яў у часе ці прасторы. Па тым, як чаргуюцца гэтыя з’явы (праз роўныя прамежкі часу або роўныя адлегласці), адрозніваюць Р. чáсавы (ход нябесных свяціл, марскія прылівы і адлівы, біццё сэрца) і прасторавы (размяшчэнне архітэктурных ансамбляў, дарожных прысадаў, тэлефонных слупоў). Выключна важнае значэнне мае Р. у працы чалавека: аблягчае яе, робіць больш прадуктыўнай. Р. – самая істотная прыкмета верша. Прыйшоў ён сюды з Р. працоўнай дзейнасці чалавека праз пасрэдніцтва працоўнай песні, музыкі. Вершаваны Р. выяўляецца ў раўнамерным чаргаванні якіх-небудзь аднатыпных моўных з’яў – т.зв. рытмастваральных кампанентаў (ненаціскных і націскных або доўгіх і кароткіх складоў, аднолькавай колькасці складоў ці моцных (апорных) націскаў у вершаваных радках, аднолькавых слоў, гукаспалучэнняў і г.д.). Адзінкай Р. верша з’яўляецца вершаваны радок, выдзелены не толькі графічна, але і міжрадковай паўзай, падкрэслены рыфмай або клаўзулай (заключныя склады вершаванага радка пасля апошняга націскнога склада; па іх колькасці клаўзулы бываць аднаскладовымі, двухскладовымі, трохскладовымі). Вершаваны Р. – гэта “тэмперамент радка” (М.Святлоў), яго своеасаблівы “пульс” (С.Маршак). Яго нельга атаясамліваць, як гэта робіцца, з метрам або памерам. Вершаваныя радкі аднаго метра (харэічнага, дактылічнага і г.д.) або нават аднаго памеру (чатырохстопнага ямба, трохстопнага дактыля і г.д.) дзякуючы багаццю розных рытмастваральных кампанентаў амаль ніколі не будуць ідэнтычнымі па свайму рытмічнаму малюнку. Р. у вершы мае вялікае значэнне. Як слушна даводзіў М.Багдановіч, “галоўным фарміруючым пачаткам усялякага верша, безумоўна, з’яўляецца Р.; застыўшы ў сваім найбольш правільным, закончаным выглядзе, ён ператвараецца ў метр. Усе астатнія элементы верша адыгрываюць у адносінах да таго і другога ролю другарадную, іншым разам – чыста службовую, успамагальную і ва ўсякім выпадку могуць быць зразуметыя і ацэненыя толькі ў цеснай сувязі з імі абодвума”. Вершаваны Р. выконвае цэлы шэраг функцый.  Ён дае жыццё вершу як цэласнай і самастойнай моўна-эстэтычнай з’яве (генетычная функцыя).  Ён валодае эмоцыястваральнымі здольнасцямі. Моўны Р., як і Р. увогуле, ужо сам па сабе здольны выклікаць тыя ці іншыя эмоцыі, пачуцці. У.Маякоўскі прыгадваў бесславесны рытмічны гул, які прыходзіў да яго на самым пачатку творчага натхнення, яшчэ да таго, як гэты гул “пакрываўся” словамі. Калі ж у сілавое поле моўнага Р. трапляюць словы, за якімі стаяць асобныя паняцці (думкі), – эмоцыястваральная здольнасць Р. яшчэ больш узрастае. Гэтак і музычны Р., “накладваючыся” на мелодыку і гукавы тэмбр, у дзесяткі разоў узмацняе эмацыянальнае ўздзеянне музычнага твора. Хаця па сутнасці ён можа выступаць без таго і другога, так сказаць, у чыстым выглядзе (нашы ўдарныя інструменты, іспанскія кастаньеты, афрыканскія там-тамы). Адна з самых галоўных функцый вершаванага Р. – сэнсавыяўленчая. Даўно тэарэтыкамі і практыкамі верша было заўважана, што асобныя метры (напрыклад, харэічныя) дапамагаюць лепшаму выяўленню радаснага, вясёлага настрою, у той час як іншыя (напрыклад, дактылічныя) – настрою роздуму, развагі, суму. Трэба падкрэсліць, аднак, што гаворка тут ідзе не пра жорсткае правіла, а толькі пра рытмічную тэндэнцыю, бо некаторыя надзвычай “ёмістыя” памеры, у прыватнасці чатырохстопны ямб, з аднолькавым поспехам могуць перадаваць самыя розныя эмоцыі і думкі (прыгадаем “Новую зямлю” і “Рыбакову хату” Я.Коласа, напісаныя гэтым памерам). Разам з тым, не выпадкова тое, што вольны верш найчасцей ужываецца ў байках, драматычных творах (калі яны толькі напісаны вершам), пяцістопны ямб – у санетах, свабодны верш (велібр) вельмі добра даносіць філасофскую развагу, роздум і г.д. Р. цесна звязаны з канкрэтным сэнсам паэтычнага твора. Менавіта таму многія буйныя паэтычныя творы полірытмічныя – іх асобныя раздзелы пішуцца рознымі вершаванымі памерамі, відамі верша. А.Твардоўскі раіў маладым паэтам развіваць “слых на верш”, дасягаць адпаведнасці сэнсу і Р. Вершаваны Р. мае яшчэ мнеманічнае значэнне, г.зн. дапамагае лепшаму запамінанню вершаванага твора. На гэтай уласцівасці Р. заснаваны мнеманічныя вершы. Дзякуючы мнеманічнай моцы да нас дайшлі шэдэўры старажытнай літаратуры (“Махабхарата”, “Іліяда”, “Адысея” і інш.), беларускія ананімныя творы XVIII – XIX ст. (паэмы, вершы, гутаркі). Раздзел вершазнаўства, які вывучае рытмічныя асаблівасці верша ўвогуле ці вершаў якога-небудзь паэта, называецца рытмікай. У беларускім вершазнаўстве ўпершыню канкрэтным аналізам рытмікі заняўся М.Багдановіч. У 70-я г.г. пашырэнне набыў статыстычны метад даследавання Р. беларускага верша. Статыстычныя табліцы наяўнасці вершаваных памераў у асобных зборніках Я.Купалы, Я.Коласа і М.Багдановіча прывёў М.Грынчык у сваім даследванні “Шляхі беларускага вершаскладання”/1973/. І.Ралько ўпершыню склаў “Метрычны даведнік да вершаў Максіма Багдановіча” (у кн.: ”Вершаскладанне: Даследаванні і матэрыялы”, 1977). Аднак грунтоўнае даследванне Р. беларускага верша, па сутнасці, толькі пачынаецца.
РЫТМАСТВАРАЛЬНЫЯ КАМПАНЕНТЫ – гл. РЫТМ
РЫТМІКА – гл. РЫТМ
РЫТМІЧНАЯ ПРОЗА – творы, напісаныя метрычна ўпарадкаванай мовай, у якой выразна адчуваецца чаргаванне двухскладовых або трохскладовых стопаў. Мова Р.п. вельмі блізкая да вершаванай мовы, але, у адрозненне ад апошняй, не падзелена інтанацыйна (а на пісьме – яшчэ і графічна) на супастаўляльныя паралельныя рады. Да Р.п. часам звяртаюцца празаікі (успаміны А.Белага “Пачатак веку”, апавяданне В.Аксёнава “Вопыт летняга сну”). Здараецца, карыстаецца ёй і паэзія. Так, вядомыя паэтычныя творы М.Горкага “Песня пра Сокала” і “Песня пра Буравесніка” напісаны Р.п.. М.Багдановіч, вялікі наватар у галіне мастацкай формы, ужыў Р.п. у двух яе разнавіднасцях – двухскладовай (“…Пэўна, любіце вы, пане”) і трохскладовай (“…Як толькі закрыю я вочы”). Р.п. зрэдку пішуць і некаторыя сучасныя беларускія паэты. У прыватнасці, спалучэннем Р.п. (трохскладовы метр) з вершаванай мовай (чатырохстопны харэй) напісаны твор У.Някляева “Сад на скрыжаванні”.
РЫТОРЫКА, красамоўства (гр. rhētorikē) — навука аб аратарскім мастацтве. Узнікла ў Грэцыі ў V ст. да н.э. Тагачасныя буйнейшыя тэарэтыкі Р. — Арыстоцель, Цыцэрон, Квінтыліян. У антычнасці Р. арыентавалася на судовыя і парадныя прамовы, у сярэднія вякі — на сачыненне пісем і царкоўных казанняў, у эпоху Адраджэння і класіцызму — галоўным чынам на мастацкую прозу. Аказала ўплыў на аратарскую прозу, палемічную літаратуру. На Беларусі ў XVI—XVIII стст. Р. вывучалася ў вышэйшх і сярэдніх навучальных установах, у тым ліку ў брацкіх, езуіцкіх і уніяцкіх школах. Сярод 
 беларускіх тэарэтыкаў Р. таго часу — М.К.Сарбеўскі, К.Каяловіч, М.Цяцерскі, К.Нарбут і інш. Традыцыйна Р. займалася празаічным спосабам выкладу думак, паэтыка — паэтычным. Пазней (у перыяд рамантызму і крытычнага рэалізму) Р. набыла іранічны сэнс і стала ўспрымацца як малазмястоўная напышлівая мова. У наш час Р. адраджаецца як тэорыя красамоўства з асноўнымі мэтамі — пераканаць, усхваляваць слухача, прынесці яму эстэтычную асалоду. Пры гэтым Р. ўлічвае функцыі і экстралінгвістычныя фактары маўлення, звяртаецца да розных стылістычных прыёмаў (гл. стылістычных фігуры),  рытарычных фігур. Сярод апошніх вылучаюцца рытарычнае пытанне (яно не патрабуе адказу, нясе ў сабе сцвярджэнне: “Ці ж мы, хлопцы, рук не маем?// Ці ж нам сілы Бог не даў?” – Я.Колас, “Беларусам”), рытарычны зваротак (ён не прадугледжвае нейкага канкрэтнага адрасата: “Ой, сястронкі, ой, вясковы, // Ой, вы кветкі прызавяты!”— Цётка, ”Вясковым кабетам”), рытарычны вокліч (“А якія месцы тут навокал,// І жывуць якія людзі тут!” – М.Аўрамчык, “Плёсы”).
РЫТУРНЕЛЬ – гл. ВЕРШ
РЫФМА  /ад гр. rhythmós – плаўнасць, суразмернасць/ — паўтаральная сугучнасць асобных слоў ці іх частак на пэўных, адных і тых жа месцах у вершаваных радках. Усталяванасцю сваёй пазіцыі Р. адрозніваецца ад іншых відаў гукавых паўтораў, што сустракаюцца ў вершы (гл. гукапіс літаратурны). Р. – з’ява гукавая, а не графічная. Таму, зусім зразумела, Р. лучацца гукаспалучэнні тыпу круг – завірух, сад – мат і г.д. У старажытнай беларускай паэзіі (як, дарэчы, і ў іншых даўнаславянскіх) Р. нярэдка ўтварала супадзенне апошніх складоў, незалежна ад месца націску ў іх (ягó – блíжняго, праклятая – святáя, рукá – лýка). Пазней галоўнай прыкметай Р. становіцца супадзенне націскных галосных і гукаў, што ідуць управа ад іх. У канцы XIX і асабліва на пачатку ХХ стст. уся ўсходнеславянская Р. значна “палявела”: для яе важным стала супадзенне не паслянаціскных, а пераднаціскных гукаў. Пачалі ўжывацца шырока недакладныя Р., у якіх супадалі толькі асобныя гукі. “Левізна” Р. – адна з асноўных прыкмет сучаснай усходнеславянскай, у тым ліку беларускай, Р., хоць яе можна сустрэць яшчэ ў першай палове XIX ст. (напрыклад, у Пушкіна). Аслабленне сугучнасці паслянаціскных складоў прывяло да ўзмацнення гукавой сузалежнасці не толькі складоў пераднаціскных, але і асобных слоў, што стаяць у вершаваных радках злева ад слоў-Р. (распыленая Р.). У цэлым жа сучасны рыфмарый, або слоўнік рыфмаў, уключае самыя розныя віды Р., што выпрацавала паэзія амаль за тысачу гадоў свайго рыфменнага развіцця. Р. як адзін з важнейшых элементаў паэтыкі верша вызначаецца некалькімі момантамі: характарам і ступенню сугучнасці, размяшчэннем у вершаваных радках (гл. рыфмоўка) і, нарэшце, сваёй функцыяй. Характар і ступень сугучнасці у словах-Р. залежыць ад націску, колькасці і якасці гукавых супадзенняў, дакладнасці гэтых супадзенняў, суадносін сугуччаў з сэнсава значнымі словамі. У зарыфмаваных словах абавязкова павінны супадаць націскныя галосныя. Гэтаму не супярэчыць адносна невялікая колькасць рознанаціскных Р. (сваім – маладзюсенькім, скончыўся – памыўся). Па месцы націску Р. могуць быць з націскам на апошнім складзе (ураган – курган) – мужчынскія, на перадапошнім – жаночыя (печы – плечы), на трэцім ад канца – дактылічная (долатам – волатам), на чацвёртым (і далей) ад канца – гіпердактылічная (выпешчана – Віцебшчына). У залежнасці ад колькасці і якасці гукавых супадзенняў адрозніваюць Р. багатыя (у словах-Р. супадаюць многія гукі: хмарамі – ударамі), глыбокія (супадаюць не толькі націскныя і паслянаціскныя, але, прынамсі, і два пераднаціскныя гукі: асаку – пасяку) і бедныя (мужчынскія адкрытыя Р., у якіх супадаюць толькі націскныя галосныя: сям’ю – п’ю). Што датычыць дакладнасці сугаччаў, то вылучаюць Р. дакладныя, або поўныя (супадаюць націскныя галосныя і ўсе наступныя гукі: нівы – шумлівы), а таксама цэлы шэраг недакладных (няпоўных, прыблізных). Сярод недакладных Р. бываюць: асанансныя (супадаюць толькі зычныя гукі: вышый – вішань), апорныя, або каранёвыя (супадаюць гукі ў націскных – апорных – складах, пры несупадзенні гукаў паслянаціскных: надзея – сядзела), усечаныя (у канцы нейкага са слоў-Р. недастае для поўнага сугучча аднаго гука: раса – сад), рознанаціскныя (у выразна сугучных словах націскі падаюць на розныя склады: рáдавалася – гадавáлася), няроўнаскладовыя (словы, якія рыфмуюцца, пасля аднолькавых націскных складоў маюць розную колькасць галосных: няпроста – выроствалі), анаграмныя (у сугучных словах асобныя гукі і нават склады ідуць не ў аднолькавым парадку: слава – звала). Р., як правіла, спалучаюць сугуччамі два самастойныя словы. Часамі ж сугуччы ахопліваюць і больш слоў, утвараючы састаўныя Р. (панічы – па начы). Як супрацьлегласць гэтаму сустракаецца (праўда, вельмі рэдка, ды і то ў выглядзе эксперыменту) т.зв. ламаная Р., якая “разломвае”, дзеліць словы на часткі. Функцыі Р. у вершаваным творы розныя і вельмі важныя. Як паўтор сгуччаў, яна ўваходзіць у сістэму гукавой арганізацыі вершаванай мовы і мае, такім чынам, гукапіснае значэнне. Інструментоўка верша ў многім залежыць ад колькасці аднолькавых Р., багацця гукавых супадзенняў у іх, частаты іх размяшчэння ў вершарадах. Р. адыгрывае ў вершаваным творы і значную інтанацыйную ролю.У прыватнасці, яна садзейнічае (асабліва пры сінтаксічным пераносе) узнікненню лагічнага націску на слове, што стаіць у канцы радка і рыфмуецца з іншым словам верша. Дзякуючы Р. часам ствараецца эффект акцэнтна-інтанацыйнай незвычайнасці (Р. ламаныя, рознанаціскныя, састаўныя, няроўнаскладовыя). Велізарная роля належыць Р. у рытмічнай арганізацыі верша. Яна з’яўляецца своеасаблівым сігналам аб заканчэнні вершаванага радка – гэтай рытмічнай адзінкі верша, указвае на месца міжрадковай паўзы. Асабліва гэта важна для вольнага верша, паколькі ў ім Р. з’яўляецца адзіным фіксатарам канца вершаванага радка. Р. уплывае на канкрэтны рытм верша, бо яна – не проста сугучнасць асобных слоў, а сугучнасць, звязаная з моўным націскам. Менавіта таму Р. мужчынскія і жаночыя, дактылічныя і гіпердактылічныя, рознанаціскныя, няроўнаскладовыя і састаўныя, ужытыя ў розных камбінацыях, надаюць творам, апрача ўсяго іншага, і своеасаблівы рытмічны малюнак. Р. выконвае таксама і кампазіцыйную функцыю. Яна не толькі разлучае вершаваныя радкі, але і спалучае іх у страфічныя комплексы, затым гэтыя комплексы аддзяляе адзін ад аднаго, уплываючы тым самым на архітэктоніку ўсяго твора. Унутраная Р., у адрозненне ад канцавой, звязвае не радкі, а паўрадкоўі, аднак адыгрывае тую ж рытмічную і кампазіцыйную ролю. Дарэчы, гэтым яна адрозніваецца ад многіх іншых унутраных сугуччаў, у якіх няма строга вызначанага месца ў вершаваных радках. Дзякуючы свайму месцу ў вершарадзе (канец радка, перад міжрадковай паўзай) Р. падкрэслівае, інтанацыйна вылучае пэўныя словы-паняцці. Апрача таго, яна асацыятыўна звязвае асобныя разуменні, падкрэсліваючы іх семантычную блізкасць або, наадварот, аддаленасць. На гэтай уласцівасці Р. засноўваюцца, у прыватнасці, т. зв. тэматычныя Р., якія дапамагаюць падкрэсліць найбольш важныя для ўсяго твора паняцці. Такім чынам, незвычайнасць Р., арыгінальнасць і багацце сугуччаў, што яе ўтвараюць, — якасці, якія маюць прамое дачыненне да сэнсу вершаванага твора. Менавіта таму злоўжыванне банальнымі рыфмамі, навізна якіх сцёрлася ад частага ўжывання, рыфмамі выпадковымі, аднароднымі зніжаюць агульную моц усяго твора, робяць уражанне беднасці творчых магчымасцяў паэта. Гэтаксама залішняе захапленне Р. рэдкімі (вышуканымі, экзатычнымі) ідзе толькі на шкоду твору. Акрамя ўжо названых функцый, Р. выконвае яшчэ адну. Яна мае мнеманічнае значэнне – дапамагае хутчэйшаму, лепшаму запамінанню рыфмаваных твораў. Пра гэта сведчыць наступны факт: белы верш або празаічны тэкст завучыць напамяць значна цяжэй, чым верш рыфмаваны. Усе свае магчымасці Р. раскрывае ў творы толькі ў цесным узаемадзеянні з іншымі кампанентамі мастацкай формы, служачы, разам з імі, выяўленню думак і пачуццяў вершатворцы.
РЫФМОЎКА -- размяшчэнне рыфмаў у радках верша. Характар Р. залежыць ад месца рыфмаў у вершаваных радках, іх колькасці, спосабу іх сувязі вершаваных радкоў. Часцей за ўсё рыфмы бываюць у канцы вершарадоў. Аднак паэзія, апрача рыфмаў канцавых, ведае пачатковыя, калі сугучныя словы стаяць на пачатку суседніх вершаваных радкоў, і ўнутраныя, калі сугучнасць яднае словы, з якіх адно знаходзіцца ў сярэдзіне, а другое – ў канцы аднаго і таго ж радка. Разам з тым бываюць выпадкі, калі ўсе словы або частка слоў аднаго вершаванага радка рыфмуюцца з усімі словамі або часткай слоў другога (сумежнага) радка (пантарыфма).У залежнасці ад колькасці рыфмаў у страфе (дзве, тры, чатыры ці больш) Р. бывае парнай, трайной, чацвярной, мнагакратнай. Р., пры якой рыфмы, утвараючы строфы, рэгулярна паўтараюцца на адных і тых жа месцах у вершаваных радках,  назывецца рэгулярнай. Па спосабу рыфменнай сувязі Р. чатырохрадкоўяў – найбольш распаўсюджаных у паэзіі строфаў — можа быць сумежнай (аабб), перакрыжаванай (абаб), апаясной, або кальцавой (абба). Часам нейкая рыфма праходзіць праз увесь твор (скразная Р.). У некаторых відах вершаў, пераважна класічных (напрыклад, у тэрцынах), асобныя радкі папярэдніх строфаў рыфмуюцца з радкамі строфаў наступных, утвараючы своеасаблівы рыфменны ланцуг (ланцужковая Р.). Падчас адна рыфма аб’ядноўвае ўсе радкі твора (манарыфма). У астрафічным (нестрафічным) вершы бывае нерэгулярная Р., пры якой з’яўленне рыфмаў у пэўных месцах твора нічым не рэгламентавана. Асобныя незарыфмаваныя радкі ў рыфмаваным вершы называюцца халастымі.
РЫФМАВАНАЯ ПРОЗА – мастацкая проза, у якой ужываюцца сугучныя словы. Звычайна словы-сугуччы стаяць на мяжы сінтаксічных груп, але могуць быць і ў іншых месцах празаічнага тэкста. Р.п. сустракаецца ў народнай творчасці, у прыватнасці, у казках. Як мастацкі прыём, ужываецца і ў пісьмовай літаратуры, у прыватнасці, у мове некаторых дзейных асоб беларускіх драматычных твораў XVII – XVIII cтст. Так, Р.п. гаворыць селянін Мацей з інтэрмедыі “Мацей і доктар-шарлатан”: “Вот, мае паночкі, быў я ў пана Бараноўскага на куцці. Да як пад’еў куцці, дак не магу сапці. Што мая Улляна ні рабіла! І гаршчок на пупе станавіла. Да і тое не памагло, да яшчэ горш прылягло…” У Р.п. словы-сугуччы эўфанічна арганізуюць тэкст, надаюць яму павышаную рытмічнасць, эмацыянальнасць. Разам з тым яны членяць гэты тэкст на асобныя адрэзкі і тым самым некалькі сціраюць мяжу паміж прозай і вершам, набліжаюць адно да другога.  Р.п. у сваіх афарыстычных празаічных мініяцюрах часта выкарыстоўвае Марцін Коўзкі. Напрыклад: “Скарына распачаў наша кнігадрукаванне, а яшчэ раней было іконапісанне. Словы западалі ў вушы, абразы ратавалі душы. Абразы як асветы нашай азы — гэта і цяпер узрушае”.
РЫФМАРЫЙ – гл. РЫФМА
РЭДАГАВАННЕ – гл. ВЫДАВЕЦТВА
РЭАЛІЗМ /ад лац. realis – істотны, сапраўдны/ -- 1) літаратурны метад (гл. метад літаратурны), які ў гісторыі сусветнага прыгожага пісьменства з’явіўся ўслед за рамантызмам (першая палова ХІХ ст.), паставіўшы на месцы выключнага (у рамантызме) тыповае – як выражэнне заканамернага ў жыцці, дыялектычную еднасць абагульненага і індывідуальнага, праўдзівае адлюстраванне рэчаіснасці. Па слушнаму выказванню Ф.Энгельса, “рэалізм прадугледжвае, апрача праўдзівасці дэталяў, праўдзівае ўзнаўленне тыповых характараў у тыповых абставінах”. Родапачынальнікі Р. у рускай літаратуры – А. Пушкін, А. Грыбаедаў, М. Гогаль, у польскай – А. Міцкевіч, у французскай – Стэндаль і Бальзак, у англійскай – Дзікенс. Бадай, ва ўсіх іх раннія творы напісаны яшчэ ў рэчышчы рамантызму (у Пушкіна – “Бахчысарайскі фантан” і “Цыганы”, у Міцкевіча – “Гражына”, “Свіцязянка” і г. д.), але пазнейшыя (вершаваны раман Пушкіна “Яўгеній Анегін”, паэма Міцкевіча “Пан Тадэвуш” і інш.) можна цалкам аднесці да Р.  Такі пераход ад рамантызму да Р. назіраецца і ў некаторых беларускіх пісьменнікаў ХІХ ст., у прыватнасці, у творчасці В.Дуніна-Марцінкевіча, які сваімі творамі “Халімон на каранацыі” /1857/ і “Пінская шляхта” /1866/ паклаў пачатак Р. ў беларускай літаратуры. Тыповасць, праўдзівасць, сацыяльны і псіхалагічны дэтэрмінізм, гістарызм – галоўныя ўласцівасці Р., што выявілася ў беларускай літаратуры ад Ф.Багушэвіча, Цёткі, Я.Коласа, К.Чорнага да М.Лынькова, І.Мележа, П.Панчанкі, В.Быкава. У Р. як літаратурным метадзе вылучаюцца наступныя літаратурныя напрамкі (гл. напрамак літаратурны): натуралізм, крытычны рэалізм, сацыялістычны рэалізм, неарэалізм. Для натуралізма (ад лац. natura – прырода) характэрны пераважна біялагічны, антысацыяльны падыход да чалавека і яго магчымасцей, пратакольнае,  без належнага крытычнага адбору, ідэйнай ацэнкі і тыпізацыі апісанне падрабязнасцяў быту і нізкіх праяў чалавечай прыроды, натуралістычная дакументальнасць і фактаграфізм і інш. Гэтым вызначаюцца асобныя творы Э.Заля, Г. дэ Мапасана, Г. Флабера, Ю. Стрындберга, Б. Шоу, Г.Гауптмана, М. Горкага, Л. Андрэева, Д. Маміна-Сібірака і інш. Уплыў натуралізма заўважаецца ў творчасці некаторых беларускіх пісьменнікаў ХХ ст. (раман Цішкі Гартнага “Сокі цаліны”, аповесць М. Зарэцкага “Гола звер” і інш.). У новай беларускай літаратуры, рэалістычнай у сваёй аснове і галоўных праявах, актыўна заявіў пра сябе крытычны рэалізм (В.Дунін-Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч, Цётка, М.Багдановіч, раннія Я.Купала, Я.Колас, М.Гарэцкі і інш.) і – пазней, у савецкі час – сацыялістычны рэалізм (тыя ж Я.Купала, Я.Колас, М.Гарэцкі, а таксама М.Лынькоў, М.Зарэцкі, П.Галавач, К.Чорны, І.Мележ, І.Шамякін і інш.). Пры ўсёй блізкасці гэтых літаратурных напрамкаў, якія адносяцца да аднаго метаду -- Р., існуе і пэўнае адрозненне паміж імі: у пафасе (асноўны пафас першага  – пафас сцвярджэння,  другога – пафас адмаўлення), у галоўным героі (галоўны герой літаратуры сацыялістычнага рэалізму – станоўчы, у той час як у крытычным рэалізме – адмоўны), у сацыяльна-палітычнай дэтэрмінавасці ідэй, праблем, тэматыкі пісьменніцкай творчасці (адносна вольная дэтэрмінаванасць у крытычным рэалізме і надзвычай жорсткая, абавязкова камуністычна-партыйная – у рэалізме сацыялістычным). Неарэалізм (італ. neorealismo, ад грэч. neos – новы і лац.   realis – істотны, сапраўдны), тэндэнцыі якога праявіліся ў творах Э.Хэмінгуэя, У. Фолкнера, А. Маравія, Ч. Павезе, Э. Дэ Філіпа, У. Віннічэнкі і інш., у пасляваеннай творчасці італьянскіх кінематаграфістаў (Р. Рассяліні, Л. Вісконці, В. дэ Сіка і інш.), засноўваючыся на традыцыях Р. і натуралізма, з дакладнасцю журналісцкай хронікі фіксуе сацыяльную рэальнасць, у тым ліку падкрэслена нелітаратурнае, жывое маўленне, насычанае жарганізмамі і дыялектызмамі. Пры гэтым адбываецца не проста фіксацыя факта, а паэтызацыя яго, ператварэнне яго ў своеасаблівы лірычны дакумент пэўнага часу і месца. 2) Рэалістычны (праўдападобны) паказ жыцця ў формах самога жыцця. У гэтам сэнсе некаторыя літаратуразнаўцы (М. Бахцін, А. Лосеў, О. Фрэйдэнберг і інш.) ужывалі тэрмін “Р.” у дачыненні да мастацтва ўсіх эпох. Такім чынам, гаворка можа весціся пра Р. Антычнасці (грэчаская літаратура УІІІ ст. да н.э. – У ст. н.э., рымская літаратура У ст. да н.э. – У ст. н.э., эліністычная літаратура ІІІ – І ст. да н.э.). У творах старажытных грэкаў і рымлян (паэмах, одах, элегіях Гамера, Гарацыя, Вергілія, Авідзія, Сапфо, камедыях Арыстафана, трагедыях Эсхіла, Сафокла, Эўрыпіда і інш.) увасобіліся многія рэальныя падзеі, асобы, з’явы свайго часу з высокай доляй праўдападабенства. Р. Адраджэння (ХІУ – канец ХУІ ст.) адмятаў сярэдневяковую мараль, схаластыку, аскетызм, адкрываў свет і чалавека  ў свеце, сцвярджаў гуманістычныя прынцыпы, права чалавечай асобы тварыць свой лёс (творы Дантэ Аліг’еры, Ф. Петраркі, Дж. Бакачча, Ф. Рабле, М. дэ Сервантэса, У. Шэкспіра і інш.). У беларускай літаратуры ён выявіўся найперш у асветніцкай дзейнасці і творчасці Ф.Скарыны (празаічныя і вершаваныя прадмовы і пасляслоўі да перакладаў асобных кніг “Бібліі”), у паэзіі М.Гусоўскага (“Песня пра зубра”) і інш. Р. Асветніцтва (ХУІІ – ХІІІ стст.) быў прасякнуты ідэямі сацыяльнага прагрэсу, усеагульнай роўнасці, асабістай свабоды, што ўвасабляліся ў творах, скіраваных на пашырэнне прыярытэту асветы, навукі і розуму ў жыцці асобы, грамадства і краіны. Узнікшы на хвалі буржуазных рэвалюцый, навуковых адкрыццяў і падтрыманы філасофскімі вучэннямі пра вызначальную ролю свядомасці ў развіцці грамадства, ён увасобіўся ў творчасці Ж.Ж.Русо, Д. Дзідро, М. Ф. Вальтэра, Д. Дэфо, С. Полацкага, Г. Скаварады, Ф. Шылела, І. В. Гётэ, М. Ламаносава, А. Радзішчава і інш. У Беларусі ідэі Асветніцтва рэалізаваліся яшчэ і ў ХІХ ст., у даследаваннях беларускай мовы, фальклору, у асобных творах В. Дуніна-Марцінкевіча (“Гапон”, “Сялянка” і інш.), Янкі Лучыны (“Роднай старонцы”), Ф. Багушэвіча (прадмова да “Дудкі беларускай”) і інш.
РЭАЛІЗМ АДРАДЖЭННЯ – гл. РЭАЛІЗМ
РЭАЛІЗМ АНТЫЧНАСЦІ – гл. РЭАЛІЗМ
РЭАЛІЗМ АСВЕТНІЦТВА – гл. РЭАЛІЗМ
РЭАЛІЗМ КРЫТЫЧНЫ – гл. РЭАЛІЗМ
РЭАЛІЗМ САЦЫЯЛІСТЫЧНЫ – гл. РЭАЛІЗМ
РЭМАРКА – гл. ДРАМА
РЭПЛІКА  (франц. replique – пярэчанне) – 1) лаканічная фраза ў драматычным творы (гл. драма), прамоўленая “ў бок”, нібыта не чутная для іншых дзейных асоб; 2) у літаратурнай крытыцы (гл. крытыка літаратурная) – лаканічнае выказванне, у якім змяшчаецца катэгарычная нязгода з сутнасцю нейкай папярэдняй публікацыі ці выказвання. 
РЭТАРДАЦЫЯ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
РЭФРЭН  (франц. refrain – прыпеў/ — радок ці некалькі вершаваных радкоў, якія паўтараюцца ў нязменным або некалькі змененым выглядзе праз пэўную колькасць строфаў верша. Так, у “Песні вольнага чалавека” Я.Купалы кожнаму катрэну спадарожнічае Р.:

Душой я вольны чалавек,
			  І гэткім буду цэлы век!

У Р. звычайна заключана галоўная думка твора. Паўтараючыся, Р. садзейнічае замацаванню гэтай думкі ў свядомасці чытача.
РЭХАВЕРШ – гл. ВЕРШ
РЭЦЭНЗІЯ – гл. КРЫТЫКА ЛІТАРАТУРНАЯ 
РЭЧЫТАТЫЎ — гл. НАРОДНАЕ ВЕРШАВАННЕ

САНЕТ  /італ. sonette, ад sonare – гучаць, звінець/ — від страфы, якая складаецца з чатырнаццаці радкоў пяці-, радзей шасці- ці нават чатырохстопнага ямба. Аб’ядноўвае два чатырохрадкоўі і два трохрадкоўі. Дзве рыфмы арганізуюць катрэны (абба абба ці абаб абаб), тры рыфмы тэрцэтаў размяшчаюцца ў залежнасці ад характару папярэдняй рыфмоўкі у італьянскім С.: вгв гвг ці вгд вгд, у французкім С.: вв гддг ці вггв дд. У С. кампазіцыйная будова цесна звязана са зместам. У катрэнах назіраецца развіццё тэмы, у тарцэтах – кульмінацыя і развязка. Як адзначыў М.Багдановіч, у першых васьмі радках “развіваецца тэма С., а ў астатнім – заключэнне да яе; ставіцца пытанне і даецца адказ; малюецца абразок і даецца паясненне да яго”. Асаблівая нагрузка падае на апошні тэрцэт, нават на апошні радок тэрцэта, які па думцы і вобразнасці павінен быць самым моцным у С. (санетны замок). Больш таго, па законах класічнага С. апошняе слова ў С. павінна быць своеасаблівым сэнсавым “ключом” твора. У той жа час ніводнае слова, выключаючы хіба дапаможныя, не павінна ў ім паўтарацца (прыклад гл. у артыкуле цвёрдыя формы верша). С. узнік у Італіі /XIII ст./, потым пашырыўся ў іспанскай, партугальскай, французскай, англійскай і іншых літаратурах. Паступова рассоўваліся тэматычныя і жанравыя рамкі С. Напачатку быў прыналежнасцю выключна інтымнай лірыкі. У Шэкспіра напоўніўся філасофскім роздумам.  Калі ж Франко стварыў свае “вольныя” і “турэмныя” С., якія-небудзь тэматычныя абмежаванні для гэтай формы верша перасталі існаваць. З часам паэты ўразнастайвалі і саму форму С. Шэкспір, напрыклад, пісаў С. у форме трох чатырохрадкоўяў і аднаго заключнага двухрадкоўя (абаб вгвг деде жж). У С. прыходзіў акцэнтны верш, у ім знікала роўнастопнасць чацвёртага радка кожнага катрэна (храмы С.), прысутнічала толькі дзве рыфмы на ўвесь С. (суцэльны С.) або іх зусім не было (белы С.), катрэны і тэрцэты мяняліся месцамі (перавернуты С.), неставала аднаго катрэна (безгаловы С.) або катрэна і тэрцэта адначасова (напаўсанет), колькасць тэрцэтаў даходзіла да трох ці нават чатырох (хвастаты С.) і інш. У наш час, дарэчы, узоры многіх такіх форм С. даў украінскі паэт С.Крыжаніўскі. Аднак гэтыя “ўдаскаальванні” С. не выйшлі за межы эксперыментаў, прыжыўся, бадай, толькі С. шэкспіраўскага тыпу. У гісторыю літаратуры Беларусі С. упершыню ўвайшоў у 1610 г., калі М.Сматрыцкі змясціў у сваім славутым “Фрынасе” ўласны пераклад аднаго з С. Петраркі на лацінскую і польскую мовы. У XIX ст. з’яўляюцца перакладныя С. (напрыклад, перакладзены А.Ельскім С. А.Міцкевіча “У буру”). Першыя арыгінальныя С. на беларускай мове апублікаваў Я.Купала (“Жніво”, “Па межах родных і разорах”, “Запушчаны палац” – усе 1910; да гэтага, у 1906 г., паэт напісаў сем санетаў на польскай мове; усяго ж на рахунку Я.Купала  22 санеты). Услед за ім у 1911 г. да С. звярнуўся М.Багдановіч (“…Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі”, “…Замёрзла ноччу шпаркая крыніца”, “…Прынадна вочы ззяюць да мяне” і інш.). Паэт пераклаў на беларускую мову некаторыя С. Верлена (“Шынок”, “Маладосць”), Арвера (“…Я тайну ў глыбіні душы хаваю”), даследваў гэтую вершаваную форму як літаратуразнавец (гісторыка-тэарэтычны нарыс “Санет”). Да С. даволі часта звярталіся і звяртаюцца розныя беларускія паэты. Вядомы С. Я.Коласа (санетны трыпціх “Наперад!”), З.Бядулі (“…Тут неба – даль бязбрэжная як,мора”), П.Труса (“Над кубкам возера”), У.Жылкі (“Меч”, “Каханне”, “Хараство”), У.Дубоўкі (“…Прамерыць гоні шмат разоў араты”, “… Ля Мядзела ёсць возера адно”). С. ёсць у К.Кірэенкі, Н.Гілевіча, С.Грахоўскага, Э.Валасевіча, Хв. Жычкі, М.Федзюковіча, С.Мінскевіча (цыкл “Менскія санеты”) і інш. Некалькі дзесяткаў С., у тым ліку сатырычных, стварыў А.Звонак. Значным здабыткам беларускага санетапісання з’явіліся “Санеты” Шэкспіра, выдадзеныя ў 1964 г. у перакладах У.Дубоўкі. Беларускія паэты вызначыліся ў архітэктанічнай арганізацыі буйных санетных структур, ад санетных дыпціхаў (“Белыя санеты” Хв. Жычкі), трыпціхаў (“Гуманізм” А.Салаўя, “Радзіма” А.Звонака), тэтрапціхаў (“Год” Р.Барадуліна) і да больш значных. Так, у А.Звонака сустракаюцца цыклы з 5 (“Сумленне веку”, “Дзіва”) і нават з 6 С. (“Святлісты дзень красавіка”). А ў беларускіх паэтаў замежжа М.Каваля ёсць т.зв. карона С. “Мярэжа” з 7 твораў, у А.Салаўя – цыклы з 23 (“Несмяротнасць”) і нават з 25 С. (“На хуткіх крылах вольнага Пегаса”). Адна з найбольш складаных і рэдкіх архітэктанічных структур – вянок санетаў. У ім паўтарэннем асобных радкоў усе 14 С. звязаны паміж сабою, а таксама з магістралам – пятнаццатым, заключным С., што складаецца з першых радкоў папярэдніх С. Кожны наступны С. пачынаецца радком, якім заканчваецца папярэдні. Чатырнаццаты С. завяршаецца радком, якім пачынаецца першы. Гэты ж радок пачынае і магістрал. Такім чынам ствараецца арыгінальнае архітэктанічнае кола. Першыя беларускія вянкі С. напісалі М.Кавыль (“Цяжкія думы”, 1956; “Чорны мёд”, 1958), А.Салавей (“Вянок санетаў”, 1958) і Н.Гілевіч (“Нарач”, 1967). Затым да гэтай складанай вершаванай формы звярталіся Хв.Жычка (“Абеліск”), А.Сербантовіч (“Васілёк”, “Курганы”,  “Салдат”),  Я.Сіпакоў (“Жанчына”),  Т.Бондар  (“Шляхі”),  П.Макаль (“Ворыва”) і  інш. І ўжо самая  складаная,  вышуканая  архітэктанічная  санетная  структура – вянок вянкоў С. Ён складаецца з 15 вянкоў С.; апошні, пятнаццаты, уключае ў сябе магістралы ўсіх папярэдніх. Першы беларускі вянок вянкоў С. “Апакаліпсіс душы” надрукаваў у 1992 г. З.Марозаў. У 1999 г. да яго далучыўся М.Віняцкі (“Загойвай боль, сінь яснавокай зоркі…”), з 2000 г. – С.Шах (“Адухаўленне”, “Прысвячэнне”, “Прызначэнне”, “Спасціжэнне”, “Увасабленне”). Наогул, у сусветнай літаратуры налічваецца сёння ўсяго некалькі твораў такой будовы.
САРКАЗМ – гл. САТЫРА
САТЫРА  /ад лац. satura – сумесь, усялякая ўсячына/ — 1) прынцып мастацкага адлюстравання, заснаваны на выкрыцці паасобных адмоўных жыццёвых з’яў. У той час, як у гумары адмоўнае, смешнае ў жыцці паказваецца ў нязлобна-дабрадушным, жартоўным тоне, у С. мы сустракаемся з вострым асмяяннем гэтых з’яў. Адмаўляючы негатыўнае, праводзячы “у царства ценяў аджылае” (М.Салтыкоў-Шчадрын), С. тым самым сцвярджае пазітыўнае, станоўчае. Сцвярджэнне гэта адбываецца з вышыні пэўнага грамадскага ідэалу, што выяўляе пазіцыі мастака. Сатырычныя вобразы і малюнкі ствараюцца пры дапамозе завастрэння, гіпербалізацыі, гратэска, парадыравання, фантазіі, іроніі. Сатырычны спосаб адлюстравання рэчаіснасці характэрны ў той ці іншай ступені для ўсіх відаў мастацтва (жывапісу, графікі, харэаграфіі, тэатра, музыкі і г.д.). Аднак найбольш плённым ён аказаўся ў літаратуры, абумовіў тут жанравую прыроду многіх эпічных, лірычных, драматычных твораў (рамана, драмы, паэмы, верша), садзейнічаў станаўленню асобных літаратурных відаў і жанраў: камедыі, пародыі, эпіграмы, байкі, памфлета, фельетона, гумарэскі… С. аднолькава вольна карыстаецца як празаічнай, так і вершаванай мовай. Беларуская С. сваімі вытокамі ўзыходзіць да вуснай народнай творчасці (сатырычная казка, песня, анекдот, батлейка). У сярэднія вякі яна прыдала рэзка выкрывальны характар палемічнай літаратуры (творы С.Зізанія, М.Сматрыцкага, А.Філіповіча, П.Скаргі, Х.Філалета, І.Пацея і інш.). У XVI – XVII стст. на Беларусі набыў пашырэнне жанр палітычнай С. (“Прамова Мялешкі”, “Ліст да Абуховіча”). Сатырычна-парадыйнымі творамі “Уваскрэсенне Хрыстова”, “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе” распачалася новая беларуская літаратура. Глыбокім сатырычным зместам вызначаюцца драматычныя творы В.Дуніна-Марцінкевіча (“Сялянка”, “Пінская шляхта”), рэвалюцыйная публіцыстыка К.Каліноўскага, вершы Ф.Багушэвіча (“Бог не роўна дзеле”, “Хрэсьбіны Мацюка”, “Скацінная апека”), байкі А.Абуховіча (“Ваўкалак”, “Старшыня”). Асабліва значны ўклад у станаўленне і развіццё розных жанраў беларускай С. унеслі Я.Купала (камедыя, байка, эпіграма, сатырычны верш), Я.Колас (сатырычнае апавяданне, сатырычны верш), Ядвігін Ш. (гумарэска). Буйным пісьменнікам-сатырыкам з’яўляецца К.Крапіва. Ён узняў на новую ступень такія жанры, як байка (“Дыпламаваны баран”, “Жаба ў каляіне”), камедыя (“Хто смяецца апошнім”, “Мілы чалавек”), сатырычны верш (“Будуйце лазні!”, “Язычок”, “Член”). Заслужанай вядомасцю карыстаюцца творы беларускіх сатырыкаў – камедыі А.Макаёнка, А.Петрашкевіча, асобныя байкі У.Корбана, Э.Валасевіча, сатырычныя вершы П.Панчанкі, М.Танка, С.Дзяргая, Р.Барадуліна, Н.Гілевіча, пародыі Г.Юрчанкі і інш.;   2) у вузкім значэнні – сатырычны верш, у якім у здзеклівай, саркастычнай форме выкрываюцца найбольш небяспечныя заганы грамадства і асобных людзей. Такія С. у свой час пісалі Я.Купала (“Ворагам Беларушчыны”, “Слугам алтарным”) і Я.Колас (“Мікалаю II”, “Канстытуцыя”). Яны сустракаюцца і ў іншых беларускіх паэтаў – К.Крапівы (“Добра насабачыўся”), П.Броўкі (“Звадыяш”), П.Панчанкі (“Мастадонт”) і інш.
САЦЫЯЛЬНАЕ Ў ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
СВАБОДНЫ ВЕРШ,  або ВЕРЛІБР  /франц. vers libre/ — дысметрычны верш, у аснове рытму якога – чаргаванне вершаваных радкоў як аднатыпных  інтанацыйна-сэнсавых адзінстваў. Надзвычай важнае значэнне набывае ў ім графічная разбіўка верша на радкі, вызначэнне міжрадковых паўз. Менавіта вершаваны радок як цэласны інтанацыйна-сінтаксічны і сэнсавы комплекс, выразна выдзелены паўзамі (а на пісьме – яшчэ і графічна), выступае ў С.в. у якасці асноўнай рытмічнай адзінкі. Інтанацыйная аднатыпнасць радкоў дасягаецца падабенствам іх унутранай лексіка-граматычнай структуры, што стварае ў вершы пэўную меру паўтора па “вертыкалі”. У радках С.в. паўтараюцца перш за ўсё дапаможныя рытмастваральныя кампаненты: аднатыпныя сінтаксічныя канструкцыі, аднолькавыя ці крыху відазмененыя радкі, аднолькавыя словы ці іх марфалагічныя формы, гукаспалучэнні, націскі на пэўных месцах у вершаваных радках і г.д. У асобных радках спарадычна можна сустрэць нават прыкметы метрычнага верша, падначаленыя агульнай інтанацыйнай структуры С.в. (чаргаванне моцных, або апорных, націскаў, рыфма і інш.). Прычым, у С.в. адсутнічае адзіная скразная мера паўтора, яна ўвесь час мяняецца. Так, напрыклад, у першых трох радках нейкага твора, напісанага С.в., заўважаецца аднатыпнасць іх сінтаксічнай пабудовы, у чатырох наступных – паўторы на пачатку назоўнікаў у пэўным склоне, яшчэ тры радкі суадносяцца рытмічнымі націскамі, што стаяць, скажам, на трэцім і сёмым складах, і г.д. Для С.в. характэрна надзвычайнае багацце і гнуткасць паэтычнага сінтаксісу, у тым ліку ўжыванне розных рытарычных фігур, сінтаксічных перыядаў, што стварае разнастайнасць інтанацыйнага малюнку (пералічэнне, далучэнне, супрацьпастаўленне і г.д.) у межах адной рытміка-інтанацыйнай структуры. Узнік С.в. у амерыканскай і еўрапейскай літаратурах сярэдзіны XIX ст. (У.Уітмен, У.Блейк, Г.Гейнэ), сустракаецца ў класічнай рускай паэзіі (А.Фет, Я.Палонскі, М.Міхайлаў). Пачынальнікам С.в. на Беларусі з’яўляецца М.Багдановіч (“…Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы”, 1915). У сучаснай беларускай паэзіі да С.в. звярталіся і звяртаюцца П.Панчанка. С.Дзяргай, К.Кірэенка. А.Вярцінскі, А.Лойка, Я.Сіпакоў, А.Наўроцкі, Я.Голуб, А.Разанаў, М.Купрэеў, Н.Загорская і інш. У М.Танка С.в. стаў адным з асноўных відаў верша. Ён найчасцей ужываецца ў яго філасофскіх і медытатыўных творах (“Мой хлеб надзённы”, “…Парог, вычасаны з успамінаў” і інш.).
СЕКСТЫНА – гл. ВЕРШ; ЦВЁРДЫЯ ФОРМЫ ВЕРША
СЕКСТЭТ – гл. СТРАФА
СЕНТЫМЕНТАЛІЗМ – гл. МЕТАД ЛІТАРАТУРНЫ
СЕПТЫМА – гл. СТРАФА
СІЛАБА-ТАНІЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ  /ад гр. syllabē – склад і tónos – націск/ — сістэма вершавання, у аснове якой – раўнамернае чаргаванне націскных і ненаціскных складоў у вершаваных радках. Ужываецца  перш за ўсё ў мовах з пераменным месцам націску ў словах (рускай, украінскай, беларускай, англійскай, нямецкай і інш.). Апрача раўнамернасці чаргавання націскных і ненаціскных складоў, рытм С.-Т.в. ствараецца  чаргаваннем у вершаваных радках аднолькавай колькасці складоў (як у сілабічным вершаванні). Адсюль і назва гэтай сістэмы. Ёсць у ёй і шэраг іншых рытмастваральных кампанентаў, па багацці якіх С.-Т.в. пераўзыходзіць усе іншыя сучасныя вершаваныя сістэмы. Гэта чаргаванне ў вершаваных радках 1)аднолькавых стопаў (выключаючы лагаэды);  2)аднолькавай колькасці стопаў (за выключэннем вольных вершаў); 3)аднолькавай (прыблізна аднолькавай) колькасці ненаціскных складоў;  4)аднолькавай (прыблізна аднолькавай) колькасці націскных складоў;  5)аднатыпных клаўзул;  6)сугуччаў у канцы вершаваных радкоў (рыфма; за выключэннем белых вершаў);  7)аднатыпных строфаў (за выключзннем астрафічных і аднастрофных твораў);  8)міжрадковых і міжстрофных паўз. Апрача гэтага, у С.-Т.в. сустракаюцца неасноўныя, або дапаможныя, рытмастваральныя кампаненты, якія неабавязкова прысутнічаюць у вершы. Сярод іх – паўтарэнне адных і тых жа радкоў, строфаў (рэфрэн, прыпеў), аднольковых слоў на пачатку (анафара) ці ў канцы (эпіфара) вершаваных радкоў, пастаянных унутрырадковых паўз, аднатыпных сінтаксічных канструкцый, марфалагічных форм і г.д. С.-Т.в. карыстаецца пяццю метрамі (ямбічным, харэічным, дактылічным, амфібрахічным і анапестычным) і вялікай колькасцю вершаваных памераў. У беларускім фальклоры першыя выпадкі ўжывання С.-Т.в. зафіксаваны ў XVI ст.. Але сілаба–танічныя формы народнага верша найбольш пашырыліся ў XVIII – XIX стст., што (разам з уплывам рускага С.-Т.в.)  прывяло да ўзнікнення ў канцы XVIII ст. беларускага літаратурнага  С.-Т.в. (“Уваскрэсенне Хрыстова”). Пераход на С.-Т.в. у беларускай паэзіі ажыцяўляўся ў XIX ст. (Я.Лучына, А.Гурыновіч, А.Абуховіч, Ф.Багушэвіч). Пануючым яно стала з пачатку ХХ ст. дзякуючы творчасці Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, А.Гаруна, Ц.Гартнага, З.Бядулі і інш. Сёння С.-Т.в. – асноўная сістэма вершаскладання ва ўсёй усходнеславянскай, у тым ліку беларускай, вершатворчасці.
СІЛАБІЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ  /ад гр. syllabe – склад/ -- сістэма вершавання, у аснове якой – раўнамернае чаргаванне аднолькавай колькасці складоў у вершаваных радках. Ужываецца пераважна ў мовах з пастаянным націскам у словах: французскай, армянскай, мовах цюрскіх народаў (націск на апошнім складзе), польскай (на перадапошнім), чэшскай, латышскай, шведскай (на першым) і інш. Асноўнымі рытмастваральнымі кампанентамі С.в., апрача аднолькавай колькасці складоў у радках (ад сямі да шаснаццаці; найбольш распаўсюджанымі былі васьмі-, дзесяці-, адзінаццаці-, дванаццаці-  і трынаццаціскладовікі), з’яўляюцца: міжрадковыя паўзы, клаўзулы, рыфмы, цэзуры. С.в. сваёй дасканаласці дасягнула ў французскай і італьянскай паэзіі XI – XIII стст. Адтуль яно ў XV cт. перайшла ў Польшчу. З Польшчы, у сваю чаргу, С.в. на самым пачатку XVI ст. прыйшло ў беларускую літаратуру, з’явіўшыся, побач з антычным (метрычным) вершам, адной з першых сістэм вершавання пісьмовай паэзіі Беларусі. Адзін з першых беларускіх узораў С.в. – верш Ф.Скарыны з прадмовы да кнігі “Іова” /1517/ “Богу в троицы единому…”, у якім, аднак, не ўсе патрабаванні С.в. цвёрда вытрыманы. Пазнейшыя беларускія сілабісты (А.Рымша, Я.К.Пашкевіч, А.Філіповіч і інш.) больш дакладна трымаліся вышэй названых, а таксама некаторых іншых правіл беларускага С.в. (абавязковасць у вершы сумежнай рыфмоўкі, жаночых клаўзул). Тым не менш і на іх вершы аказвалі прыкметнае ўздзеянне танічнае народнае вершаванне і жывое беларускае маўленне з яго пераменным націскам у словах. Буйнейшым беларускім сілабістам першай паловы XVII ст. быў С.Полацкі /1629 – 1680/. Пераехаўшы ў 1664 г. у Маскву, ён у сваёй творчасці перайшоў са старабеларускай мовы на стараславянскую і паклаў пачатак рускаму літаратурнаму вершаванню, таксама сілабічнаму. С.в. пратрымалася ў рускай паэзіі да першай трэці XVIII ст., пакуль В.Традзьякоўскі і М.Ламаносаў не паклалі пачатак рускай сілаба-тоніцы. Што да беларускай паэзіі, то тут С.в. існавала  даўжэй. Яшчэ ў XIX ст. ім карысталіся Я.Чачот, Я.Баршчэўскі,  В.Дунін-Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч і іншыя паэты. З канца XIX ст. беларускае С.в., праслужыўшы паэзіі амаль чатырыста гадоў, перастала існаваць.
СІМВАЛ (ад гр. sýmbolon – умоўны знак) – від тропа, умоўнае абазначэнне сутнасці якой-небудзь з’явы, паняцця пэўным прадметам ці слоўна-вобразным знакам. У той час як умоўная сувязь алегорыі з абазначаемым паняццем мае цалкам адназначны характар, сімвал вызначаецца шматзначнасцю, можа быць адрасаваны да розных з’яў рэчаіснасці. Беларуская народна-паэтычная творчасць выпрацавала цэлую катэгорыю сімвалаў. Тут і птушкі (сокал – сімвал мужчыны, голуб і галубка – сімвал закаханай пары), і дрэвы (зялёны дубочак – сімвал хлопца, каханага, каліна – сімвал дзяўчыны), і з’явы прыроды (рака, Дунай – сімвал разлукі), і лічбы (“шчаслівыя” лічбы тры, сем, дзевяць), і колеры (жоўты – сімвал здрады, чорны – сімвал жалобы). Літаратура асвоіла ўсё багацце народнай сімволікі. Разам з тым пісьменнікі стварылі шэраг сваіх сімвалічных вобразаў, неабходных для выяўлення ідэйнай задумы ў тых ці іншых творах. Так, у творчасці М.Танка значэнне вобраза-сімвала набыла сасна. Яна сімвалізуе сабой вонкава някідкаю, затое “вечназялёную” прыгажосць роднай зямлі, яе жыццястойкасць, неадольнасць ніякай зімой (“Сон над Нёманам”, “…Ля гэтых сосен”, “Нарачанскія сосны” і інш.). На шырокім выкарыстанні С. заснаваны такі літаратурны напрамак, як сімвалізм.
СІМВАЛІЗМ – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ
СІНЕКДАХА – гл. МЕТАНІМІЯ
СІНЕСТАЗІЯ – гл. ТРОП
СІНОНІМЫ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ – сістэма сінтаксічнай арганізацыі мовы мастацкай літаратуры. Два тыпы мовы – вершаваная і празаічная – маюць сваю спецыфіку. Сінтаксіс вершаванай мовы больш складаны, чым сінтаксіс мовы празаічнай. Так, даследчыкі адзначаюць, што ў А.Пушкіна, напрыклад, “проза валодае прасцейшым сінтаксісам, чым верш, які валодае намнога больш складаным апаратам суадносін і сувязей” (Б.Тамашэўскі). Аднак гэтая складанасць, дзякуючы асаблівасцям вершаванай мовы, не адчуваецца чытачом (слухачом)  твора, не перашкаджае яго разуменню. Наадварот, усе складанасці сінтаксічнай пабудовы верша, калі яны толькі мастацка апраўданы, служаць адной мэце: дапамагчы лепш, больш арганічна выявіць думку і пачуццё паэта. У сістэму С.л. уваходзяць рытарычныя фігуры (рытарычныя пытанні, звароткі, воклічы). Асаблівым багаццем і разнастайнасцю вылучаюцца стылістычныя фігуры (паўторы, недасказы, інверсіі і інш). Усе фігуры С.л., знаходзячыся ў мастакім кантэксце і актыўна ўзаемадзейнічаючы паміж сабой, узмацняюць эстэтычную выразнасць і эмацыянальнасць выказвання, пазбаўляюць мову мастацкай літаратуры аднастайнасці, надаюць ёй стылістычную выразнасць, а ў канчатковым выніку – дапамагаюць выявіць вобразную думку пісьменніка, перадаць яго душэўнае хваляванне. Зрэшты, толькі літаратурны кантэкст можа паказаць выяўленчую ролю, якую адыгрываюць у творы тыя ці іншыя рытарычныя або стылістычныя фігуры, што ўваходзяць у сістэму С.л. Аднак С.л. не абмяжоўваецца толькі своеасаблівымі фігурамі. Вядомы даследчык сінтаксічнага ладу вершаваных твораў А.Пушкіна М.Паспелаў слушна падкрэсліваў, што “сінтаксічная адметнасць вершаванага маўлення і большая сінтаксічная складанасць у параўнанні з празаічным маўленнем выяўляецца не толькі ў паўторах, анафарах і паралелізме, але і ў большай цеснаце сінтаксічных сувязей унутры вершаваных радкоў, у большай расчлененасці складаных сінтаксічных цэласнасцей самой паслядоўнасцю вершаваных радкоў, у шырокім выкарыстанні далучальных канструкцый, у большай свабодзе словаразмяшчэння, у асобай сінтаксічнай ролі вершаваных пераносаў /eniambements/ , што абумоўлівае большую спаянасць складаных сінтаксічных цэласнасцей у вершаваным маўленні”. Ад С.л. у вырашальнай ступені залежыць характар інтанацыйнага ладу твора, граматычным выражэннем якога, па сутнасці, ён і з’яўляецца.
СІНТАКСІЧНЫ ПЕРЫЯД – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
СІСТЭМА ВЕРШАВАННЯ – гл. ВЕРШАВАННЕ
СКАЗ – фальклорны ці літаратурны твор, пазбаўлены адзнак фантастыкі, у якім ад імя персанажа-апаведача вядзецца маналог пра нейкі незвычайны эпізод з сучаснага або недалёкага мінулага жыцця. Такая форма аповеду надае твору стыхію жывога непасрэднага маўлення са спецыфічнай лексікай і фразеалогіяй. Паэтыка фальклорнага С. паўплывала на на ўзнікненне і бытаванне яго ў рускай літаратуры (У.Даль, М.Ляскоў, П.Бажоў, М.Зошчанка, А.Твардоўскі і інш.).  
СКАЛЬД — гл. ПАЭТ
СЛОВА -- 1) адзiн з жанраў паэтычнай па сваiм характары старажытнай усходнеславянскай прапаведнiцкай i павесцiйнай лiтаратуры. Разнавіднасцю яго з’яўлялася павучэнне (“ Павучэнне Уладзіміра Манамаха”, ХІІ ст.). С. часамi называлi гiстарычную аповесць, казанне: "Слова пра паход Iгаравы", "Слова пра Мамаева пабоiшча". Да нас дайшла арыгiнальная пропаведзь Iларыёна (ХI ст.) "Слова аб законе i благадацi", а таксама восем "Слоў" нашага земляка Кiрылы Тураўскага (ХII ст.). У сярэдневяковай беларускай лiтаратуры С. абазначала твор аратарскага жанру з павучальным зместам ("Слово к православному и христоименитому запорожскому воинству" i "Слово, яже Христос распятый на кресте молвил до бога отца" Сiмяона Полацкага). У жанры палемiчнай лiтаратуры С. пачало называцца казаннем. Найбольш вядомыя "Казанье двое" Л.Карповiча (Еўе, 1625), "Казанье погребное" М.Сматрыцкага (Вiльня, 1620); 2) урачысты паэтычны зварот, выступленне з выпадку нейкай важнай падзеi, своеасаблiвы паэтычны заклiк. Прыкладамi могуць служыць "Слова пра родную мацi" М.Рыльскага, "Заветное слово Фомы Смыслова" С.Кiрсанава, "Слова да Аб'яднаных Нацый" А.Куляшова, "Слова пра дружбу" Янкi Брыля i iнш.
СЛОЎНIК -- даведачнае выданне, у якiм у алфавiтным парадку зафiксаваны i растлумачаны значэннi пэўных слоў. Для пiсьменнiка i лiтаратуразнаўца значную цiкавасць маюць энцыклапедыi, а таксама унiверсальныя С. тыпу "Тлумачальнага слоўнiка беларускай мовы" (т. 1-5, 1977-1984), у якiх фiксуецца з найбольшай паўнатой i тлумачыцца лексiка той цi iншай мовы. Разам з тым нярэдка даводзiцца звяртацца i да спецыялiзаваных С., такiх як "Гiстарычны слоўнiк беларускай мовы" (Вып. 1-21..., 1982-2002; выданне працягваецца), "Этымалагiчны слоўнiк беларускай мовы" (т. 1-8..., 1978-1993; выданне працягваецца), "Слоўнiк беларускiх народных гаворак паўночна-заходняй Беларусi i яе пагранiчча" (т. 1-5, 1979-1986), "Тураўскi слоўнiк" (т. 1-5, 1982-1987), "Слоўнiк iншамоўных слоў" (т. 1-2, 1999) А.Булыкi i iнш. Сярод такiх С. вялiкую дапамогу як пiсьменнiку, так i даследчыку лiтаратуры аказваюць выданнi, у якiх адлюстроўваецца эстэтычная сiстэма мовы: "Крылатыя словы i афарызмы" (1960) i "Беларускiя народныя параўнаннi" (1973) Ф.Янкоўскага, "Беларуская перыфраза" (1974) Г.Малажай, "Асацыятыўны слоўнiк беларускай мовы" (1981) А.Цiтовай, "Слоўнiк эпiтэтаў беларускай лiтаратурнай мовы" (1988) М.Пазнякова, "Слоўнiк эпiтэтаў беларускай мовы" (1998) Н.Гаўрош, "Фразеалагiчны слоўнiк беларускай мовы" (т. 1-2, 1993) I.Лепешава, С. рыфмаў i iнш. Iснуюць спецыяльныя С. мовы пiсьменнiка, у якiх фiксуецца ўся лексiка буйнейшага прадстаўнiка нацыянальнай лiтаратуры цi пэўная частка яе. Так, выдадзены С. мовы А.Пушкiна, А.Мiцкевiча, Т.Шаўчэнкi i iнш. У Беларусi выйшлi "Слоўнiк мовы Скарыны" (т. 1-3, 1977-1994) У.Анiчэнкi, "Анамастычны слоўнiк твораў Якуба Коласа" (1990), пачаў выходзiць васьмiтомны "Слоўнiк мовы Янкi Купалы" (т. 1-4, 1997--2002; пад рэд. У.Анiчэнкi). Большасць пiсьменнiцкіх псеўданiмаў раскрываецца ў "Слоўнiку беларускiх псеўданiмаў i крыптанiмаў" (XVI-XX стст.)" (1983) Я.Саламевiча. Бiяграфii i бiблiяграфiя публiкацый беларускiх лiтаратараў увайшлi ў капiтальны бiябiблiяграфiчны С. "Беларускiя пiсьменнiкi" (т. 1-6, 1992-1995; пад рэд. А.Мальдзiса). Што да лiтаратуразнаўчых паняццяў, то яны вытлумачваюцца ў спецыяльных С. лiтаратуразнаўчых тэрмiнаў. Такiя С. iснуюць у кожнай развiтай тэорыi лiтаратуры, у тым лiку ў беларускай, i адлюстроўваюць багацце нацыянальнай i iнтэрнацыянальнай лiтаратуразнаўчай тэрмiналогii (гл. тэрмiн лiтаратуразнаўчы).
СЛОЎНІК РЫФМАЎ – гл. РЫФМА
СЛОЎНІК ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫ — гл. ТЭРМІН ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫ
СПАНДЭЙ – гл. МЕТР; РЫТМ
СПЕКТАКЛЬ – гл. П’ЕСА
СРОДКІ МАСТАЦКІЯ – тэрмін, якім абазначаюць усю сукупнасць выяўленчага арсенала асобнага літаратурна-мастацкага твора пісьменніка ці ўсёй яго творчасці. Сюды адносяцца ўсе кампаненты формы твора, яго паэтыкі – вобразныя, лексічныя, сінтаксічныя, рытма-інтанацыйныя, кампазіцыйныя, архітэктанічныя і інш. Задача літаратуразнаўца – не толькі адшукаць С.м., але і ўбачыць іх выяўленчыя функцыі, значэнне іх для раскрыцця зместу твора, увасаблення аўтарскай задумы.  
СТАПА – гл. ВЕРШ
СТРАКАТЫ ВЕРШ — гл. ВЕРШ
СТРАФА  /гр. strophē – зварот, змена/ — рытміка–сінтаксічная еднасць двух ці больш вершаваных радкоў, змацаваная агульнай для іх рыфмоўкай або клаўзацыяй. Аднолькавасць рыфмоўкі або клаўзацыі (размяшчэнне ў строфах рыфмаў або клаўзул) – важны, але толькі знешні элемент страфічнага комплексу. Асноўнае ў С. – гэта рытмічная цэласнасць, якая прадвызначае аднароднасць рытмічнага малюнку ў межах аналагічных С., а таксама еднасць інтанацыйна-сінтаксічная, дзякуючы якой С. набываюць адносную змястоўную завершанасць і самастойнасць, выразна адзяляюцца адна ад адной міжстрофнымі паўзамі, а на пісьме яшчэ – і графічна (прабеламі). Самыя розныя спалучэнні ў С. метрычнай, рытмічнай, інтанацыйна-сінтаксічнай будовы радкоў і рыфмоўка даюць у рукі паэта велізарныя магчымасці страфічнай арганізацыі верша. Адно толькі рознае размяшчэнне ў С. вершаваных радкоў пэўных памераў і выкарыстанне разнастайнай рыфмоўкі дазволілі М.Багдановічу стварыць 93 віды С. Страфічнасць надае вершу кампазіцыйную завершанасць, дапамагае лепш раскрыць яго ўнутраны змест. Характар С. залежыць ад ідэйнай задумы, намераў аўтара, яго схільнасцяў, творчай культуры, а таксама канкрэтнага зместу і жанру твора. У лірычных вершах і паэмах звычайна сустракаюцца простыя С. з двух, трох, чатырох і пяці радкоў, у той час як у эпічных паэмах, вершаваных аповесцях і раманах, што вызначаюцца ўскладнёнай архітэктанічнай будовай, — складаныя, у аснове якіх ляжаць тыя ці іншыя камбінацыі С. простых. Звычайна аднолькавыя рыфмы застаюцца ў межах адной С., аднак у некаторых класічных відах С. яны своеасаблівым ланцужком спалучаюць усе С., паступова пераходзячы ад адной страфы да другой (напрыклад, у тэрцынах). Наяўнасць пэўных відаў С. у паэзіі залежыць ад багацця нацыянальных літаратурных традыцый, сувязей роднай літаратуры з літаратурамі іншых народаў. Адны С. паступова відазмяняюца, нават адміраюць, другія выходзяць за нацыянальныя пэтычныя межы, становяцца набыткам сусветнай літаратуры. Першыя беларускія вершы Ф.Скарыны былі напісаны двухрадковай С. (змешчаны ў прадмове да кнігі “Ісход”, 1517). Самая пашыраная С. беларускай паэзіі – чатырохрадкоўе (катрэн) з рыфмоўкай перакрыжаванай (абаб), сумежнай (аабб) і апаясной (абба). Апрача чатырох- і двухрадковых (двухрадкоўе) С., якімі напісана пераважная большасць беларускіх вершаў, у нашай паэзіі ўжываюцца наступныя С.: трохрадкоўе, або тэрцэт (“…Я не лічыў бы салдатам сябе” М.Танка), пяцірадкоўе, або квінціла (“Смешная геральдыка” М.Лужаніна), шасцірадкоўе, або секстэт (“Бондар” П.Броўкі), сямірадкоўе, або септыма (“…У грымотах ашалелых веку” В.Зуёнка, вялікі цыкл сямірадкоўяў Н.Гілевіча), васьмірадкоўе, або актэт (“Тры мовы” С.Ліхадзіеўскага), дзевяцірадкоўе, або нона (“Панская ласка” Я.Коласа) і дзесяцірадкоўе, або дэцыма (“Палессе” Я.Коласа). Большыя па аб’ёму С. сустракаюцца рэдка. У беларускай паэзіі вядомыя яшчэ арыгінальныя дванаццацірадкоўе (Я.Колас, “Рыбаковая хата”; М.Танк, “Журавінавы цвет”) і шаснаццацірадкоўе (А.Куляшоў, “Маналог”, “Цунамі”). Наша паэзія асвоіла многія складаныя віды С., што прыйшлі да нас з іншых літаратур, у тым ліку анегінскую страфу з 14-і радкоў (праз пераклады “Евгения Онегина” А.Пушкіна) і так званыя цвёрдыя формы верша (санет, трыялет, рандо, актава, туюг, секстына і інш.). У пасляваенныя гады ў беларускай паэзіі з’явіліся такія рэдкія формы страфічнай арганізацыі верша, як вянок санетаў, віланела (“Дзень развітання” С.Панізніка), газель (“Кактэбельская газель” С.Ліхадзіеўскага), гашма (“На ўсе вякі” С.Панізніка), рытурнель (“Рытурнель” Э.Акуліна) і некаторыя іншыя. У паэзіі выразна пераважаюць вершы, напісаныя аднолькавымі С. (раўнастрофны верш).  Аднак пэўная частка вершаў не дзеліцца на паасобныя строфы, складаецца, па сутнасці, з адной С. або некалькі страфоідаў – асобных радковых груп, завершаных па думцы і свайму інтанацыйна-сінтаксічнаму малюнку. Падчас у вершаваным творы адны С. змяняюцца другімі без пэўных заканамернасцяў (разнастрофны верш) або ў ім строфы зусім адсутнічаюць (астрафічны верш). С. звычайна не прывязваюцца жорстка да таго ці іншага памеру або паэтычнага жанру, яны – агульны набытак усёй нацыянальнай вершатворчасці. Сярод беларускіх паэтаў асаблівым багаццем страфічнай арганізацыі верша вызначаюцца Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, М.Танк, Р.Барадулін, Я.Сіпакоў, Н.Гілевіч і інш. Раздзел вершазнаўства, які вывучае розныя віды С.. што існуюць у асобнага паэта, нацыянальнай паэзіі ці сусветнай паэзіі ўвогуле, называецца строфікай.
СТРАФОІД – гл. СТРАФА
СТРОФІКА – гл. СТРАФА
СТЫЛЁВАЯ ПЛЫНЬ – гл. СТЫЛЬ ПІСЬМЕННІКА
СТЫЛIЗАЦЫЯ (франц. stylisation) -- свядомая iмiтацыя нейкiх знешнiх, фармальных асаблiвасцей вядомых фальклорных цi аўтарскiх твораў, лiтаратуры пэўнага напрамку, стылю пiсьменнiка або стылю маўлення. У гiсторыi лiтаратуры даўно вядомыя С., у прыватнасцi, заснаваныя на фальклоры пэўных народаў ("Гузла" П.Мерымэ, "Песни западных славян" А.Пушкiна, "Вечера на хуторе близ Диканьки" М.Гогаля, "Левша" М.Ляскова i iнш.). Многiя творы беларускай лiтаратуры ХIХ ст. -- таксама своеасаблiвыя С. Так, "Энеiда навыварат" пераймае асобныя рысы (вершаваны памер, сюжэт, асобныя вобразы i г.д.) "Энеiды" I.Катлярэўскага. У форме народнай гутаркi былi вытрыманы ананiмныя лiтаратурныя гутаркi, асобныя творы В.Дунiна-Марцiнкевiча, У.Сыракомлi, Я.Лучыны, Ф.Багушэвiча, артыкулы К.Калiноўскага, што змяшчалiся iм у "Мужыцкай праўдзе", i iнш. Выразнымi прыкладамi ўдалых С. у лiтаратуры ХХ ст. з'яўляюцца створаныя М.Багдановiчам песнi розных народаў (украiнскага, сербскага, японскага, iранскага i iнш.), "Казкi жыцця" Я.Коласа, балады Я.Сiпакова, што склалi яго вядомую кнiгу "Веча славянскiх балад".
СТЫЛIСТЫКА (франц. stylistigue) -- лiтаратуразнаўчая дысцыплiна, якая вывучае выяўленчыя магчымасцi мовы пэўнага твора, пiсьменнiка цi лiтаратурнага напрамку. Асноўная зацiкаўленасць С. -- лексiка лiтаратурная, тропы, гукапiс, сiнтаксiс лiтаратурны. З аднаго боку, С. цесна звязана з паэтыкай, з другога -- з С. лiнгвiстычнай, што даследуе наяўнасць i характар лексiка-сiнтаксiчных сродкаў пэўнай мовы, а таксама iх функцыянаванне ў залежнасцi ад сферы зносiн i моўнай сiтуацыi. Назiраннi за С. аўтара сустракаюцца, бадай, ва ўсiх сур'ёзных лiтаратуразнаўчых публiкацыях, у тым лiку ў асобных рэцэнзiях, крытычных водгуках на творы, бо толькi ў мове i праз мову ўвасабляюцца творчая задума пiсьменнiка, iдэйна-мастацкiя асаблiвасцi асобнага твора i творчасцi ў цэлым. Без С. немагчыма ўсебакова i аб'ектыўна выявiць стыль пiсьменнiка.
СТЫЛІСТЫЧНЫЯ ФІГУРЫ – своеасаблівыя сінтаксічныя канструкцыі, якія парушаюць звыклыя моўныя нормы і выконваюць выяўленчыя функцыі. Сюды ўваходзяць разнастайныя паўторы, усе віды і формы парушэння звычайнай сінтаксічнай ці лагічнай сувязі паміж словамі ўнутры вершаваных радкоў або празаічных фраз, супастаўленне і супрацьпастаўленне вершаваных радкоў, групоўка асобных фрагментаў літаратурнага выказвання ў пэўныя інтанацыйна-сінтаксічныя адзінствы. Кожная з фігур С.л. адыгрывае ў творы сваю выяўленчую ролю. Так, градацыя – паступовы пераход нейкай з’явы ад яе ніжэйшай ступені да вышэйшай ці, наадварот, ад вышэйшай да ніжэйшай – рэзка павышае эмацыянальнасць выказвання:

Восень. Лета, зматвай свае вудачкі!
Дрэвы выплаўляюць руду.
Вецер свістаў спачатку ў дудачку,
Потым у дудку, а ўжо затым у дуду.
(А.Наўроцкі. “Поры году”)

Недасказ (часам яго называюць абрывам, умаўчаннем), пры якім літаратурнае выказванне раптоўна перапыняецца, абрываецца, добра выяўляе ўсхваляванасць аўтара ці яго героя. Яно разлічна на здагадлівасць чытача, суперажыванне і садуманне яго з аўтарам твора. В.Зуенак, напрыклад, выкарыстоўвае недасказ пры апісанні своеасаблівага псіхалагічнага стану інваліда Вялікай Айчыннай вайны, які ў лазні, забываючыся, сячэ венікам па неіснуючай, ампутаванай назе:

Сячэ гаспадар
То па левай, то па…
І раптам венік зрываецца…
Дваццаць год, як на дзве не ступаў,
Дваццаць год памыляецца.

Асабліва часта ў мастацкіх творах сустракаецца паралелізм – супастаўленне дзвюх ці больш нейкіх з’яў (“Шчыплю, лушчу арэшкі:// Спяленькія – да прыполу,// Зеляненькія – да долу.// Спяленькія — паненачкам,// Зеляненькія – белачкам”. – Нар. песня), інверсія – такая расстаноўка ў фразе слоў або словазлучэнняў, якая парушае іх звычайны граматычны парадак (“Плывуць воблачкі, карагодзяць, з блакітам зліваюцца, нікнуць і тонуць у пяшчотных хвалях сонечных”. – М.Лынькоў. “Над Бугам”), антытэза, сінтаксічныя перыяды – складаныя сінтаксічныя канструкцыі з адным галоўным і некалькімі даданымі сказамі (“Ці коска зазвоніць у час касавіцы, // Ці песню дзяўчо запяе, // Ці неба заззяе ў агнях бліскавіцы, // Ці грукне над лесам пярун, // — Усё адклікаецца ў вольных абшарах, // Ўсё іх дакранаецца струн”. – Я.Колас. “Водгулле”). Сінтаксічныя перыяды звычайна выклікаюць рэтардацыю – запаволенне ў апісанні  якіх-небудзь падзей ці з’яў. Часамі ў мастацкіх творах сустракаюцца ампліфікацыя (або накапленне) – ужыванне ў выказванні некалькіх аднатыпных слоў ці моўных канструкцый (эпітэтаў, параўнанняў, сінонімаў,аднародных членаў сказа і г.д.), эліпсісы – пропуск у фразе нейкага члена сказа, які лёгка ўзнаўляецца з кантэкста (“Яна рукаўком – слёзы ручайком,// Яна рукою – слёзы ракою”. – Нар. песня.) і інш. У мове мастацкай літаратуры, перш за ўсё ў паэтычных творах, ужываюцца разнастайныя лексіка-стылістычныя паўторы: анафара – паўтарэнне адных і тых жа слоў ці гукаў на пачатку вершаваных радкоў (“Мора вуглем цяпер стала,// Мора з дна цяпер гарыць,// Мора скалы пазрывала,// Мора хоча горы змыць”. – Цётка. “Мора”), эпіфара – паўтарэнне адных і тых жа слоў у канцы вершаваных радкоў (“Ёсць у брата бочка гарэлкі – ўсё для вас,// А як не стане – піва дастане, усё для вас” – Нар. песня), падваенне – паўтор у вершаваных радках двух слоў ці словазлучэнняў (“…Штосьці спявае пяшчотнае бор,// Пахне чабор, пахне чабор.” – П.Броўка. “Пахне чабор”), шматзлучнікавасць, або полісіндэтон (ад грэч. polýsyndeton – шматзвязанае) -- паўтор адных і тых жа злучнікаў (“Ах, песні… Вы мая уцеха.// І боль мой. І мая туга,// І ласка, і ўспамінаў рэха,// І прага жыць, пакуль мага"”— К.Кірэенка. “Ах, песні...”), бяззлучнікавасць, або асіндэтон (ад грэч. asýndeton – незвязанае) -- адсутнасць злучнікаў паміж граматычна-аднароднымі словамі і сказамі (“О вясна! Таполі! Свеце мілы!// Сонца німб! Аблокі! Сад! Рака!// Залатая падаплёка крылаў// Маладога звонкага шпака” – У.Караткевіч. “…О вясна! Таполі! Свеце мілы!”), шматпрыназоўнікавасць – паўтор адных і тых жа прыназоўнікаў (“А па вуліцы ды па шырокай,// Па муравачцы ды па зялёнай”. – Нар. песня). Паўторы надаюць літаратурнай мове асаблівую экспрэсію, узвышаюць тон, запавольваюць тэмп выказвання, робяць яго велічна-спакойным, непаспешлівым і г.д.  
СТЫЛЬ ПІСЬМЕННІКА  /ад гр. stіlos – грыфель для пісання/ — ідэйна-мастацкая своеасаблівасць творчасці пісьменніка. З’яўляючыся канкрэтным увасабленнам адзінства зместу і формы, выяўляецца ў тым, пра што (ідэі, праблемы, матывы, пафас) і як (гл. паэтыка) піша пісьменнік. Залежыць ад тыпу творчасці, метаду і напрамку літаратурнага, да якіх належыць аўтар, ад яго светапогляду, творчага вопыту, агульнай культуры, мастацкіх схільнасцяў. Так, С. Я.Купалы мы вызначаем як рамантычны, у той час як Я.Коласа – рэалістычны. Аднак гэта – самае агульнае вызначэнне. Толькі канкрэтны аналіз можа паказаць, што характэрна для С. таго ці іншага пісьменніка, чым адзін пісьменнік адрозніваецца ад другога (І.Мележ ад В.Быкава, М.Танк ад П.Панчанкі, А.Дудараў ад А.Макаёнка і г.д.). Часам С.п. разумеюць вельмі вузка – толькі як выяўленчую сістэму пісьменніка, г.зн. паэтыку. Здараецца, што гэтым тэрмінам абазначаюць ідэйны змест творчасці таго ці іншага пісьменніка. У той жа час С.п. – гэта вобразны змест ці, інакш, змястоўная вобразнасць. Пісьменнікі, блізкія сваім С., у межах аднаго метаду ці напрамку літаратурнага могуць ствараць стылёвую плынь. Вядучымі стылеўтваральнымі фактарамі ў дадзеным выпадку становяцца кампаненты зместу або формы ці тыя і другія разам. Напрыклад, у рэалізме акрэсліваюцца такія стылёвыя плыні, як псіхалагічны рэалізм, неарэалізм. Асацыятыўна-метафарычная, канкрэтна-аналітычная, “ціхая”, “гучная” паэзія – гэтыя і іншыя ўмоўныя тэрміны, што сустракаюцца ў крытычных працах, выкліканы да жыцця спробай акрэсліць стылёвыя плыні сучаснай паэзіі.
СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ – творчыя ўзаемасувязі паміж пісьменнікамі, літаратурамі асобных народаў, эпох, краін. Існуюць тры тыпы С.л.: кантактныя, генетычныя, тыпалагічныя. Пад кантактнымі С.л. маюцца на ўвазе ўсе формы непасрэдных сувязяў: пераклад мастацкі, асабістыя сувязі пісьменнікаў, крытычныя водгукі аднаго аўтара пра другога і г.д. Генетычныя С.л. складаюць наследаванні, уплывы, запазычанні. Пісьменнікі-папярэднікі стварылі пэўныя ідэйна-мастацкія традыцыі /ад лац. traditio – перадача/. Так, асноўныя літаратурныя традыцыі Я.Купалы, Я.Коласа і М.Багдановіча – гэта рэалістычнасць адлюстравання рэчаіснасці, адзінства патрыятычнага і інтэрнацыянальнага, глыбокая народнасць і высокая ідэйнасць. адпаведнасць зместу і формы. Апрача гэтага, у спадчыну класікі пакінулі багатыя традыцыі, што датычацца культуры верша. Пры наследаванні немагчыма выявіць канкрэтнага пісьменніка-спадчынніка, у якога пісьменнік-нашчадак пераняў той ці іншы кампанент зместу або формы. Нельга, скажам, назваць канкрэтнага творцу, ад якога санетапісец А.Звонак наследваў гэты від верша. У той жа час літаратуразнаўчы аналіз можа выявіць уплыў, пры якім адзін пісьменнік адчувае ўздзеянне другога, запазычаючы ў яго не надта істотныя моманты. У прыватнасці, верш Я.Купалы “А хто там ідзе?” паўплываў на творчасць многіх паэтаў, і не толькі беларускіх, прадвызначыўшы тэматыку, праблематыку і вобразы асобных іх твораў. Што да запазычання, то пры ім захоўваюцца асноўныя, дамінантныя рысы першакрыніцы, хоць твор мае самастоцнае значэнне. Такімі запазычаннямі з’яўляюцца “пералажэнні” баек І.Крылова, зробленыя на пачатку ХХ ст. М.Косіч. Яны адначасова і арыгінальныя творы, і пераклады. Наследуючы прагрэсіўныя традыцыі папярэднікаў, пісьменнікі імкнуцца іх па-наватарску развіць. Наватарства – гэта творчае развіццё пісьменнікам лепшых рыс творчай спадчыны. Так, наватарства М.Танка ў галіне вершаскладання ў тым, што ён значна пашырыў выяўленчыя магчымасці беларускага верша: развіў далей традыцыйныя для нашай паэзіі танічную і сілаба-танічную сістэмы врешаскладання, арганічна засвоіў, абжыў свабодны верш. Тыпалагічныя С.л. – гэта ідэйна-мастацкія супадзенні ў літаратуры розных народаў, абумоўленыя не ўплывам аднаго народа на другі, а блізкасцю іх жыццёвых абставін, цыклічнасцю развіцця мастацкай культуры. На ўзбочыне С.л. стаіць эпігонства /ад гр. epigonos – народжаны пасля, нашчадак/ — сляпое капіраванне літаратурных узораў, нязначная творчая перапрацоўка іх.
СУГЕСТЫЎНАЯ ПАЭЗIЯ (ад лац. suggestio -- намёк, унушэнне)-- паэзiя, эмацыянальна-вобразная сутнасць якой засноўваецца на рытма-iнтанацыйнай меладычнасцi, тонкiх, падчас няўлоўных асацыяцыях, аўтарскiх уяўленнях i прадчуваннях, дадатковых сэнсавых i iнтанацыйных адценнях, семантычнай шматзначнасцi паэтычнага выказвання. Майстрам С.п. быў Я.Купала ("Адцвiтанне", "Як я полем iду...", "Паязджане", "Ў вечным боры..." i iнш.). Узоры С.п. ёсць у М.Багдановiча, З.Бядулi, Н.Арсенневай, А.Салаўя, У.Жылкi, Я.Янiшчыц, А.Разанава, Р.Баравiковай, М.Федзюковiча, Г.Пашкова, Л.Галубовiча i iнш. Вось, для прыкладу, пачатак арыгiнальнага (з рыфмовым стыкам) верша А.Гаруна "Завiруха", якi таксама можна аднесцi да С.п.:

Завiруха скача ноччу
Патарочай, плача, вые;
Пухавыя сыпе ў вочы
Снегавiнкi мне; рагоча.
Йду навобмацк; ледзь жывы я,
Нежывыя суну ногi
Без дарогi. Цела ные,
Калянее; верставы я
Прамiнаю слуп убогi,
Траярогi крыж збуцвелы,
Пасiвелы, цёмны, строгi.
Не чакаю дапамогi...

СУМЕЖНАЯ РЫФМОЎКА – гл. РЫФМОЎКА
СЦЭНА – гл. П’ЕСА
СЦЭНАРЫЙ  /італ. scenario, ад лац. scaena – сцэна/ — літаратурны тэкст, на аснове якога ствараецца кіна- ці тэлефільм. С. вызначае жанр, сюжэт, сістэму вобразаў-персанажаў, ідэйна-мастацкі змест фільма. У адрозненне ад звычайнага літаратурнага твора (апавядання, аповесці і г.д.), для С. характэрна лаканічнасць, замена мастацкага апісання дзеянняў, учынкаў персанажаў, карцін прыроды, асобных рэчаў, дэталяў і г.д. іх звычайным называннем, указаннем на іх асаблівасці, апеляцыяй да творчых магчымасцей рэжысёраў і акцёраў. Сцэнарыст часам піша С. паводле вядомых літаратурных твораў – займаецца іх экранізацыяй.
СЦЭНАРЫСТ – гл. СЦЭНАРЫЙ
СЦЯЖЭННЕ ГУКАВОЕ – гл. ЭЎФОНІЯ
СЦЯЖЭННЕ СТОПАЎ – гл.ЛАГАЭД
СЮЖЭТ  /франц. sujet – прадмет/ — сістэма ўзаемазвязаных падзей, паступовае разгортванне якіх раскрывае характары персанажаў і ўвесь змест эпічнага, ліра-эпічнага або драматычнага твора. Паводле М.Горкага, С. – гэта “сувязі, супярэчнасці, сімпатыі, антыпатыі і ўвогуле ўзаемаадносіны людзей – гісторыі росту і арганізацыі таго ці іншага характару, тыпу”. У аснове С. заўсёды ляжыць нейкі жыццёвы канфлікт. З’яўляючыся важным сродкам даследавання з’яў рэчаіснасці ў іх узаемасувязях, прычынна-выніковых адносінах і супярэчнасцях, С. мае канкрэтна-гістарычны характар, цесна звязаны з канфліктамі, якія характэрны для пэўнай нацыі, грамадскай супольнасці, эпохі. Вылучаюцца яго элементы: экспазіцыя /лац. expositio – тлумачэнне/, або пралог, — апісанне абстаноўкі, часу і месца дзеяння, некаторых рыс характару персанажаў і ўмоў іх фармавання; завязка – першае сутыкненне супрацьдзейных сілаў, што абумоўлівае далейшы накірунак падзей твора; развіццё дзеяння – паступовыя змены ва ўзаемаадносінах паміж персанажамі, што прадвызначаюцца характарам развіцця канфлікту пасля завязкі твора; кульмінацыя (ад лац. culmen – вяршыня) – самы высокі момант напружання ў развіцці дзеяння;  развязка – чаканае або раптоўнае вырашэнне супярэчнасцей паміж дзейнымі асобамі твора, зыход пэўных падзей; эпілог /ад грэч. epi – пасля, logos – слова/ — заключная частка твора, у якой паведамляецца пра далейшы (пасля развязкі) лёс яго герояў. Экспазіцыі і эпілога ў творы можа і не быць. С. цесна звязаны з кампазіцыяй твора, хаця, як паняцце, па аб’ёму за яе вузей (апрача С., кампазіцыя аб’ядноўвае т.зв. пазасюжэтныя элементы твора: разгорнутыя апісанні малюнкаў прыроды і быту, аўтарскія развагі, лірычныя адступленні). Творы лірычныя С. не маюць. У эпічных творах С. адсутнічае толькі ў абразках, у апавяданнях і аповесцях маецца адна т.зв. сюжэтная лінія, у раманах – дзве і больш.
СЮЖЭТНАЯ ЛІНІЯ – гл. СЮЖЭТ
СЯМІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА

ТАКТАВIК -- вiд танiчнага верша, колькасць складоў у якiм памiж моцнымi нацiскамi 0-1-2 цi (часцей) 1-2-3. Часам мiжнацiскны iнтэрвал аб'ядноўвае чатыры ненацiскныя склады. Пропускi нацiскаў на метрычна моцных месцах рэдкiя, затое ў трохскладовых iнтэрвалах часта сустракаюцца звышсхемныя нацiскi на сярэднiм складзе. Т., такiм чынам, яшчэ больш аддаляецца ад сiлаба-танiчнага верша, чым дольнiк, займае прамежкавае становiшча памiж дольнiкам i акцэнтным вершам. У беларускую паэзiю Т. увялi ў пачатку ХХ ст. Я.Купала i М.Багдановiч. Вось чатырохiктны тактавiк Я.Купалы ("Да зямлi прадзедаў маiх", 1912):

			Я табе, зямля мая прадзедаў маiх,
			Не патраплю нiчога жалець на свеце,
			На свет цэлы гатоў твой прыгон апецi
			I ўзнясцi пасад на магiлiшчах тваiх.

			Я цябе душой рад бы сваёй сагрэцi
			I карону сплесцi з сонца, зор залатых, -
			На цябе карону ўзлажыць, каб хоць на мiг
			Заяснела ты ў цяжка дабытым цвеце.

М.Багдановiч пакiнуў узоры Т. трохiктнага ("Русалка") i чатырохiктнага ("... Хмурыя, цёмныя гудзяць i шэпчуць елi"). Арыгiнальны Т. ёсць у П.Панчанкi (верш "Маўклiвая малiтва"):

			Моляцца белыя, жоўтыя, чорныя,
			Адпрасаваныя, самавiтыя.
			Усе такiя вучоныя.
			Усе такiя хiтрыя.

			Малiцеся, дыпламаты, малiцеся
			Хрысту, Алаху цi Будзе.
			А потым богу свайму пахвалiцеся,
			Што мiр на планеце будзе.

Тут у другiм радку першай страфы i першым радку другой страфы ажно па чатыры мiжнацiскныя iнтэрвалы. У цэлым верш -- трохiктны Т., але ёсць i адступленнi: у першым радку першай i ў трэцiм радку другой страфы колькасць моцных нацiскаў дасягае чатырох, а другi радок першай страфы мае ўсяго два iкты. Сучасныя беларускiя паэты да Т. звяртаюцца не часта. Арыгiнальны шасцiiктны Т. ёсць, напрыклад, у Р.Семашкевiча:

			Сонца зайшло. Туман клубiцца. Сцiхла дарога.
			Рукi раскiнь, лёгшы на сене. Ды адпачынь, нябога.

			Жарам зялёным i ласкай лугоў мурожных
			Вее ад вечнасцi стрэх. Ты не сумуй, падарожны.

			Будзе другi вандроўнiк музыку далечы слухаць.
			Счэзне тваё, настане другое. Мацуйся духам.

ТАЛЕНТ – гл. ПІСЬМЕННІК
ТАНІЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ /ад гр. tónos – націск/ — сістэма вершавання, у аснове якой аднолькавая (прыблізна аднолькавая) колькасць моцных, або апорных, націскаў у вершаваных радках. У той час , калі колькасць такіх націскаў у радках Т.в. адна і тая ж (ці прыблізна адна і тая ж), колькасць ненаціскных складоў паміж імі – самая розная. Літаратурнае Т.в. склалася ў XIX – пачатку ХХ стст. на аснове народнага вершавання, танічнага па сваёй прыродзе. Прычым, адразу вызначылася некалькі відаў яго: акцэнтна-складовы, дольнік, тактавік, акцэнтны. У кожным з іх маецца тое асноўнае, што вызначае Т.в. увогуле – чаргаванне пэўнай колькасці моцных націскаў у вершаваных радках. Разам з тым, кожны з іх валодае сваёй мерай свабоды ў дачыненні да колькасці складоў у радках, колькасці ненаціскных складоў паміж моцнымі націскамі. Так, у акцэнтна-складовым вершы,  апрача аднолькавай колькасці акцэнтаў, аднолькавая колькасць складоў у вершаваных радках (“Cмык” Ф.Багушэвіча, “Спакойнай ночы!” М.Танка і інш.). Тры іншыя віды Т.в. адрозніваюцца паміж сабой колькасцю міжнаціскных інтэрвалаў: у дольніку – 1-2 склады пры спарадычных пропусках апорных (моцных) націскаў (“Права на верш” М.Лужаніна), у тактавіку – 0-1-2 ці (часцей) 1-2-3 (“Да зямлі прадзедаў маіх” Я.Купалы), у акцэнтным вершы – ад 0 да 8 складоў (верш Маякоўскага). Танічны літаратурны і народны верш пры іх вялікім падабенстве (і там і тут – роўная колькасць моцных націскаў у радках), пры тым, што першы ўзнік пад уплывам другога, — усё ж значна розняцца паміж сабой. І галоўнае адрозненне – у функцыі моцных, або апорных, націскаў. Калі ў народным вершаванні націск выконваў толькі рытмічную ролю, мог пáдаць на малазначныя, нават дапаможныя словы, то ў літаратурным Т.в. ён абавязкова прыходзіцца на найбольш значнае па сэнсу слова. Калі ў першым выпадку ён уроўніваў усе словы (гэтаму дапамагала і мелодыя, музычнае суправаджэнне слоўнага тэксту), то цяпер ён, наадварот, падкрэслівае, рытмічна выдзяляе асобныя словы і словазлучэнні. Націскам у Т.в. дапамагаюць шматлікія паўзы, якія адыгрываюць рытмаарганізуючую ролю. Яны аддзялаюць адзін ад аднаго інтанацыйна самастойныя рытмічныя адрэзкі, у цэнтры якіх і знаходзяцца націскі. Першыя ўзоры літаратурнага Т.в. – гэта пераважна стылізацыя “пад народнае” (творы А.Кальцова, “Казка пра рыбака і рыбку” А.Пушкіна, “Песня пра купца Калашнікава” М.Лермантава і інш.). Т.Шаўчэнка на аснове ўкраінскага народнага верша стварыў свой т.зв. каламыйкавы верш. Т.в. атрымала ў яго творчасці аднолькавую колькасць складоў у радках (8+6). Шаўчэнкаўскі каламыйкавы верш аказаў моцны ўплыў на асобных украінскіх, рускіх і беларускіх паэтаў (П.Тычына, А.Малышка, М.Святлоў, Э.Багрыцкі, Я.Купала). Вялікую ролю ў развіцці Т.в. адыграла наватарская паэзія У.Маякоўскага, якая паўплывала на ўсю еўрапейскую вершатворчасць, у тым ліку беларускую. Т.в. выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці Я.Купала (“Тарасова доля”, “Бандароўна”), М.Багдановіч (“Страцім-лебедзь”), М.Чарот (“Босыя на вогнішчы”), а таксама П.Панчанка, М.Танк. К.Кірэенка, Р.Барадулін і інш.
ТАНКА – гл. ВЕРШ
ТАПАНІМІКА – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ТАЎТАГРАМА – гл. ВЕРШ
ТАЎТАЛОГІЯ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ – завершаны па форме празаічны ці вершаваны тэкст, які адпавядае існуючым у пэўным часе і асяродзі законам мастацкасці. Т.л. узнікае ў выніку мэтанакіраванай (хоць часам знешне і не заўважанай) працы пісьменніка па вывучэнню і адбору жыццёвага матэрыялу, клапатлівых пошукаў адэкватных сродкаў яго моўнага ўвасаблення (творчая гісторыя), з’яўляецца вынікам інтэнсіўных псіхаэмацыянальных і разумовых высілкаў аўтара (творчы працэс). У Т.л. рэалізуецца канцэпцыя чалавека і жыцця ўвогуле, што абумоўліваецца светапоглядам пісьменніка. Праца над Т.л. звычайна пачынаецца з узнікнення творчай задумы – першаснага ўяўлення пра ягоную сутнасць, што прадвызначаецца пафасам творчасці пісьменніка.Увасабляецца ж задума ў канкрэтных жыццёвых з’явах і падзеях, што вобразна паказвае мастак слова (тэматыка), у пытаннях, праблемах, якія ён уздымае (праблематыка), у пэўнай ідэі /грэц. іdea – паняцце, уяўленне/ — асноўнай думцы, што сцвярджаюцца ўсім моўна-вобразным ладам Т.л. Нярэдка ў Т.л. вылучаецца яшчэ матыў /франц. motif, ад лац. moveo – рухаю/ — устойлівы ідэйна-тэматычны ці вобразна-эмацыянальны кампанент, прадвызначаны колам жыццёвых з’яў, на якія асабліва чуйна рэагуе пісьменнік. Часам адны і тыя ж матывы праходзяць праз шэраг Т.л. і нават усю творчасць пісьменніка, утвараючы лейтматыў /ад ням. leitmotiv – вядучы матыў). Тэрмін “матыў” найбольш часта ўжываецца ў дачыненні да пэзіі з яе цягай да сімвалізацыі (бурлівае мора ў Цёткі, босыя на пажарышчы ў М.Чарота, Маладая Беларусь у Я.Купалы), але асобныя матывы можна вылучыць у празаічных і драматычных Т.л. (тутэйшавізм у Я.Купалы, дарога і раздарожжа ў Я.Коласа, станаўленне новага пакалення ў К.Чорнага і інш.). Як правіла, Т.л. падпісваецца сапраўдным прозвішчам пісьменніка, радзей – яго псеўданімам, вымышленым прозвішчам (Яська-гаспадар з-пад Вільні, Дзядзька Антон, Мацей Бурачок, Янка Купала, Якуб Колас, Міхась Васілёк, Вера Вярба і г.д.). У беларускай літаратуры існуе цэлы шэраг ананімных Т.л., аўтарства якіх зусім невядомае або спрэчнае (“Тэатр”, “Вось цяпер які люд стаў”, “Гутарка Данілы са Сцяпанам”, “Гутарка пана з селянінам” і інш.). Лепшыя Т.л., з’яўляючыся найменшай адзінкай літаратурнага працэсу, займаюць прыкметнае месца ў гісторыі нацыянальнай і сусветнай літаратур (“Новая зямля” Я.Коласа, “Палеская хроніка” І.Мележа, “Знак бяды” В.Быкава і інш.).
ТВОРЧАЯ ГІСТОРЫЯ – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ТВОРЧАЯ ЗАДУМА – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ТВОРЧЫ ПРАЦЭС – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ТОПАС  /гр. topos — месца/ — мастацкая прастора, увасобленая ў сістэме выяўленчых сродкаў твора. Перш за ўсё гэта тая рэальная прастора, месца (месцы), дзе адбываюцца тыя ці іншыя падзеі твора (твораў). Такая прастора валодае канкрэтнасцю і часта рухомасцю (калі персанажы перамяшчаюцца ў ёй). Прычым, месца дзеяння можа мець уласную тапанімічную назву (сапраўдную ці вымышленую) або не мець яе. Апрача гэтага, Т. абазначае своеасаблівую суб’ектыўную, сімвалічна-метафарычную прастору — такую, якой яна ўспрымаецца чытачом, узнікае ў ягонай уяве. Пры гэтым сама прастора надзяляецца шматлікімі пераноснымі сэнсамі, а словы з прасторавымі характарыстыкамі ўжываюцца ў якасці метафар. Урэшце, мастацкія творы ўваходзяць у складаную, шматузроўневую прастору культуры, у якой арганічна ўзаемадзейнічаюць не толькі самі гэтыя творы, але і розныя віды мастацтва. Паняцце Т. і ўбірае ў сябе ўсе гэтыя разуменні прасторы ў іх складаным перапляценні і ўзаемадзеянні. Часам гэтым тэрмінам абазначаюць вобраз-матыў, характэрны для ўсёй літаратуры нейкай нацыі (напр., Т. зямлі або роднага кута ў беларускай літаратуры) ці нават цэлай культуры асобнага перыяду (“жыццё як тэатр” у еўрапейскай культуры эпохі Адраджэння).
ТРАГЕДЫЯ  /гр. tragōedia, літар. казліная песня/ — адзін з відаў драмы, заснаваны на непрымірымым, трагічным канфлікце паміж моцнай высакароднай асобай і абставінамі, якія не даюць мажлівасці ажыццявіць яе намеры. Т. як правіла заканчваецца гібеллю галоўнага героя (герояў). Зарадзіўшыся ў Старажытнай Грэцыі (творы Эсхіла, Сафокла, Эўрыпіда), сваёй дасканаласці дасягнула ў творчасці Шэкспіра (“Кароль Лір”, “Рамэа і Джульета”, “Атэла”, “Гамлет”). Узоры рускай Т. — “Барыс Гадуноў” А.Пушкіна, “Навальніца” А.Астроўскага, “Смерць Івана Жахлівага” А.К.Талстога. У беларускай літаратуры першыя Т. стварыў Я.Купала — філасофскую “Сон на кургане”, сацыяльна-бытавую “Раскіданае гняздо”. Пасля яго да Т. звярталіся К.Губарэвіч (“Брэсцкая крэпасць”), У.Караткевіч (“Кастусь Каліноўскі”, “Маці ўрагану”), В.Быкаў (“Апошні шанц”), А.Петрашкевіч (“Гора і слава”), А.Дудараў (“Князь Вітаўт”). Часам у драматычных творах трагічныя калізіі спалучаюцца з камічным іх асэнсаваннем (“Трыбунал”, “Пагарэльцы” А.Макаёнка) або камедыйныя калізіі заканчваюцца трагічным фіналам (“Тутэйшыя” Я.Купалы, “Зацюканы апостал” А.Макаёнка). Жанр такіх твораў вызначаюць як трагікамедыю.
ТРАГІКАМЕДЫЯ – гл. ТРАГЕДЫЯ
ТРАГІЧНАЕ – гл. ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ
ТРАДЫЦЫЯ – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
ТРОП  /ад гр. tropos – паварот; зварот, вобраз/ — слова або моўны выраз, ужытыя ў пераносным значэнні. У Т. супастаўляюцца з’явы на аснове нейкіх агульных рыс, адна з іх характарызуецца праз прыкметы другой. Сустракаюцца Т. у маўленні, літаратурнай мове ўвогуле, але найчасцей – у мове мастацкай літаратуры, асабліва ў паэзіі, дзе назіраецца своеасаблівая іх канцэнтрацыя. Дапамагаюць у вобразнай і лаканічнай форме выявіць сутнасць з’явы, індывідуалізаваць яе, даць ёй ацэнку. Так, у Т. з “Тараса на Парнасе” “Як тараканы каля хлеба,// Багі паселі ўкруг стала”, — і зрокава наглядны, псіхалагічна дакладны малюнак, і яскрава выражаная аўтарская пазіцыя (выразна адмоўныя адносіны невядомага паэта да парнаскіх багоў, жаданне высмеяць іх, звесці з неба на зямлю). Т. – не “акраса”, а адзін са спосабаў вобразнага пазнання жыцця, ён узбагачае літаратурную мову новымі сэнсавымі адценнямі. Таму не дзіўна, што паэты адчуваюць арганічную патрэбу ў Т. Адрозніваюць два тыпы Т.: простыя — эпітэт, параўнанне, і складаныя — метафара, адухаўленне, увасабленне, сінестазія, аксімаран, метанімія, сінекдаха, гіпербала, літота, іронія, алегорыя, сімвал, гратэск, перыфраза, антанамазія, эўфемізм, апастрофа, ідыёма, зваротная метафарызацыя, паэтычны этымалагізм. Пры відавочным, часам нават значным адрозненні розных відаў Т., для ўсіх іх характэрна адна агульная рыса: арыентаванасць у словах не на першаснае, прамое значэнне, а на пераноснае. Гэта, у прыватнасці, вылучае эпітэт – адзін з найбольш распаўсюджаных Т. – з мноства звычайных граматычных азначэнняў. Эпітэты выражаюцца найчасцей прыметнікам (ярасны век, асмуглыя сады, светлавокая радасць), а таксама назоўнікам (мароз-мастак), прыслоўем (піў чаёк упрыглядку), дзеепрыметнікам ці дзеепрыслоўем (здзічэлы голас, жыў прыпяваючы). Калі ў эпітэце суіснуюць паняцці і адчуванні аднапланавыя, то ў сінестазіі яднаюцца розныя асацыяцыі: зрокавыя і слыхавыя, зрокавыя і дотыкавыя і г.д. Так, у кнізе М.Танка “На этапах” /1936/ сустракаем “чорны сум мяцелі”, “пад кудлаты белы ветру шум”, “пад ветру сіні перасвіст” і інш. Найбольш часта сустракаецца сінестазія, у якой спалучаюцца нейкія дзве асацыяцыі. Найчасцей – зрокавыя і дотыкавыя, зрокавыя і слыхавыя (“І ў гарачым святле плылі// Сінія песенькі жаўрука// Над карычневай песняй раллі”—У.Караткевіч). Часам у тропе азначэнне і тое, што яно азначае, супрацьпастаўляюцца, нібыта ўзаемна выключаюць адно другое (разумны дурань, жывы труп, звонкая цішыня, аптымістычная трагедыя і г.д.). На самай жа справе ў аксюмароне (так называецца гэты від Т.) узнікае новае паэтычнае ўяўленне, выкрасаецца дадатковы сэнс. Аксюмаран сустракаецца не толькі ў паэтычнай мове (“І шапчу я з самотнай радасцю”— К.Кірэенка; “Пакінула ты, дзяўчына,// Смутную радасць і светлы боль”— М.Лужанін), ён часам ляжыць у аснове назвы твора (“Смутная радасць” М.Лужаніна) ці нават усёй кнігі (“Гарачы снег” А.Наўроцкага). У параўнанні супрацьпастаўляюцца два прадметы, з’явы або паняцці, у выніку чаго адно з іх мастацка праясняецца за кошт другога. Да параўнання блізка метафара, у якой пэўная з’ява ці прадмет супастаўляюцца з іншай з’явай ці прадметам на аснове агульных для іх адзнак і ўласцівасцей. У той час як у метафары пэўныя з’явы  проста супастаўляюцца, у іроніі паняццю, заключанаму ў слове, надаецца супрацьлеглы сэнс. У выніку за знешняй пачцівасцю выказвання хаваецца самая звычайная насмешка. Вось прыклад іроніі з байкі К.Крапівы “Махальнік Іваноў”:
А ваенком дык Іванова нават пахваліў:
—	Ты, — кажа, — Іваноў, сапраўдны падхалім.

Іронія сустракаецца ў многіх жанрах вуснай народнай творчасці – прыказках і прымаўках, загадках, анекдотах, устойлівых вобразных параўнаннях і інш. (“На чужой старане і рак рыба”, “Весела, як рыбцы на кручку”, “Прыйшоўся, як вол да карэты”). Метафару вельмі нагадвае алегорыя, у аснове якой тое ж перанясенне значэнняў у выніку пэўнага падабенства. Да алегорыі блізка стаіць сімвал – умоўнае абазначэнне сутнасці якой-небудзь з’явы пэўным прадметам ці слоўна-вобразным знакам. У літаратурнай мове досыць часта ўжываецца метанімія – перанясенне назвы адных разуменняў на другія на аснове іх знешняй ці ўнутранай сувязі. У паэзіі як асобны від Т. выступае так званая зваротная метафарызацыя – вяртанне словам ці фразеалагічным словазлучэнням (ідыёмам) іх пачатковай вобразнай сутнасці. У паэтычным этымалагізме ( гл. этымалагізм паэтычны) перанос значэння з аднаго слова на другое адбываецца ўжо не на аснове сэнсавага падабенства, а толькі дзякуючы гукавой блізкасці слоў. З іншых Т. у літаратуры сустракаюцца выпадкі рэзкага перабольшання якіх-небудзь уласцівасцей, прыкмет з’яў ці прадметаў (гіпербала) або рэзкага змяншэння гэтых уласцівасцей і прыкмет (літота). І гіпербала, і літота выяўляюць эмацыянальныя адносіны пісьменніка да аб’екта адлюстравання, завастраюць на ім увагу. Арыгінальны прыклад адначасовага суіснавання ў вершаванай страфе гіпербалы і літоты знаходзім у Ф.Багушэвіча:

З камарыны нос сякеру
Сцісне, крэкне, замахае –
Зробе пушчу, як талерку,
Свет дрывамі закідае.

Не толькі асобным відам Т., але і своеасаблівы мастацкім прыёмам адлюстравання рэчаіснасці з’яўляецца гратэск, які парушае форму і памеры рэчаў і прадметаў, рэальнае спалучае з фантастычным, трагічнае са смешным. Часам усе Т. раздзяляюцца на два тыпы – канкрэтна-пачуццёвыя і ўмоўна-асацыятыўныя. Першы тып улічвае канкрэтнасць і рэальнасць адзнак з’яў ці прадметаў, што ўспрымаюцца намі з дапамогай асацыятыўных магчымасцей органаў пачуццяў – зроку, слыху, дотыку, абаняння і асязання (серп месяца; зялёнае полымя дрэў; эпохі бас густы). Другі тып вызначаецца вялікай доляй умоўнасці, апелюе да здольнасцяў лагічнага мяслення чалавека, ведаў, жыццёвай дасведчанасці (парог, вычасаны з успамінаў; карціны, намалёваныя сціснутымі кулакамі, вачамі баспрацоўных, камянямі барыкад; страха тваіх шорсткіх далоняў). Часам другі тып вобразнасці (тропікі) звязваюць толькі з сучаснай паэзіяй. Аднак умоўна-асацыятыўныя Т., у аснове якіх найчасцей метанімічныя суадносіны паміж з’явамі і прадметамі рэчаіснасці, у значнай ступені характэрны яшчэ для самых старадаўніх фальклорных твораў. Не варта абсалютызаваць той ці другі тып вобразнасці, той ці іншы від Т. Наяўнасць іх у мастацкай літаратуры залежыць ад характару таленту пісьменніа, стылёвага кірунку творчасці, канкрэтнай ідэйна-мастацкай задумы, зместу твора. Багацце тропікі прадвызначае метафарычны стыль у паэзіі, поўная ж або частковая адсутнасць яе – аўталагічны (так званы бязвобразны). У творчасці нават аднаго і таго ж паэта могуць быць вершы, вытрыманыя, з аднаго боку, у метафарычным духу і, з другога боку, - у аўталагічным. Паэт у сваёй творчасці можа эвалюцыяніраваць ад аднаго вобразна-стылёвага кірунку да другога. Так, М.Танк, які ў свае маладыя гады не без гордасці заяўляў: “У мяне кожны радок – гэта метафара”, — у сталыя гады часцей звяртаўся да аўталогіі. У значэнні тэрміна “троп” у літаратуры нярэдка ўжываецца слова “вобраз”.
ТРОХРАДКОВЫЯ ПАМЕРЫ – гл. ПАМЕР ВЕРШАВАНЫ
ТРОХРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ТРЫЛОГІЯ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ТРЫПЦІХ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ТРЫЯЛЕТ (франц. triolet, ад iтал. trio -- трое) -- вiд васьмiрадковага верша, у якiм два першыя i два апошнiя, а таксама першы i чацвёрты радкi аднолькавыя. Першы радок паўтараецца тройчы (адсюль i назва). Т. мае дзве рыфмы. Паўторы вершаваных радкоў у Т. павiнны матывавацца натуральным развiццём тэмы твора, завастраць увагу чытача на яго асноўнай думцы. Узнiк Т. у XV ст. ў Францыi як скарочаная форма рандэля. У рускай паэзii з'явiўся ў пачатку ХIХ ст. (М.Карамзiн), затым амаль цэлае стагоддзе не ўжываўся. Адрадзiўся i пашырыўся ў 10-я гг. ХХ ст. ў паэзii К.Фофанава, К.Бальмонта, В.Брусава, I.Рукавiшнiкава. Першы ўкраiнскi Т. належыць паэту-рамантыку В.Бадзянскаму (1831). У беларускую паэзiю Т. увёў М.Багдановiч ("...Дзераўлянае яечка", "Мне доўгае расстанне Вамi", "...Як птушка ў гiбкiх трыснiках", 1912-1913). Гэтай пераважна гуллiвай, пацяшальнай форме верша, якая ўжывалася амаль выключна ў iнтымнай лiрыцы, ён надаў грамадзянскi змест. Такiя яго Т. "...Ты быў, як месяц, адзiнокi" (прысвечаны дачасна памёршаму С.Палуяну), "...Калiсь глядзеў на сонца я":

			Калiсь глядзеў на сонца я,
			Мне сонца асляпiла вочы.
			Ды што мне цемень вечнай ночы,
			Калiсь глядзеў на сонца я.
			Няхай усе з мяне рагочуць,
			Адповедзь вось для iх мая:
			Калiсь глядзеў на сонца я,
			Мне сонца асляпiла вочы.

М.Багдановiч упершыню ўвёў Т. у сатырычную паэзiю ("...Николай Иваныч, Вы ли?"). У савецкi час гэту даўнюю форму паэзii прымусiў па-сучаснаму загучаць выдатны армянскi паэт Н.Зар'ян ­- напiсаў Т. вялiкi твор, прысвечаны памяцi дваццацi шасцi бакiнскiх камiсараў ("Дваццацi шасцi камiсарам"). У сучаснай беларускай паэзii да Т. звяртаюцца Д.Бiчэль-Загнетава ("...Не называй мяне жаданай", "...Лёгкiя сняжынкi ў цiшы"), Р.Барадулiн ("...Юнацтва светлая часiна"), Хв.Чэрня (цыкл "Трыялеты"), М.Федзюковiч ("...Нарач - возера, Нарач - мора"), А.Барскi (цыкл "Трыялеты"), С.Панiзнiк ("На белай хвалi),  Я.Сiпакоў ("…Дзе нам баліць, там і душа"), Э.Акулін (“…Каб толькі бачыць Вашы вочы”) і інш.  Асобную кніжку вершаў, напісаную Т., выдаў Ю.Голуб.
ТУЮГ — чатырохрадковік з трыма аманімічнымі  ці каламбурнымі рыфмамі, які рыфмуецца па схеме ааба. Пашыраны ў паэзіі цюркамоўных народаў. Першыя беларускія Т. напісаў Р.Крушына. Вось адзін з іх:

			Хай позна! Прызнанне тваё атрымаю.
			Ёсць скарб у мяне. Не адзін, а тры маю:
			Паэзію, мрою і нашу любоў.
			На старасці іх не згубіў, а трымаю.

З сучасных беларускіх паэтаў да Т. звярнуўся Э.Акулін (“…Паўднёвае сонца лавінай з гары”, “…Нялюбай цела – вабнасць-чары”, “…Слодыч слоў не бяру на веру”).
ТЫП ЛІТАРАТУРНЫ – гл. ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ
ТЫПІЗАЦЫЯ – гл. ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ
ТЫПОВАЕ — гл. МЕТАД ЛІТАРАТУРНЫ
ТЭКСТАЛОГІЯ  /ад лац. textus – тканіна, сувязь і грэч. logos – слова/ — дапаможная галіна літаратуразнаўства, якая вывучае гісторыю напісання літаратурнага твора з мэтай вызначэння канчатковага, т.зв. кананічнага, тэкста, вызваленага ад розных памылак і скажэнняў, дзеля яго  выдання. Кананічным лічыцца тэкст аўтарскага белавога рукапісу, а калі яго няма – тэкст апошняй прыжыццёвай публікацыі твора. Т. займаецца таксама праблемамі датавання (вызначэнне дакладных дат напісання і публікацыі твораў), атрыбуцыі (устанаўленне аўтарства ананімных ці псеўданімных твораў), каментавання (стварэнне каментарыя — больш ці менш пашыранага даведачнага апарата). Асобныя тэарэтычныя і практычныя праблемы беларускай Т. абагульнены ў працах М.Мушынскага “Ад задумы да здзяйснення” /1965/, Р.Гульман “Тэксталогія твораў Янкі Купалы” /1971/, у зборніку “Пытанні тэксталогіі беларускай літаратуры” /1980/ і інш. Пошукі аўтараў ананімных паэм XIX ст. увасоблены ў кнігах Г.Кісялёва “Загадка беларускай “Энеіды” /1971/ і “Пошукі імя” /1978/. Расшыфраваць многія псеўданімы і крыптанімы беларускіх пісьменнікаў дапамагае “Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў /XVI –ХХ стст./” Я.Саламевіча /1983/. Т. пры неабходнасці абапіраецца на бібліяграфію, крыніцазнаўства, палеаграфію і іншыя навукі.
ТЭЛЕВЕРШ — гл. АКРАВЕРШ
ТЭМА -- (ад гр. thema — тое, што ляжыць у аснове) — кола адлюстраваных у творы жыццёвых з'яў разам з узнятымі пры гэтым праблемамі. Праблема — гэта пэўнае жыццёвае пытанне, якое пісьменнік ставіць у творы, а часам і вырашае, зыходзячы са свайго светапогляду. Т. цесна звязана з творчай задумай аўтара, з ідэяй, якую ён хоча ўвасобіць у творы. Менавіта ідэя прадвызначае мадэліраванне пісьменнікам тых ці іншых падзей, выяўленне праз іх пэўных праблем. Таму часта гавораць пра ідэйна-тэматычную аснову твора. Буйныя эпічныя, ліра-эпічныя і драматычныя творы (раманы, паэмы, трагедыі і інш.) звычайна маюць адну вядучую Т. і некалькі ўзбочных, якія яе дапаўняюць, пашыраюць, удакладняюць. Так,  вядучая Т. трылогіі Я.Коласа «На ростанях» — фарміраванне ўзаемаадносін беларускай інтэлігенцыі і працоўнага народа ў перадрэвалюцыйны час. Да яе так ці інакш далучаны іншыя Т.: тагачаснага жыцця беларускай інтэлігенцыі і сялянства, настаўніцкай працы, інтымных узаемаадносін маладых людзей і інш. Сукупнасць Т. пэўнага буйнога твора ці ўсёй творчасці пісьменніка называецца тэматыкай. 
ТЭМАТЫКА – гл. ТЭМА
ТЭМПАРЫТМ — гл. ПРОЗА
ТЭНДЭЦЫЙНАСЦЬ – гл. ІДЭЙНАСЦЬ
ТЭОРЫЯ ЛІТАРАТУРНАГА ПРАЦЭСУ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ТЭОРЫЯ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ТЭРМІН ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫ  /лац. terminus – мяжа, граніца, пагранічны знак/ — асобнае слова ці словазлучзнне, якое выяўляе пэўнае, дакладна акрэсленае паняцце з галіны літаратуразнаўства. Да Т.л. адносяцца словы-паняцці, што абазначаюць літаратурныя роды (эпас, лірыка, драма), віды (раман, аповесць, апавяданне, навела; верш, паэма; камедыя, трагедыя, драма), жанры (гістарычны раман, гумарэска, фельетон, ода, балада, элегія), кампаненты паэтыкі (кампазіцыя, сюжэт, метафара, параўнанне, страфа, алітэрацыя), з’явы вершазнаўства (сілабічнае вершаскладанне, дактыль, харэй, стапа) і інш. Сукупнасць Т.л. называецца літаратуразнаўчай тэрміналогіяй. Выдаюцца спецыяльныя слоўнікі літаратуразнаўчныя, у якіх растлумачваецца сутнасць асобных Т.л. Упершыню на Беларусі асобныя Т.л. былі зафіксаваны ў выданнях Ф.Скарыны /1517 — 1519/. Важнейшыя вершазнаўчыя паняцці (метр, стапа, памер, рыфма і г.д.) вытлумачвалі яшчэ Л.Зізаній у “Граматыцы славянскай” /Вільня, 1596/ і М.Сматрыцкі ў кнізе “Граматыкі славянскай правільная сінтагма” /Еўе, 1618/. Многія тэрміны растлумачваліся ў працах (на лацінскай мове) М.К.Сарбаеўскага “Пра дасканалую паэзію, або Вергілій і Гамер” і “Курс паэтыкі”, у аснову якіх ляглі лекцыі, прачытаныя аўтарам у Полацкай езуіцкай калегіі ў 1617 – 1627 г.г. Аднак асобныя беларускія слоўнікі Т.л. з’явіліся толькі ў ХХ ст. Іх стварэнне пачалося з распрацоўкі самой літаратуразнаўчай тэрміналогіі (назваслоўя), у што значны ўклад унёс Я.Купала. Працуючы на пачатку 20-х гг. у Тэрміналагічнай камісіі Інстытута Беларускай Культуры на пасадзе сакратара Гуманітарнай секцыі, паэт склаў і выдаў у 1923 г. тэрміналагічны слоўнік “Практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва”. У слоўніку да сотняў рускіх Т.л. дадзены беларускія адпаведнікі, многія з якіх упершыню прапанаваны Я.Купалам (абагульненне, адухаўленне, вершаванне, выклад, іншасказ, назваслоўе, недасказ, паміждзея, прыпавесць, увасабленне, уласнапіс, усцэнізаванне і інш.).  М.Гарэцкі  ўпершыню літаратуразнаўчае “Назваслоўе” (з растлумачэннем Т.л.) ўключыў у сваю “Гісторыю беларускае літаратуры” /1924/. Некаторыя Т.л. растлумачыў у “Паэтыцы літаратурных жанраў” Я.Барычэўскі /1927/. У пасляваенны  час  выйшлі  “Кароткі  літаратуразнаўчы  слоўнік” А.Макарэвіча (2-е выд., 1969), “Слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў” М.Лазарука і А.Ленсу (2-е выд., 1996), “Паэтычны слоўнік” /3-е выд., 2004/, “Тэорыя літаратуры ў тэрмінах” (2001) В.Рагойшы. Многія Т.л. вытлумачаны ў 5-томнай “Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі” /1984 – 1987/.
ТЭРМІНАЛОГІЯ – гл. ТЭРМІН ЛІТАРАТУРАЗНАЎЧЫ
ТЭРЦЫНЫ – гл. ЦВЁРДЫЯ ФОРМЫ ВЕРША
ТЭРЦЭТ – гл. СТРАФА
ТЭТРАЛОГІЯ – гл. КАМПАЗІЦЫЯ

УВАСАБЛЕННЕ – гл. МЕТАФАРА
УЗВЫШЭНСТВА – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ
УМАЎЧАННЕ — гл. НЕДАСКАЗ
УМОЎНА-АСАЦЫЯТЫЎНЫ ТРОП – гл. ТРОП
УМОЎНАСЦЬ МАСТАЦКАЯ – неадпаведнасць мастацкага выяўлення рэальнаму аб’екту гэтага выяўлення. Ужо тое, што сродак літаратурнага пазнання рэчаіснасці – слова з’яўляецца толькі знакам нейкага аб’екта рэчаіснасці, сведчыць у цэлым пра ўмоўны характар літаратуры (зрэшты, як і любога віду мастацтва). Слова па асацыяцыі выклікае ў нашай свядомасці ўяўленне пра той ці іншы аб’ект рэчаіснасці. Таму часам гавораць пра вобразы зрокавыя, слыхавыя, дотыкавыя, абаняльныя і асязальныя. Што датычыць У.м. у канкрэтных літаратурных творах, то яна бывае двух тыпаў. Па-першае, на ўзроўні вобраза (у шырокім сэнсе). Умоўнасць такіх вобразаў-тропаў, як гіпербала, літота, сімвал, алегорыя, гратэск і г. д., не патрабуе доказаў. Але нават пры стварэнні ў рэалістычным творы вобраза-персанажа, у якога маецца рэальны прататып, пісьменнік абавязкова скрыстоўвае вымысел мастацкі. Гэта датычыцца не толькі “чыста” мастацкай, але навукова-мастацкай, навукова-папулярнай, і нават дакументальна-мастацкай літаратуры, дзе не толькі дзейныя асобы, але нават сюжэт (месца і час дзеяння, паказ канкрэтных сітуацый і інш.) утрымліваюць вялікую долю У.м. Што да другога тыпу У.м., то яна звязана з наўмысным парушэннем мастацкага праўдападабенства ў стылі твора. Гэта назіраецца, у прыватнасці, у некаторых фальклорных творах (казкі, легенды, балады), у навукова-фантастычнай літаратуры, нават як прыём у творах пісьменнікаў, якія карыстаюцца рэалістычным літаратурным метадам (“Шинель” М.Гогаля, “Мастер и Маргарита” М.Булгакава і інш.). У літаратурных творах  звычайна ўзаемадзейнічаюць абодва тыпы У.м. 
УНУТРАНЫ МАНАЛОГ – гл. ДРАМА    
УПЛЫЎ  – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
УТОПIЯ (ад грэч. u – няма i tópos -- месца, г. зн. месца, якое не iснуе) -- жанр навуковай фантастыкi (гл. навукова-фантастычная лiтаратура), твор, у якiм жыццё прыдуманага грамадства ўвасабляе нейкi сацыяльны або тэхнiчны iдэал пiсьменнiка. Пры гэтым мадэляванне магчымага сацыяльнага ўладкавання людзей адкрыта цi прыхавана звязана з незадаволенасцю пiсьменнiка iснуючым становiшчам. У. выпрацавала шэраг мастацкiх прыёмаў i сюжэтных хадоў: кантраст памiж сучасным i будучым, "сны", падарожжы ў iншасвет цi на iншыя планеты i г.д. Назву твораў гэтага жанру дала "Утопiя" Т.Мора (1516), хаця першавытокi У. вiдаць яшчэ ў Платона ("Дзяржава", "Тымей", "Законы" i iнш.). Творы-У., у т л. раманы-утопіі,  пiсалiся на працягу ўсяго iснавання еўрапейскай лiтаратуры ("Горад Сонца" Т.Кампанелы, "Новая Атлантыда" Ф.Бэкана, асобныя творы Р.Оуэна, В.Гюго, М.Чарнышэўскага, Э.Заля, У.Вiннiчэнкi, Л.Ляонава, I.Яфрэмава i iнш.). Першую беларускую У. напiсаў В.Ластоўскi -- аповесць "Лабiрынты" (1923), у якой iдэю пабудовы iдэальнага грамадства звязаў з неабходнасцю захавання нацыянальнай духоўнай i матэрыяльнай спадчыны, стварэннем арыгiнальнай рэлiгiйнай сiстэмы. Вiдавочна, ён абапiраўся на польскамоўную утапiчную паэму Т.Iяўлевiча "Лабiрынт, або заблытаная дарога" (1625), аўтару якой свет здаваўся заблытаным лабiрынтам, дарогай без выйсця. Герою ж В.Ластоўскага тайна лабiрынта, што сiмвалiзуе непарыўную сувязь сённяшнiх беларусаў i iх продкаў, становiцца вядомай. Аднак, каб вынесцi яе "на паверхню", трэба прайсцi розныя выпрабаваннi. I на гэтым шляху дапамагчы яму могуць толькi Мудрасць, Любоў i Вера. (Дарэчы, у Iяўлевiча аповед вёўся ад iмя алегарычнай Мудрасцi)... Прыметы У. ў той цi iншай ступенi мелi творы сацыялiстычнага рэалiзму, адным з патрабаванняў якога быў паказ жыцця такiм, якое яно павiнна было быць згодна з камунiстычнай перспектывай развiцця грамадства. Бадай адначасова з узнiкненнем У. пачала развiвацца антыутопiя, у якой аспрэчвалiся утапiчныя пражэкты Т.Мора, Ф.Бэкана, Т.Кампанелы i iнш. Пазней будучае грамадства пачало паказвацца ў трывожных i нават змрочных танах. Гэта прадвызначалася (i прадвызначаецца цяпер) пагрозай чалавечаму iснаванню, што нясуць з сабой асобныя iдэалогii i палiтычныя рэжымы (шавiнiзм, рэлiгiйны фанатызм, расiзм, таталiтарызм, фашызм), а таксама выдаткi навукова-тэхнiчнага прагрэсу (экалагiчныя катастрофы, атамная вайна i г.д.). Выразныя ўзоры антыутопiй -- раманы-антыўтопіі "Жалезная пята" Дж.Лондана, "Машына часу" Г.Уэлса, "Мы" Я.Замяцiна, "Роковые яйца" М.Булгакава, "Чавенгур" А.Платонава, "Вайна з саламандрамi" К.Чапека, "1984" Дж.Оруэла, аповесць А.Адамовiча "Апошняя пастараль", асобныя творы С.Лема, А.Азiмава, А. i Б.Стругацкiх i iнш.

ФАБУЛА  /ад лац. fabula – байка, пераказ/ — сціслы пераказ падзей, увасобленых у сюжэце твора, у іх часава-прычыннай паслядоўнасці. Сюжэт твора можа пачынацца не з экспазіцыі або завязкі, а з кульмінацыі, нават з развязкі. Апавяданне ў творы можа весціся не толькі ад імя аўтара, але і ад імя нейкага апавядальніка або персанажа, яно можа быць пададзена ў форме ўспамінаў, дзённікавых запісаў, ліставання і г.д. Усе гэтыя сюжэтныя хады і кампазіцыйныя прыёмы засноўваюцца на Ф., якую заўсёды можна разгарнуць у ланцуг паслядоўных і лагічных падзей.
ФАЛЬКЛОР /ад англ. folklore – народная мудрасць/ — вусна-паэтычная народная творчасць. Ф. – самы старажытны від слоўнага мастацтва. У ім арганічна ўвасоблены народныя ідэалы і працоўны вопыт, глыбокі гуманізм, асобныя гістарычныя падзеі. Для Ф. характэрныя ананімнасць, калектыўнасць стварэння (удасканальвання), масавая вусная форма бытавання, шматжанравасць, нярэдка шматварыянтнасць. Карыстаецца мовай як празаічнай (казкі, легенды, паданні, анекдоты), так і вершаванай (песні, балады, прыпеўкі), а часам той і другой (асобныя замовы, прыказкі, прымаўкі). Беларускі Ф. надзвычай багаты і своеасаблівы. У нас, напрыклад, амаль няма былін (як у рускіх) і дум (як ва ўкраінцаў), затое існуюць песні валачобныя, асеннія, талочныя, якіх няма не толькі ва ўсходніх, але, бадай, ва ўсіх славян. Надзвычай багаты беларускі казачны эпас, корпус вясельных песняў. Пра багацце беларускага Ф. сведчыць хаця б серыя “Беларуская народная творчасць”: выпушчана ўжо каля 50 асобных тамоў. Адным толькі вясельным песням у гэтай серыі адведзена 5 вялікіх тамоў, па 2 – баладам, прыказкам і прымаўкам, чарадзейным казкам і г.д. Ф. паўплываў на станаўленне беларускай мастацкай літаратуры, уплывае на яе і зараз. У сваю чаргу, асобныя літаратурныя творы ці іх некаторыя кампаненты фалькларызуюцца, пераходзяць у ананімнае вуснае бытаванне. Ф. лёг у аснову такіх твораў Я.Купалы, як паэмы “Магіла льва”, “Бандароўна”, “На куццю”. З другога боку, асобныя творы песняра фалькларызаваліся. Так, яшчэ ў 30-я гг. яго “Алеся” была запісана на Украіне як народная песня са змененай назваю – “Гануся”. Узаемаадносіны Ф. і літаратуры – надзвычай мнагастайныя і плённыя.
ФАРМАЛІЗМ – гл. ЗМЕСТ І ФОРМА
ФАРС – гл. КАМЕДЫЯ
ФЕЛЬЕТОН – гл. АПАВЯДАННЕ
ФІГУРНЫ ВЕРШ – гл. ГРАФІЧНАЯ ФОРМА
ФІГУРЫ СТЫЛІСТЫЧНЫЯ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ФІЛАСОФСКАЯ ЛІРЫКА – гл. ЛІРЫКА
ФОНІКА – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
ФОРМА – гл. ЗМЕСТ І ФОРМА
ФРАЗЕАЛОГІЯ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ
ФРАШКА – гл. МІНІЯЦЮРА
ФУНКЦЫІ ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРА
ФУНКЦЫІ РЫТМУ — гл. РЫТМ
ФУНКЦЫІ РЫФМЫ — гл. РЫФМА
ФУТУРЫЗМ – гл. НАПРАМАК ЛІТАРАТУРНЫ

ХАДЖЭННІ – гл. ДУХОЎНАЯ ЛІТАРАТУРА
ХАЛАСТЫ  РАДОК – гл. РЫФМА
ХАРАКТАР  – гл. ВОБРАЗ ЛІТАРАТУРНЫ
ХАРЭЙ – гл. МЕТР
ХОКУ — гл. ВЕРШ
ХРАНАЛОГIЯ (ад гр. chrоnos - час i lоgos - слова) -- дапаможная галiна лiтаратуразнаўства, асноўная задача якой -- вызначэнне дакладных, дакументальна пацверджаных дат развiцця лiтаратурнага працэсу ў iх часавай паслядоўнасцi. Iснуюць шматлiкiя праблемы датавання твораў i дакументаў, пераводу дат з аднаго каляндарнага стылю на другi. Жанры Х. - летапiс жыцця i творчасцi пiсьменнiка, а таксама хронiка лiтаратурнага жыцця. Летапiсы жыцця i творчасцi змяшчаюцца звычайна ў канцы навуковых збораў твораў. Часам яны ўваходзяць у некаторыя бiблiяграфiчныя даведнiкi, кнiгi асобных лiтаратуразнаўцаў, трапляюць на старонкi перыёдыкi, зрэдку -- выходзяць асобнымi выданнямi (летапiсы жыцця i творчасцi Я.Коласа, М.Лынькова, М.Гарэцкага, укладзеныя адпаведна М.Мушынскiм, М.Кенькам, Т.Дасаевай). З хронiк лiтаратурнага жыцця можна назваць "Хронiку лiтаратурнага жыцця Беларусi ХIХ -- пачатку ХХ ст.", змешчаную ў "Гiсторыі беларускай дакастрычнiцкай лiтаратуры" (т. 2, 1969), "Хронiку лiтаратурнага жыцця" за 1917-1964 -- у "Гiсторыi беларускай савецкай лiтаратуры" (т. 1-2, 1965-1966) i iнш.
ХРАНАТОП /гр. chrónos — час і tópos — месца/ — узаемасувязь часавых і прасторавых характарыстык паказаных у мастацкім творы з’яў. Змест літаратурнага твора заўсёды ўключаецца ў рамкі прасторы і часу: прыкметы часу раскрываюцца ў прасторы, а прастора вымяраецца часам. Тэрмін належыць М.Бахціну, які лічыў, што “жанры і жанравыя разнавіднасці вызначаюцца менавіта Х., прычым у літаратуры вядучым пачаткам у Х з’яўляецца час… Час тут згушчаецца, робіцца больш тугім, становіцца мастацка бачным; прастора ўцягваецца ў рух часу, сюжэту і гісторыі”. У творы падзеі могуць разгортвацца ў храналагічнай паслядоўнасці (лінейны час). Магчыма перабіўка падзейнага часу рознымі адступленнямі, рэмінісцэнцыямі (“Знак бяды”, “Аблава” В.Быкава). У такім выпадку адрозніваюць фабульна-сюжэтны час і аповедны час. Мастацкая прастора твора таксама не замыкаецца на месцы развіцця падзей, а дзякуючы ўспамінам, снам, марам персанажаў “размыкаецца” ў шырокі свет. Такім чынам Х. у значнай ступені  прадвызначае воблік літаратурных герояў.
ХРОНIКА (гр. chronikа -- летапiс) - 1) жанр эпiчнай лiтаратуры, якi падае гiстарычныя падзеi ў iх часавай паслядоўнасцi. У Х. не характары i ўзаемаадносiны дзейных асоб, як у рамане, а найперш сама хада часу арганiзуе сюжэт, прадвызначае лёсы персанажаў, сутнасць падзей i г.д. Такiя "Палеская хронiка" I.Мележа, цыкл ваенных раманаў I.Чыгрынава ("Плач перапёлкi", "Апраўданне крывi", "Свае i чужынцы", "Вяртанне да вiны", "Мы ўсе не згiнем"), цыкл раманаў В.Адамчыка ("Чужая бацькаўшчына", "Год нулявы", "I скажа той, хто народзiцца", "Голас крывi брата твайго"), пенталогiя I.Шамякiна "Трывожнае шчасце" i iнш.; 2) летапiсна-гiстарычны твор, у якiм падзеi фiксуюцца ў iх часавай паслядоўнасцi. Парушэнне храналагiчнай дакладнасцi пры ўжываннi слоў, звязаных з пэўнай гiстарычнай эпохай, вядзе да ўзнiкнення анахранiзму (моўная памылка). Напрыклад: "У XVIII ст. ў Ленiнградзе..." (назва горада на Няве, ужытая аўтарам, была невядома тады; правiльнае напiсанне - у Санкт-Пецярбургу). Х. вельмi блiзкая да звычайнага летапiсу, але адрознiваецца ад яго большай закончанасцю i цэласнасцю. У сярэднiя вякi была вельмi пашырана ў Еўропе. З беларускiх Х. таго часу вылучаюцца "Хронiка Вялiкага княства Лiтоўскага i Жамойцкага", "Хронiка Быхаўца", "Баркулабаўская хронiка", "Магiлёўская хронiка" i iнш. Матэрыялы асобных Х. выкарыстоўваюцца ў мастацкай лiтаратуры. Так, у аснову рамана Л.Дайнекi "Меч князя Вячкi" ляглi асобныя падзеi, зафiксаваныя ў "Хронiцы Лiвонii" Генрыха Латвiйскага (1224-1227).
ХРОНIКА ЛIТАРАТУРНАГА ЖЫЦЦЯ -- гл. ХРАНАЛОГІЯ.
ХРЭСТАМАТЫЯ – гл. ВЫДАННЕ

ЦВЁРДЫЯ ФОРМЫ ВЕРША – віды верша, якія ўзніклі пераважна ў сярэдневяковай класічнай паэзіі (але не толькі), набылі інтэрнацыянальнае бытаванне і вызначаюцца пастаянствам вершаванага памеру, рыфмоўкі, колькасці і размяшчэння вершаваных радкоў. Сюды адносяцца санет, трыялет, секстына, тэрцыны, актава, рандо, рандэль, анегінская страфа, хоку, танка і інш. Напрыклад, у трыялеце /франц. triolet, ад італ. trio – трое) з васьмі радкоў два першыя і два апошнія, а таксама першы і чацвёрты аднолькавыя. Першы радок, такім чынам, паўтараецца тройчы (адсюль і назва). Гэтым вымогам цалкам адпвядаюць усе першыя беларускія трыялеты М.Багдановіча (“…Мне доўгае расстанне з Вамі”, “…Ты быў, як месяц, адзінокі”, “…Калісь глядзеў на сонца я” і інш.). У секстыне /італ. sektina, ад лац. sex – шэсць/ усяго шэсць радкоў на дзве рыфмы (абабаб ці абабвв). У тэрцынах /італ. terzina, ад terza – трэцяя/, якія пішуцца трохрадкоўямі з ланцуговай кампазіцыяй, сярэднія радкі ўсіх папярэдніх строфаў рыфмуюцца з двума крайнімі строфаў наступных. Заканчваюцца тэрцыны асобным радком, што рыфмуецца з сярэднім радком апошняга трохрадкоўя. Такія дакладна і першая беларуская тэрцына М.Багдановіча (“…Ёсць чары у забытым, старадаўнім”), і тэрцыны іншых беларускіх паэтаў – У.Караткевіча (“Апошняя песня Дантэ”), А.Грачанікава (“Нам свецяць”), Я.Сіпакова (“Тэрцыны пра наручнікі”), Р.Крушыны (“Тэрцыны”), Э.Акуліна (“Тэрцыны”). Беларуская паэзія ў выніку своеасаблівасці гістарычных умоў яе развіцця (афіцыйнае непрызнанне царскім урадам беларускай мовы, забарона – ажно да рэвалюцыі 1905—1907 гг. – беларускага друку і г.д.) багаццем Ц.ф.в. авалодала толькі ў ХХ ст. Вялікі ўклад у абеларушванне разнастайных Ц.ф.в. унеслі Я.Купала, М.Багдановіч, З.Бядуля, А.Гарун, У.Жылка, У.Дубоўка, Н.Арсеннева, М.Кавыль, А.Салавей, Р.Крушына, Н.Гілевіч, Р.Барадулін, Я.Сіпакоў, Э.Акулін і інш. У Р.Крушыны ёсць унікальны твор – “Лірычная кантата”, у страфічнай арганізацыі якой прысутнічаюць адначасова самыя розныя Ц.ф.в.:

			Паэзія – дзіўная музыка слоў,
			На ліры ігранне пачуццяў.
			Хто вуха глухое на сэрца скалоў,
			Той розум халодны ачмуціў.
			Усю мілагучнасць, напеўнасць далоў!
			Крыніцу пяском скаламуціў.
			Паэма, той кажа, дурніца –
			Нікому ніколі не сніцца.

			Дзе бачылі гэткае, каб у жыцці
			Гаворка была зрыфмаваная?
			Ці ж дактыль і ямб у размове знайсці?
			А форма? Нідзе не чуваная!
			Паэзія ёсць адхіленне ад нормы,
			Да простае прозы сапхнуць!
			І музыку слоў, і складаныя формы,
			І звонкіх радкоў самакруць –
			З вышыняў Алімпу сапхнуць!
			Не трэба ні вобразаў смелых,
			Ні вершаў з рыфмоўкай, ні белых…
			Навошта? Мазгоў не сушы!
			Звычайны артыкул пішы.

			Няўжо я не дам сабе рады?
			Ад цёмнай развагі і рады
			Далей адыйсці, каб не чуць!
			Я цешуся, іншаму рады.

			Я рады, калі на радкі
			Натхненне кладзе свае знакі.
			А часта ў жыцці мастакі
			Не маюць ніякай падзякі.
			За светлае слова, за песню вясны
			І голад і холад спазналі яны.

			Паэзія – дзіўная музыка слоў.
			Сапраўдныя з ёю паэты
			Ідуць да высокае мэты,
			Хвалююць у целе застыглую кроў.

			Сягоння і я ў мілагучнасць ізноў
			Падсыпаў свае самацветы
			І, восеньскім сонцам сагрэты,
			Збіраю праменне для музыкі слоў.

			Праменне ў сугучнасць збіраю.
			І шчырае слова я ў песню бяру.
			Спяваю я роднаму краю.

			Хачу, каб звінела кантата
			І ўсіх падымала высока ўгару,
			Каб добра жыла і багата.

			Паэзія – дзіўная музыка слоў,
			Ігранне пачуццяў на ліры.
			І голас прываблівы, шчыры:
			Паэзія – дзіўная музыка слоў.
			Жывымі радкамі кіруе любоў,
			І тыя радкі – канваіры.
			Паэзія – дзіўная музыка слоў,
			Ігранне пачуццяў на ліры.

			Няхай анамалія, нават ламаная,
			А я на яе пазіраю з пашанаю.
			З гарачай любоўю іду да яе,
			Яна мне заўсёды і ўсюды пяе:
			Паэзія – дзіўная музыка слоў,
			Там моцна завязана сетка вузлоў.

			Рандо, трыялеты, актавы, санеты,
			Газелі, туюгі складайце, паэты!
			Прыгожыя формы бярэце,
			Багатыя і дасканалыя.
			Я з вамі ў раскошнай карэце,
			Я і ламаная анамалія.

Як бачым, у гэтым разнастрофным вершы Р.Крушыны вылучаюцца актава (першыя восем радкоў), туюг (тлусты курсіў), санет (звычайны курсіў), трыялет (тлусты шрыфт), паліндром (апошні радок верша, падкрэслены). Апрача гэтага, тут маем шасцірадкоўі трох відаў з рыфмоўкай аБаБвв (4-я страфа), ААббвв (перадапошняя страфа) і ААБВБВ (апошняя страфа; малой літарай тут абазначаны мужчынскія рыфмы, прапісной – жаночыя, прапісной з падкрэсленнем – дактылічныя). Другая страфа – прыклад арыгінальнага трынаццацірадкоўя: аБаБВггДДее. Як Ц.ф.в. можна вызначыць і лімерык – гумарыстычна-сатырычны пяціскладовік з рыфмоўкай аабба, два першыя і апошні радкі якога пішуцца трохстопным, а трэці і чацвёрты – двухстопным анапестам. Верш гэты запазычаны з ірландскай паэзіі і зусім нядаўна абеларушаны А.Хадановічам (гл. яго цыкл “Беларускія лімерыкі”). Падчас Ц.ф.в. называюць класічнымі відамі строфаў.
ЦЫКЛ  – гл. КАМПАЗІЦЫЯ
ЦЭЛАСНАСЦЬ ЛІТАРАТУРНАГА ТВОРА --
ЦЭЛАСНЫ АНАЛІЗ ТВОРА – гл. ЗМЕСТ І ФОРМА; МЕТАДАЛОГІЯ  ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ЦЭЗУРА — гл. ПАЎЗА
ЦЭНТОН – гл. ВЕРШ

ЧАСОПІС – гл. ВЫДАННЕ
ЧАСТУШКА – гл. ПРЫПЕЎКА
ЧАТЫРОХРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ЧАЦВЯРНАЯ РЫФМА – гл. РЫФМА
“ЧЫСТАЕ МАСТАЦТВА” – гл. ЛІТАРАТУРА

ШАСНАЦЦАЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ШАСЦІРАДКОЎЕ – гл. СТРАФА
ШАТУС – гл. ЭЎФОНІЯ
ШМАТЗЛУЧНАКАВАСЦЬ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ШМАТПРЫНАЗОЎНІКАВАСЦЬ – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ

ЭЗОПАВА МОВА – гл. АЛЕГОРЫЯ
ЭКВІЛІНЕАРНАСЦЬ – гл. ПЕРАКЛАД МАСТАЦКІ
ЭКВІРЫТМІЧНАСЦЬ – гл. ПЕРАКЛАД МАСТАЦКІ
ЭКВІРЫФМЕННАСЦЬ – гл. ПЕРАКЛАД МАСТАЦКІ
ЭКРАНІЗАЦЫЯ – гл. СЦЭНАРЫЙ
ЭКСПАЗІЦЫЯ – гл. СЮЖЭТ
ЭКСПРОМТ – гл. ПАЭТ
ЭЛЕГІЧНЫ ДВУВЕРШ – гл. АНТЫЧНАЕ ВЕРШАВАННЕ
ЭЛЕГІЯ  /гр. elegéia – жалобная песня, ад élegos – скарга/ — верш-роздум, у якім выяўляецца настрой смутку, журбы, меланхоліі з выпадку грамадскай несправядлівасці, сямейнага няшчасця ці асабістага гора. Узнікла ў старажытнагрэцкай літаратуры (Тырцэй, Архілох, Феагнід, Кілімах), выкарыстоўвала выключна элегічны двуверш (адсюль і назва) і выяўляла самы розны змест (філасофская развага, пачуццё кахання, патрыятычны заклік, этычнае павучанне і г.д.). У старажытнарымскіх паэтаў (Катыл, Праперцый, Тыбул, Авідзій) упершыню набыла сумнае гучанне. Вытокі беларускай літаратурнай Э. – у народнай песні (працоўнай, абрадава-сямейнай), вопыце рускай і сусветнай літаратур, якія ўплывалі на беларускую. Упершыню як паэтычны жанр  з’явілася ў XIX ст. (“Думка” Ф.Багушэвіча, “Могілкі” невядомага аўтара). У творчасці М.Багдановіча заняла значнае месца, выявіўшы настрой асабісты і грамадскі (“…Не кувай ты, шэрая зязюля”, “…Даўно ўжо целам я хварэю”, “Цемень”). Сустракаецца Э. і ў сучаснай беларускай паэзіі (“Голас зямлі” Я.Коласа, “Ой, не гніце, ветры” М.Танка, “Элегія” С.Ліхадзіеўскага). Яна выяўляе перш за ўсё інтымныя перажыванні (“Прысніўся сон...” П.Панчанкі, “Элегія” М.Купрэева), аднак часам набывае выразна грамадзянскае гучанне (“Элегіі неэлегічных дзён” Н.Гілевіча). А.Наўроцкі ў вершаваным цыкле “Элегіі” зрабіў спробу стварыць асобную разнавіднасць Э. – сатырычныя Э., у якіх выкрываецца сумнае, негатыўнае ў жыцці.
ЭЛІЗІЯ – гл. ЭЎФОНІЯ
ЭЛІПС – гл. ГУКАПІС ЛІТАРАТУРНЫ
ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ (ад гр. enkykliospaideia -- кола ведаў) -- навуковае цi навукова-папулярнае даведачнае выданне па ўсiх або пэўных галiнах ведаў. Матэрыял у такiх выданнях звычайна размяшчаецца паводле алфавiтнага, часам -- паводле алфавiтна-тэматычнага прынцыпу. Э. падзяляюцца на унiверсальныя, што ахоплiваюць матэрыял па ўсiх галiнах ведаў, рэгiянальныя, якiя абмежаваны пэўнай тэрыторыяй, галiновыя, прысвечаныя пэўнай галiне ведаў, культуры цi народнай гаспадаркi, i персанальныя, куды ўваходзiць даведачны матэрыял пра нейкую адну выдатную асобу. Прыкладам унiверсальных Э. з'яўляюцца 12-томная "Беларуская Савецкая Энцыклапедыя" (1969-1975), а таксама 18-томная "Беларуская энцыклапедыя", выданне якой распачалося ў 1996 г. Прыклад рэгiянальнай Э. - "Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя" (т. 1-5, 1978-1982), дзе матэрыял пададзены паводле тэматычна-алфавiтнага прынцыпу (даведкi пра лiтаратуру i лiтаратараў змешчаны ў 4 i 5 т.). Каштоўнейшыя звесткi па гiсторыi i тэорыi лiтаратуры i мастацтва ўвайшлi ў галiновую "Энцыклапедыю лiтаратуры i мастацтва Беларусi" (т. 1-5, 1984-1987). З былых рэспублiк СССР падобныя Э. маюцца толькi ў Расii (у прыватнасцi, 9-томная "Краткая литературная энциклопедия", 1962-1978). "Украïнська лiтературна енциклопедiя" ў 5-цi т. з 1988 г. пачала выдавацца ў Кiеве (выйшлi пакуль што чатыры тамы). Услед за ўкраiнскiм "Шевченкiвським словником" (т. 1-2, 1976-1977) i рускай "Лермонтовской энциклопедией" (1981) пабачылi свет дзве персанальныя беларускiя лiтаратурныя Э. -- "Янка Купала" (1986) i "Францыск Скарына i яго час" (1990). Мова шэрагу буйных беларускiх пiсьменнiкаў разгледжана ў грунтоўнай энцыклапедыi "Беларуская мова" (1994). Звесткi пра многiх дзеячаў культуры, у т. л. пiсьменнiкаў, можна знайсцi ў "Энцыклапедыi гiсторыi Беларусi" (т. 1-6, 1993-2003), у аднатомных энцыклапедычных даведнiках "Этнаграфiя Беларусi" (1989), "Мыслiцелi i асветнiкi Беларусi: Х-ХIХ стагоддзi" (1995), "Беларусь" (1995) i iнш. Да Э. па паўнаце i спосабе падачы матэрыялу прымыкаюць спецыялiзаваныя слоўнiкi лiтаратуразнаўчых тэрмiнаў (гл. тэрмiн лiтаратуразнаўчы).
ЭПАС  /ад гр. epos – слова, мова, аповед/ — адзін з трох (поруч з лірыкай і драмай) родаў мастацкай літаратуры (гл. род літаратурны). Для Э. характэрна ўзнаўленне знешніх у адносінах да аўтара з’яў рэчаіснасці ў іх аб’ектыўнай сутнасці, паступова-лагічным (сюжэтным) іх развіцці. Эпічныя творы вызначаюцца шырынёй ахопу жыццёвага матэрыялу, грунтоўнасцю пры стварэнні чалавечых характараў, паказе быту, абставін, малюнкаў прыроды, разнастайнасцю спосабаў і сродкаў мастацкага выяўлення (апісанне, маналогі, дыялогі, аўтарскія адступленні). Э. выпрацаваў цэлую сістэму відаў, такіх, як эпапея, раман, аповесць, а таксама апавяданне, навела, нарыс і іншыя т. зв. малыя відавыя формы Э. (казка, легенда, паданне, анекдот, абразок, фельетон, памфлет…). У выніку ўзаемадзеяння розных родаў літаратуры ўзніклі ліра-эпічныя (паэма, балада) і ліра-драматычныя (байка, драматызаваная паэма) віды.  У кожным з відаў Э. можна вылучыць  асобныя эпічныя жанры ці жанравыя разнавіднасці: раман сацыяльна-бытавы, гістарычны, філасофскі, аповесць лірычная, ваенная, апавяданне легендарнае, сатырычнае і г.д. Э., як правіла, карыстаецца празаічнай мовай, але часам звяртаецца і да вершаванай (вершаваныя раманы, аповесці, апавяданні, легенды, гумарэскі, казкі і інш.). Беларускі Э. узнік у перыяд сярэдневякоўя (летапісныя зводы, палемічныя і сатырычныя творы, перакладныя аповесці і раманы, аратарская проза, публіцыстыка і г.д.). У новай беларускай літаратуры  спачатку карыстаўся вершаванай мовай (вершаваныя аповесці, быліцы В.Дуніна-Марцінкевіча “Вечарніцы”, “Купала”, “Травіца брат-сястрыца”, “Быліцы, расказы Навума” і інш.), пакуль у канцы XIX ст. не звярнуўся да празаічнай (апавяданні Ф.Багушэвіча “Тралялёначка”, “Дзядзіна”, “Палясоўшчык”). Росквіту дасягнуў у ХХ ст.; з сярэдзіны стагоддзя заняў галоўнае месца сярод усіх родаў беларускай мастацкай літаратуры. Вядучымі відамі беларускага Э. сталі раманы і аповесці (“Палеская хроніка” І.Мележа, “Птушкі і гнёзды” і “Ніжнія Байдуны” Я.Брыля, “Дабрасельцы” А.Кулакоўскага, “Сустрэнемся на барыкадах” П.Пестрака, “Чужая бацькаўшчына” В.Адамчыка, “Плач перапёлкі” І.Чыгрынава, “Родныя дзеці” Н.Гілевіча, “Пушча” В.Карамазава, “Заходнікі” Г.Далідовіча і інш.). Э. яшчэ называюць вялікія фальклорныя творы гераічна-легендарнага зместу (армянскі “Давід Сасунскі”, карэла-фінская “Калевала”, кіргізскі “Манас” і інш.), а таксама рускія быліны, украінскія думы, казкі (гл. эпас народны).
ЭПАС НАРОДНЫ -- фальклорныя творы казачна-легендарнага зместу, якiя адлюстроўваюць цiкавыя, важныя для народа гiстарычныя падзеi: эпапея, былiна, дума, гiстарычная песня, балада, казка, паданне. Сусветная вусная народная творчасць пакiнула багатую эпiчную спадчыну: старажытнагрэчаскiя эпапеi, скандынаўскiя сагi, рускiя былiны, украiнскiя думы, Э. народаў СНД ("Манас", "Кёр-аглы", "Джангар", "Сасунцы Давiд", "Калевала", "Калевiпоэг", нарцкi эпас i iнш.). У кожным з твораў Э.н. ўвасоблены народныя тыпы, створаны яскравыя эпiчныя вобразы. Беларускi Э.н. развiваўся на аснове эпiчнай традыцыi Кiеўскай Русi, у цеснай сувязi з Э. рускiх i ўкраiнцаў. Самыя раннiя фальклорныя эпiчныя жанры -- казкi i паданнi пра асiлкаў ("Iлья", "Кiрыл Кажамяка"), балады, былiны (збераглiся на Беларусi ў фрагментах). Гiстарычныя песнi перыяду фармiравання трох усходнеславянскiх народаў адлюстравалi барацьбу беларусаў супраць мангола-татарскага нашэсця, польска-каталiцкай экспансii, вайну са шведамi, сялянска-казацкiя паўстаннi i iнш. ("Сяўрук", "Падымалiсь чорны хмары"). Гiстарычныя ўмовы развiцця беларускага народа ў мiнулым (адсутнасць дзяржаўнасцi, абмежаваннi ў афiцыйным карыстаннi роднай мовай i iнш.) выклiкалi шырокае развiццё вуснай народнай творчасцi, у тым лiку казачнага i былiннага Э.н. Я.Колас у свай час выказаў iдэю стварыць звод беларускага казачнага Э.н., аб'яднаўшы асобныя творы вобразам аднаго народнага героя (напрыклад, Каваля Вярнiдуба), як гэта зрабiлi ў ХIХ ст. ў амерыканцаў Лангфела ("Спеў аб Гаяваце") i ў карэла-фiнаў Лёнрат ("Калевала"). Iдэя гэта пакуль што не рэалiзавана. Што да спроб адрадзiць у наш час некаторыя вiды гераiчнага Э.н. (у прыватнасцi, былiнны), то яны поспеху не мелi.
ЭПІГОНСТВА – гл. СУВЯЗІ ЛІТАРАТУРНЫЯ
ЭПІГРАМА – гл. ВЕРШ
ЭПІГРАФ – гл. ТВОР ЛІТАРАТУРНЫ
ЭПІЗОД  (ад гр. episodion – тое, што здарылася) – самастойная падзея ў сюжэце эпічнага, драматычнага і ліра-эпічнага твора. Такім Э. у паэме Я.Купалы “Бандароўна” з’яўляецца, у прыватнасці, паказ панскіх дамаганняў  да Бандароўны, калі гордая дзяўчына, “жартаў не спазнаўшы, з’ехала па твары” нахабнаму пану. 
ЭПІЛОГ – гл. СЮЖЭТ
ЭПІСТАЛЯРНАЯ ЛІТАРАТУРА – гл. ЛІТАРАТУРА
ЭПІТАЛАМА — гл. ВЕРШ
ЭПІТАФІЯ – гл. ВЕРШ
ЭПІТЭТ – гл. ТРОП
ЭПІФАРА – гл. СІНТАКСІС ЛІТАРАТУРНЫ
ЭПІЧНАЯ ПАЭМА – гл. ПАЭМА
ЭПІЧНЫ ВІД – гл. ЭПАС
ЭПІЧНЫ ЖАНР – гл. ЭПАС
ЭСТЭТЫКА -- гл. ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫІ
ЭСТЭТЫКА ЛІТАРАТУРЫ – гл. ЛІТАРАТУРАЗНАЎСТВА
ЭСТЭТЫЧНЫЯ КАТЭГОРЫI (ад гр. aisthētikós -- пачуццёвы) -- паняццi, якiмi для вызначэння i ацэнкi з'яў рэчаiснасцi аперыруе эстэтыка -- навука аб прыгожым у грамадскiм жыццi, прыродзе i мастацтве. Сярод гэтых Э.к. -- тры пары супрацьлеглых паняццяў: прыгожае -- агiднае, узнёслае -- нiзкае, трагiчнае -- камiчнае. Э.к. прыгожага ўвасабляе станоўчыя па змесце i дасканалыя па форме з'явы, у тым лiку -- творы мастацтва. Выяўляе сабою адзiнства красы, iсцiны i дабра, з'яўляецца iдэалам, мераю якога ацэньваюцца i лiтаратурныя творы. Прыгожае суадносiцца з узнёслым як канкрэтна-пачуццёвым, вобразным уяўленнем велiчнага, неабсяжнага i дасканалага. Аднак, калi ў прыгожым мы назiраем гарманiчную суладнасць розных з'яў, падзей i прадметаў, то ва ўзнёслым выразна выступае перавага грамадскага над асабiстым, агульнага над прыватным, духоўнага над цялесным. Э.к. ўзнёслага i прыгожага супрацьстаяць нiзкаму i крайняй яго ступенi - агiднаму. Нiзкае ўвасабляе мiзэрныя з'явы рэчаiснасцi, мастацкае выяўленне бездухоўнасцi ў асабiстым i грамадскiм жыццi. Але трэба ўлiчваць, што нiзкае i агiднае ў мастацтве выступаюць у прыгожых, дасканалых формах. Таму ўспрыманне нiзкага i нават агiднага своеасаблiвае: адмоўнае стаўленне да аб'екта адлюстравання сумяшчаецца з асалодаю перажывання ад прыгажосцi твора. З прыгожым i ўзнёслым суадносiцца трагiчнае, якое ўвасабляе невырашальныя супярэчнасцi маральнага, грамадскага, гiстарычнага характару (канфлiкт памiж розумам i пачуццём, гонарам i каханнем, абавязкамi грамадскiмi i сямейнымi, жыццём рэальным i iдэальным i г.д.) i заканчваецца пакутамi i гiбеллю героя або ягоных жыццёвых каштоўнасцей. У лiтаратуры трагiчнае найбольш адэкватную форму ўвасаблення знаходзiць у трагедыi, якая, аднак, не падаўляе сваёй безвыходнасцю, а дзякуючы катарсiсу (гр. kātharsis -- ачышчэнне) аказвае на чытача (гледача) ачышчальнае, духоўна-аздараўленчае ўздзеянне (па Арыстоцелю трагедыя ўчыняе "шляхам спачування i страху ачышчэнне ад падобных афектаў"). Э.к., супрацьлеглая трагiчнаму, -- камiчнае, у аснове якога -- неадэкватнасць памiж сутнасцю з'яў i прадметаў (iх недасканаласцю, нежыццёвасцю, нiкчэмнасцю) i вонкавай формай iх выяўлення (маскiроўка пад значнасць, паўнацэннасць). У лiтаратуры Э.к. ўвасабляюцца ва ўсёй шматстайнасцi родаў, вiдаў i жанраў мастацкiх твораў. Так, камiчнае шырока выяўляецца ў гумарыстычных i сатырычных жанрах (камедыя, байка, пародыя, фельетон, эпiграма, памфлет i iнш.), узнёслае, прыгожае -- у грамадзянскай, iнтымнай, фiласофскай, пейзажнай лiрыцы i г.д. Прычым, у асобныя перыяды свайго развiцця лiтаратура ў цэлым канцэнтруе асноўную ўвагу то на трагiчным i гераiчным, то на камiчным, то на ўзнёслым, то на нiзкiм. Што да самiх пiсьменнiкаў, то творчая накiраванасць iх на тыя цi iншыя Э.к. абумоўлiваецца яшчэ i характарам таленту (так, сатырык i камедыёграф К.Крапiва скiроўвае ўвагу найперш на з'явы адмоўныя, недарэчныя, празаiк В.Быкаў -- на гераiчныя i трагiчныя i г.д.).
ЭСЭ  / франц. essai – спроба, вопыт, нарыс, ад лац. exegium – узважванне/ — літаратурны твор, у якім пісьменнік у вольнай форме разважае над нейкімі сацыяльна-палітычнымі, маральна-філасофскімі ці літаратурна-эстэтычнымі праблемамі. Для Э. характэрна падкрэсленая суб’ектыўнасць выказвання, свабодная кампазіцыйная структура твора. У ім празаічная мова нярэдка пераходзіць у вершаваную, само ж апавяданне падчас набывае выразную паэтычна-вобразную афарбоўку, афарыстычную сцісласць і трапнасць. Па асноўных сваіх асаблівасцях Э. супрацьстаіць сістэматычнаму навуковаму разгляду пытання. У беларускай літаратуры Э. стаў прыкметна пашырацца ў пасляваенны час. Узніклі яго асобныя разнавіднасці: філасофска-псіхалагічнае  (“Жменя сонечных промняў” Я.Брыля), літаратурна-крытычнае (“Загадка Багдановіча” М.Стральцова), белетрызаваны праблемны рэпартаж (“Хатынь: боль і гнеў” А.Бялевіча). Даволі часта да Э. звяртаўся У.Караткевіч.  Вядомыя яго так званыя падарожныя, літаратуразнаўчыя Э. (“Казкі янтарнай краіны”, “Званы ў прадоннях азёр”, “Saxifraga”), краязнаўчае Э. пра Беларусь “Зямля пад белымі крыламі”. А.Лойка плённа карыстаецца магчымасцямі рамана-Э. (“Як агонь, як вада…”, “Францыск Скарына, або Сонца маладзіковае”).
ЭТЫМАЛАГIЗМ ПАЭТЫЧНЫ (ад гр. etymon -- iсцiна i lógos --паняцце, вучэнне) -- адзiн з вiдаў тропа, у якiм перанос значэння з аднаго слова на другое адбываецца на аснове гукавой iх блiзкасцi. Такiя семантычна далёкiя, але блiзкiя па гучаннi словы звычайна стаяць у вершаваным радку побач, выяўляючы дадатковыя сэнсавыя i эмацыянальныя адценнi. Напрыклад:

			Я прынёс iх з ляснога дрымучага свету,
			Дзе з бруснiцамi нiцымi - жар верасоў.
			Падасiнавiкаў у чырвоных барэтах
			Пад старою асвiнай асiнай знайшоў.
				(М.Танк. "Грыбы")

			Мяне пярун наводмаш перыў...
				(У.Паўлаў)

			Хто ўладарыць, той i ўдарыць раптам.
				(П.Панчанка)

			Поле,
			У тваiм замкнёным коле
			Нашы душы, думы i дамы.
				 (П.Макаль. "...Поле, поле")

Часам Э.п. ўтвараецца з дапамогай амафонаў -- слоў, якiя гучаць аднолькава цi прыблiзна аднолькава пры розным iх марфалагiчным складзе:

			...I прыгадаю пачуццё, якое
			Абразай падсякалi, як з абрэза.
				(Н.Мацяш. "Бязладная размова")

			Кастрамi думкi гараць, не стынуць,
			Трапечуць думкi, як зор праменнi,
			Давайце ж думаць не прымiтыўна,
			Давайце думаць праметэйна!
				(Л.Дайнека)

Э.п. -- асноўны троп "вершаказаў" А.Разанава:

	"Барана -- з бору: забраная адтуль, яна ўсё роўна не згаджаецца са сваёй абранай роляй i абараняецца рукамi i начамi ад прымусовага абраннiцтва" 			("Барана");
	"На беларускi гарох рохкаюць свiннi, што ён у агародзе найгоршы, а ён у адказ рагоча" 
		("Гарох").

Своеасаблiвая паэтычная этымалогiя, як вiдаць з прыкладаў, адрознiваецца ад рэальнай этымалогii -- навукова дакладнага выяўлення паходжання слова i яго роднасных адносiн да iнш. слоў мовы. Няўмелае карыстанне Э.п. або злоўжыванне iмi шкодзiць сэнсавай выразнасцi твора. Часам Э.п. стаяць у рыфме. Некаторыя лiтаратуразнаўцы называюць Э.п. гукавой метафарай.
ЭЎФЕМІЗМ – гл. ЛЕКСІКА ЛІТАРАТУРНАЯ; МЕТАНІМІЯ
ЭЎФОНІЯ /ад гр. eu – добра і phōné – голас, гук/, або МІЛАГУЧНАСЦЬ – гукавы лад мовы, які надае ёй мілагучнае гучанне. У кожнай нацыянальнай мове ёсць свае законы Э., абумоўленыя яе фанічным ладам. Беларуская мова, яе “звонкае “дзе” і глухое “чаго” (П.Панчанка), паўнагалоссе, дзеканне і цеканне, мяккасць вымаўлення “дз”, “ц”, “с” (“сьцяг”, “дзеці”, “хацець”), падваенне зычных (“сутонне”, “наваколле”, “калоссе”), прыстаўныя зычныя і галосныя і інш. абумоўліваюць своеасаблівы каларыт гучання мастацкіх твораў, прадвызначаюць канкрэтныя шляхі пошукаў у галіне Э.. Звяртаючы на гэта ўвагу пісьменнікаў, У.Дубоўка падкрэсліваў: “У жывой мове нашага народа ёсць мноства сродкаў, якія павышаюць мілагучнасць мовы … У нас ёсць прыдыханні “в”, “г”. Ужываецца галосная “і” для пазбаўлення ад немілагучных спалучэнняў пры збегу зычных альбо галосных гукаў. У жывой мове яны з’яўляюцца там, дзе павінны быць. Так, напрыклад, скажуць: “зачыніў акно”, але “на вакне”, “смачныя грушы”, але “назбіваў ігруш” і г.д. Зразумела, што можна падаць такія ж прыклады і для прыдыхання “г” (“арэх” і “гарэх”). На Магілёўшчыне, калі збягаюцца два “а”, адно выкідваецца, нібы ставіцца нейкі “апостраф”. У Раманава чытаем: “Папіў-паеў і патом вялеў разбурыць усю турму і распусціць усіх да’днаго нявольнікаў”… Зусім не блага будзе, калі нашы пісьменнікі, асабліва паэты, пацікавяцца гэтымі пытаннямі”. Збег некалькіх галосных гукаў называецца аднагалоссем, або шатусам /ад лац. hiatus/, і калі не выкарыстоўваецца з пэўнымі стылістычнымі мэтамі, то парушае мілагучнасць мовы /”а ў аэрапорце”). У такім выпадку прыбягаюць падчас да сцяжэння, або элізіі /ад лац. elisio – выпадзенне/ – скарачэнне аднаго з двух суседніх галосных (як у фальклорным запісе Раманава). Шкодзяць мілагучнасці твора і непатрэбныя збегі зычных (“Як крыж жывы, увесь забінтаваны, // Паўгода я , знямелы, праляжаў” – А.Грачанікаў), амфібалія /ад грэч. amphibolía – двухсэнсавасць, няяснасць/ (“А колькі ж на свеце ёсць гарадоў! // Мне б іх аб’ехаць або сасніць // За гэткую маласць дзён і гадоў” – Д.Бічэль). Ігнараванне законаў мілагучнасці вершаванай мовы змяншае ўздзеянне мастацкага твора на чытача (слухача) .
ЭЦЮД – гл. АБРАЗОК

ЯМБ – гл. МЕТР
ЯМБЫ – напiсаныя ямбiчнымi памерамi сатырычныя вершы, у якiх баявiтае выкрыццё адмоўнага, аджылага спалучаецца з патэтычным ухваленнем станоўчага, новага. Як асобны жанр Я. ўзнiклi ў Старажытнай Грэцыi, пашырэнне набылi ў Францыi падчас буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыi (сатырычная кнiга А.Барб'е "Ямбы"). Цыкл фiласофска-палiтычных "Ямбов" належыць А.Блоку. Вядомы ўкраiнскi паэт М.Бажан выдаў зборнiк вершаў "Ямбы" (1940). У беларускай паэзii да гэтага жанру звярнуўся П.Панчанка (верш "Ямбы", 1962):

Мне надакучылi малебны
У шалашах звычайных дат,
Ружовы дым i гул хвалебны
I хiтра скроены даклад.
Ледзь не штодня са сцэн бялеюць
Прэзiдыумныя iлбы.
Занадта многа юбiлеяў,
Занадта многа пахвальбы.
Асколкi сонца на вясле,
Асколкi сонца на асле...
Нiбы няма ўжо спраў. Нiбыта
Да зор арбiты ўсе прыбiты...
Сябры мае, жыццё будуйце,
Гадуйце весела малых,
Усмешак людзям не шкадуйце
I не шкадуйце тым хвалы,
Хто справу любiць больш за славу.
Хвалi чысцей, хвалi прасцей
Герояў ворыва i плавак,
Хто i працуе i расце...

Дыферэнцыйны руска-беларускі слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў
Абразок – Абразок
Авторизированный перевод – Аўтарызаваны пераклад
Автороведение -- Аўтаразнаўства
Авторский неологизм – Наватвор; Аўтарскі неалагізм
Авторское обобщение – Аўтарскае абагульненне
Агиографическое произведение – Агіяграфічны твор
Адоптированное издание – Адаптаванае выданне
Академическое издание – Акадэмічнае выданне
Акростих – Акраверш
Акцентно-слоговой стих – Акцэнтна-складовы верш
Акцентный стих – Акцэнтны верш
Александриский стих –Александрыйскі верш
Аллитерационный стих – Алітэрацыйны верш
Аль-китаб –Аль-кітаб
Анализ литературного произведения – Аналіз літаратурнага твора
Анонимное произведение –Ананімны твор
Анжамбеман – Перанос міжрадковы; Анжамбеман
Античное стихосложение – Антычнае вершаванне
Архивоведение – Архівазнаўства
Асиндетон – Бяззлучнікавасць; Асіндэтон
Астрофический стих – Астрафічны верш

Басня – Байка
Басенный стих – Байкавы верш
Баснописец – Байкапісец
Батлейка -- Батлейка
Белый стих – Белы верш
Бессоюзие – Бяззлучнікавасць; Асіндэтон
Библиотека писателя – Бібліятэка пісьменніка
Библиотековедение – Бібліятэказнаўства
Благозвучие -- Мілагучнасць
Былинный стих – Былінны верш
Былица -- Быліца

Версе – Версэт
Весенние песни – Веснавыя песні
Виды стиха – Віды верша
Вид стихотворения – Від верша
Влияние литературное – Уплыў літаратурны
Внеобрядовая поэзия – Пазаабрадавая паэзія
Внесюжетные элементы – Пазасюжэтныя элементы
Внутренний монолог – Унутраны маналог
Возвратная метафоризация – Зваротная метафарызацыя
Вольный стих – Вольны верш
Восьмистишие – Васьмірадкоўе
Вспомогательные литературоведческие дисциплины – Дапаможныя галіны літаратуразнаўства
Вымысел художественный – Вымысел мастацкі
Выразительный -- Выражальны

Главные литературоведческие дисциплины – Галоўныя галіны літаратуразнаўства
Гражданская лирика – Грамадзянская лірыка
Гражданственность литературы – Грамадзянскасць літаратуры
Гуторка -- Гутарка

Датирование – Датаванне
Дисметрический стих – Дысметрычны верш
Дистих элегический – Двуверш элегічны
Двенадцатистишие -- Дванаццацірадкоўе
Двусложные размеры – Двухскладовыя памеры
Двустишие – Двухрадкоўе
Двуязычие – Двухмоўе
Девятистишие – Дзевяцірадкоўе
Действие -- Дзея
Действующее лицо – Дзейная асоба
Девятистишие -- Дзевяцірадкоўе
Десятистишие – Дзесяцірадкоўе
Деталь художественная – Дэталь мастацкая
Детская литература – Дзіцячая літаратура
Дисметрический стих – Дысметрычны верш
Дистих – Двуверш; Двухрадковік
Дневник – Дзённік
Документально-художественная литература – Дакументальна-мастацкая літаратура

Женская рифма – Жаночая рыфма
Журнал -- Часопіс

Заглавие – Загаловак
Заговор -- Замова
Заимствование – Запазычанне
Замысел произведения – Задума твора
Зарисовка – Замалёўка
Заумный язык, заумь – Мудрагельшчына
Звуковая метафора – Гукавая метафара
Звуковая организация речи – Гукапіс літаратурны
Звукопись литературная --  Гукапіс літаратурны
Звукоподражание – Гукаперайманне
Зияние – Аднагалоссе

Идейное содержание произведения – ідэйны змест твора
Идейно-темтическая основа произведения – Ідэйна-тэматычная аснова твора
Издательское дело – Выдавецкая справа
Издательство – Выдавецтва
Издание – Выданне
Изобразительный – выяўленчы
Изобразительно-выразительные средства – Вобразна-выяўленчыя сродкі
Изречение – Выслоўе
Иносказательность -- Іншамоўленне
 “Искусство для искусства” – “Мастацтва для мастацтва”
Историзм – Гістарызм
Историография -- Гістарыяграфія
Историческая литература – Гітарычная літаратура
История всемирной литературы – Гісторыя сусветнай літаратуры
История литературы – Гісторыя літаратуры
Историко-функциональное изучение литературы – Гісторыка-функцыянальнае вывучэнне літаратуры
Источниковедение – Крыніцазнаўства

Классические виды строф – Класічныя віды строф
Книготорговля – Кнігагандаль
Книжный магазин -- Кнігарня
Коломыйковый стих – Каламыйкавы верш
Комическое -- Камічнае
Комментирование – Каментаванне
Конкретно-историческое в литературе – Канкрэтна-гістарычнае ў літаратуры
Конкретно-чувственная образность – Канкрэтна-пачуццёвая вобразнасць
Коротелька – Карацелька

Лексикон писателя – Лексікон пісьменніка
“Лестница Маяковского” – “Лесвіца Маякоўскага”
Летопись – Летапіс
Летопись жизни и творчества писателя – Летапіс жыцця і творчасці пісьменніка
Липограмматический стих – Ліпаграматычны верш
Лирическое отступление – Лірычнае адступленне
Литературное краеведение – Літаратурнае краязнаўства
Литературный стих – Літаратурны верш
Литературная речь – Літаратурнае маўленне
Литературное прозведение – Літаратурны твор
Литературный язык – Літаратурная мова
Литературоведение – Літаратуразнаўства

Макаронический стих – Макаранічны верш
Массовое издание – Масавае выданне
Месостих – Месаверш
Метод литературоведческий – Метад літаратуразнаўчы
Методология литературоведения – Метадалогія  літаратуразнаўства
Метрический стих – Метрычны верш
Метрическое стихосложение – Метрычнае вершаванне
Мнемонический стих – Мнеманічны верш
Многопредложие -- Шматпрыназоўнікавасць
Молоднякизм – Маладнякізм
Моностих – Манаверш
Музееведение литературное – Музеязнаўства літаратурнае

Направление литературное – Напрамак літаратурны
Народное стихосложение – Народнае вершаванне
Народно-поэтическое творчество – Народна-паэтычная творчасць
Народный стих – Народны верш
Научная поэзия – Навуковая паэзія
Научное издание – Навуковае выданне
Научно-популярная литература – Навукова-папулярная літаратура
Научно-фантастическая литература – Навукова-фантастычная літаратура
Научно-художественная литература – Навукова-мастацкая літаратура
Начальная рифма – Пачатковая рыфма
Несобственно-прямая речь – Няўласна-прамое маўленне

Образ лирического героя – Вобраз лірычнага героя
Образ литературный – Вобраз літаратурны
Образование литературное – Адукацыя літаратурная
Обрыв – Недасказ; Абрыў
Обрядовая поэзия – Абрадавая паэзія
Общечеловеческое в литературе – Агульначалавечае ў літаратуры
Объективная идея – Аб’ектыўная ідэя
Однострофное стихотворение – Аднастрофны верш
Одухотворение -- Адухаўленне
Окказионализм -- Наватвор
Олицетворение – Увасабленне
Онегинская строфа – Анегінская страфа
Описание -- Апісанне
Опоясная рифмовка – Апаясная рыфмоўка
Осенние песни – Восеньскія песні
Отдельное издание – Асобнае выданне
Отрицательный образ – Адмоўны вобраз
Отрицательное сравнение – Адмоўнае параўнанне
Оценка литературного произведения – Ацэнка літаратурнага твора
Очерк – Нарыс
Очеркист – Нарысіст

Перевертень – Пярэварацень
Переводоведение -- Перакладазнаўства
Перевод художественный – Пераклад мастацкі
Переводчик – Перакладчык
Перекрёстная рифмовка – Перакрыжаваная рыфмоўка
Периодическое издание – Перыядычнае выданне
Период синтаксический – Перыяд сінтаксічны
Перистый стих – Стракаты верш
Персонификация – Адухаўленне; Персаніфікацыя
Песенный стих – Песенны верш
Песняр -- Пясняр
Писатель – Пісьменнік
Повествование – Аповед
Повествователь – Апавядач
Повесть – Аповесць
Повесть стихотворная – Аповесць вершаваная
Поговорка – Прыказка
Подражание -- Перайманне
Полемическая литература – Палемічная літаратура
Полисиндетон – Шматзлучнікавасць; Полісіндэтон
Полное издание – Поўнае выданне
Пословица – Прымаўка
Поучение -- Павучэнне
Поэтический этимологизм – Паэтычны этымалагізм
Предание – Паданне
Приключенческая литература – Прыгодніцкая літаратура
Принципы анализа произведения – Прынцыпы аналізу твора
Притча – Прытча; Прыпавесць
Причитание -- Галашэнне
Произведение литературное – Твор літаратурны
Проповедь -- Казанне
Психология творчества – Псіхалогія творчасці
Публицистика художественная – Публіцыстыка мастацкая
Пятистишие – Пяцірадкоўе

Развёрнутое сравнение – Разгорнутае параўнанне
Развитие действия – Развіццё дзеяння
Размер стихотворный – Памер вершаваны
Рассказ – Апавяданне
Рассказчик – Апавядальник
Рассказ стихотворный – Апавяданне вершаванае
Реализм Возрождения – Рэалізм Адраджэння
Реализм Просвещения –Асветніцткі рээалізм
Редактирование -- Рэдагаванне
Редакция произведения – Рэдакцыя твора
Речитативный стих – Рэчытатыўны верш
Ритмосоздающие компоненты – Рытмастваральныя кампаненты
Риторический вопрос – Рытарычнае пытанне
Риторическое восклицание – Рытарычны вокліч
Риторическое обращение – Рытарычны зваротак
Роман в стихах – Раман вершаваны

Сатирическое стихотворение – Сатырычны верш
Сборник -- Зборнік
Свободный стих – Свабодны верш; Верлібр
Связи литературные – Сувязі літаратурныя
Семистишие – Сямірадкоўе 
Силлабическое стихосложение – Сілабічнае вершаванне
Силлабо-тоническое стихосложение – Сілаба-танічнае вершаванне
Система стихосложения – Сістэма вершавання
Сказка – Казка
Сказка стихотворная – Казка вершаваная
Словарь -- Слоўнік
Словарь литературоведческий – Слоўнік літаратуразнаўчы
Словарь рифм – Слоўнік рыфмаў
Смежная рифмовка – Сумежная рыфмоўка
Смысл -- Сэнс
Собрание сочинений – Збор твораў
Содержание и форма – Змест і форма
Сравнение – Параўнанне
Средства художественные – Сродкі мастацкія
Стилевое течение – Стылёвая плынь
Стиль писателя – Стыль пісьменніка
Стих – Верш
Стих – Вершаваны радок
“Стих Маяковского” – “Верш Маякоўскага”
Стиховедение – Вершазнаўства
Стихосложение – Вершаванне; Вершаскладанне
Стихотворение – Верш
Стихотворение в прозе –Верш у прозе
Стихотворная речь – Вершаваная мова
Стихотворная строка – Вершаваны радок
Стихотворные жанры – Вершаваныя жанры
Стихотворный очерк – Вершаваны нарыс
Стихотворный репортаж – Вершаваны рэпартаж

Талант – Талент
Твёрдые формы стиха – Цвёрдыя формы верша
Телестих – Тэлеверш
Термин литературоведческий – Тэрмін літаратуразнаўчы
Творческая история – Творчая гісторыя
Творческий замысел – Творчая задума
Типическое – Тыповае
Типография -- Друкарня
Тоническое стихосложение – Танічнае вершаванне
Трехсложные размеры – Трохскладовыя памеры
Трехстишие – Трохрадкоўе

Удвоение – Падваенне
Узвышенство – Узвышэнства
Умолчание – Недасказ; Умаўчанне
Условно-ассоциативная образность – Умоўна-асацыятыўная вобразнасць
Условность художественная – Умоўнасць мастацкая

Фигурный стих – Фігурны верш
Форма произведения – Форма твора

Хиатус – Аднагалоссе
Хождения -- Хаджэнні
Холостой стих – Халасты радок
Хроника литературной жизни – Хроніка літаратурнага жыцця

Целостный анализ произведения – Цэласны аналіз твора
Цепная рифмовка – Ланцужковая рыфмоўка
Цикл – Цыкл; Нізка

Частушка – Прыпеўка; Частушка
Четверостишие – Чатырохрадкоўе
“Чистое искусство” – “Чыстае мастацтва”
Чисто тонический стих – Чыста танічны верш

Шатус – Аднагалоссе; Шатус
Шестистишие – Шасцірадкоўе
Шестнадцатистишие -- Шаснаццацірадкоўе

Элегический дистих – Элегічны двуверш
Этимологизм поэтический – Этымалагізм паэтычны
Эхостих -- Рэхаверш

Юмор – Гумар
Юмореска – Гумарэска
Юморист – Гумарыст
Юмористика -- Гумарыстыка

Явление – З’ява
Язык художественной литературы – Мова мастацкай літаратуры